Adhyaya 168
Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs
បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ផ្នែកវិនិច្ឆ័យ ព្រះធន្វន្តរិប្រកាស “សារធាតុព្យាបាលដែលបានសាកល្បង” ដើម្បីថែរក្សាជីវិត។ លោករាយរាសៈអាហារ និងអាកប្បកិរិយាដែលបង្កើន វាតៈ បិត្តៈ កផៈ ហើយផ្តល់ក្រុមរោគសញ្ញាសម្រាប់សម្គាល់ដោសៈនីមួយៗ និងសភាពលាយ/ត្រីដោសៈ។ លោកបង្កើតមូលដ្ឋានថា សុខភាពគឺសមតុល្យ ដោសៈ–ធាតុ–មលៈ ពន្យល់គុណលក្ខណៈ និងទីតាំងរបស់ដោសៈ និងតក្កវិជ្ជារសៈសម្រាប់បង្កើន/បន្ថយ។ បន្ទាប់មកកំណត់ការសម្រេចចិត្តគ្លីនិកតាម “អង្គ៤នៃការព្យាបាល” និងការវាយតម្លៃ ដេសៈ កាលៈ វ័យ អគ្និ ប្រក្រឹតិ បលៈ និងស្ថានភាពចិត្ត–កាយ។ ផ្នែកអនុវត្តសំខាន់ព្យាបាល អជីរណ/អាមៈ៖ ក្អួតសម្រាប់អាមៈ វិធានត្រជាក់សម្រាប់ជូរខ្លាំង ញើស និងទឹកអំបិលសម្រាប់ឈឺដោយស្ទះ និងលាបពោះសម្រាប់ស្ទះដោសៈកើនឡើង; មានការណែនាំអាហារសមស្រប និងភេសជ្ជៈបន្ទាប់អាហារ។ ចុងក្រោយបង្ហាញការប្រើ បញ្ចមូល/ទសមូល និងសមាមាត្ររៀបចំទឹកឱសថ ឃ្រឹត/តៃល បស្តិ បាណ អភ្យង្គ និងនាស្យ។ បិទដោយសញ្ញាជិតស្លាប់ (អាយុស-លក្ខណៈ) ភ្ជាប់ការប្រុងប្រយ័ត្នព្យាបាលជាមួយវិន័យអារម្មណ៍ សីលធម៌ និងការគោរពវេជ្ជបណ្ឌិត មិត្ត និងគ្រូ បង្កើតស្ពានទៅការពិភាក្សាព្យាករណ៍ និងការរស់នៅថែជីវិត។
Shlokas
Verse 1
निदानं समाप्तम् / धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् / शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे
«ផ្នែកនៃការធ្វើវិនិច្ឆ័យ បានបញ្ចប់ហើយ»។ ធន្វន្តរិ បានមានព្រះវាចា៖ «ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញ សារសំខាន់នៃយោគព្យាបាល ដែលបានសម្រេចពិតប្រាកដ និងបំបាត់រោគទាំងអស់។ សូមស្តាប់ ឱ សុश्रុតៈ ដោយសង្ខេប ដើម្បីជាហេតុគាំទ្រជីវិតរបស់សត្វលោក»។
Verse 2
कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् / चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्
ដោយការបរិភោគអាហារដែលមានរសជាតិចត់ស្រួយ ខ្ចីហឹរ ចត់ ជូរ និងស្ងួត និងដោយក្តីព្រួយបារម្ភ ការលួងលោមកាម ការប្រឹងប្រែងហួសហេតុ ភ័យ ក្តីសោក និងការយប់មិនដេក—ជាហេតុនាំឲ្យរោគកើតឡើង។
Verse 3
उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् / वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये
ដោយនិយាយសម្លេងខ្លាំងពេក ដោយទម្ងន់បន្ទុក និងការប្រឹងប្រែងហួសហេតុក្នុងការងារ និងសកម្មភាព—វាយុ (ធាតុខ្យល់) ត្រូវបានរំខាន; វាក៏ត្រូវបានកម្រើកនៅពេលភ្លៀង ពេលបរិភោគអាហារចាស់ និងនៅចុងថ្ងៃផងដែរ។
Verse 4
उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् / तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्
ដោយបរិភោគអាហារក្តៅ ជូរ ប្រៃ អាល់កាលី ហឹរ និងអាហារដែលពិបាករំលាយ; និងដោយត្រូវថ្ងៃក្តៅឆេះ កម្ដៅភ្លើង ការប្រើស្រា និងការលង់លោមក្នុងកំហឹង—ធាតុកម្ដៅក្នុងកាយ (បិត្ត) ត្រូវបានរំខាន។
Verse 5
विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये / ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः
អ្នកមានកាយដែលបរិភោគនៅពេលកម្ដៅឆេះ—នៅពេលថ្ងៃត្រង់ នៅចុងរដូវភ្លៀង និងនៅពាក់កណ្ដាលអធ្រាត្រនៅរដូវក្តៅផងដែរ—បិត្ត (ធាតុកម្ដៅ) នឹងត្រូវរំខានកម្រើកឡើង។
Verse 6
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् / नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि
កផ (ធាតុស្លេស្ម) ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការបរិភោគហួសហេតុនៃអាហារផ្អែម ជូរ ប្រៃ មានខ្លាញ់ ធ្ងន់ និងត្រជាក់; ហើយក៏ដោយការទទួលទានអង្ករថ្មី អាហាររអិលល្ហិត និងសាច់ពីតំបន់លិចទឹក ឬតំបន់ទឹកជ្រៅជាដើមផងដែរ។
Verse 7
अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः / कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति
កាហ្វៈ (Kapha) ត្រូវបានរំខានដោយការខ្វះលំហាត់ប្រាណ ការគេងពេលថ្ងៃ និងការលួងលោមក្នុងសុខស្រួល ដូចជា ដេកច្រើន អង្គុយច្រើន; ហើយរោគកាហ្វៈកើនឡើងពិសេសក្រោយបរិភោគ និងក្នុងរដូវវស្សន្ត (និទាឃរដូវ)។
Verse 8
देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः / तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्
រោគសញ្ញារបស់វា មានដូចជា រាងកាយរឹងស្ងួត ការរឹតត្បិត ការឈឺចាក់ និងការស្ទះ/ទល់លាមក; ហើយក៏មាន ងងុយដេក រោមឈរ (gooseflesh) ភាពរឹងកក និងភាពស្ងួត។
Verse 9
श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् / वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्
ពណ៌ស្បែកងងឹតស្រអាប់ ការរលុងឬបែកចេញនៃអវយវៈ កម្លាំងថយចុះ និងភាពនឿយហត់កើនឡើង—ទាំងនេះជាសញ្ញានៃវាយុ (Vāyu) ដែលខូចខាត; អ្នកណាមានសញ្ញាទាំងនេះ គេគួរប្រកាសថា ជារោគប្រភេទវាតៈ (Vāta)។
Verse 10
दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः / कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः
ការដុតឆេះ កម្ដៅ បែកញើស និងសើមជ្រាបនៅបាតជើង កំហឹង ក្រហមរលាក និងនឿយហត់; រសជាតិហឹរ ឬជូរ ក្លិនស្អុយដូចសព ញើសច្រើន សន្លប់ ស្រេកទឹកខ្លាំង និងវិលមុខ—ទាំងនេះត្រូវបានពិពណ៌នាថា ជាលក្ខណៈបង្ហាញចម្បង។
Verse 11
हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः / देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्
នៅពេលមនុស្សម្នាក់បង្ហាញសញ្ញានៃបិត្តៈ (Pitta) នោះពណ៌លឿង និងពណ៌បៃតងនឹងលេចឡើង; ហើយក្នុងរាងកាយមានភាពរលោងខ្លាញ់ ភាពផ្អែម ភាពយឺតយ៉ាវយូរអង្វែង និងអារម្មណ៍ធ្ងន់ដូចជាត្រូវចងបង្ខំ។
Verse 12
स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् / कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्
ភាពយឺតយ៉ាវ ការមិនឆ្អែតឬបាត់ចំណង់អាហារ អារម្មណ៍ធ្ងន់និងស្ទះ ការហើម ភាពទន់រលុងនៃអវយវៈ និងភាពធ្ងន់; រួមទាំងការរមាស់ និងការងងុយដេកខ្លាំង—ទាំងនេះជាលក្ខណៈដែលកើតពីកផៈ (Kapha)។
Verse 13
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् / सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
ដោយការរួមបញ្ចូលគ្នានៃហេតុ និងលក្ខណៈ គួរដឹងជំងឺដែលកើតពីទោសៈពីរ។ អ្វីដែលកើតពីហេតុទាំងអស់ ហើយមានសញ្ញាបីប្រភេទ គេហៅថា សាន្និបាតិក (tridoṣa)។
Verse 14
दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते / तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः
រាងកាយរបស់សត្វមានជីវិត ត្រូវបានហៅថា ជាអាស្រ័យដ្ឋាននៃទោសៈ ធាតុ (dhātu) និងមលៈ (mala)។ សមតុល្យរបស់វាទាំងនោះគឺសុខភាព; ការផ្ទុយ—ការថយចុះឬកើនឡើង—គឺជារោគ។
Verse 15
वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः / वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः
វសា (ខ្លាញ់), ឈាម, សាច់, មេដៈ (ជាតិខ្លាញ់), ឆ្អឹង, ខួរឆ្អឹង និងសុក្រិ (ទឹកកាម) គេដឹងថាជា ធាតុ (dhātu)។ វាតៈ បិត្តៈ កផៈ ជាទោសៈ; ហើយអាហារសំណល់ ដូចជា លាមក ទឹកនោម ជាដើម គេរំលឹកថាជា មលៈ (mala)។
Verse 16
वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली / पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्
វាយុ (វាតៈ) មានលក្ខណៈត្រជាក់ ស្រាល ល្អិត; វាបំផ្លាញសំឡេង មិនស្ថិតស្ថេរ ហើយមានកម្លាំង។ បិត្តៈ មានរសជាតិជូរ និងហឹរ ហើយក្តៅ; វាមិនទៀងទាត់ ហើយក្លាយជាមូលហេតុនៃរោគ។
Verse 17
मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः / गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्
កាផៈ (śleṣman) មានរសផ្អែម ប្រៃ ខ្លាញ់ ទម្ងន់ និងរអិលជ្រាបខ្លាំង។ វាយុ (vāta) ស្ថិតនៅគូថ និងតំបន់អាងត្រគាក ខណៈពិត្ដៈ ស្ថិតនៅពោះវៀនធំ (pakvāśaya)។
Verse 18
कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः / कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्
កាផៈ មានទីស្ថាននៅក្រពះ (āmāśaya) ហើយក៏នៅបំពង់ក និងសន្លាក់ក្បាលផងដែរ។ រសហឹរ រសជូរចត់ និងរសស្រួយចង្អៀត (កសាយ) បង្កឲ្យវាយុ (សមីរṇ) កើនកំហឹង។
Verse 19
कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् / एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः / भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः
រសហឹរ រសជូរ និងប្រៃ បង្កឲ្យពិត្ដៈ កើនកំហឹង; រសផ្អែម រសក្តៅ និងប្រៃ បង្កឲ្យកាផៈ កើនកំហឹង។ រសទាំងនេះដដែល បើប្រើដោយវិធីផ្ទុយ ដើម្បីតុល្យភាព នឹងធ្វើឲ្យពួកវាស្ងប់—ផ្តល់សុខសាន្តដល់អ្នកជំងឺ ហើយចំពោះអ្នកមានសុខភាព ក៏ជាមូលហេតុនៃសុខស្រួល នៅពេលស្ថិតក្នុងទីតាំងត្រឹមត្រូវ។
Verse 20
चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः / अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्
រសផ្អែម គួរដឹងថា ជាប្រយោជន៍ដល់ភ្នែក និងជាអ្នកបង្កើនរស (rasa) និងធាតុរាងកាយ (dhātu)។ ការលេចធ្លោនៃរសជូរ គឺរីករាយដល់ចិត្ត ហើយក៏ជួយបំភ្លឺអគ្គីរំលាយអាហារ និងជំរុញការរំលាយ (dīpana, pācana)។
Verse 21
दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः / पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः
រសជូរចត់ ជាអ្នកបំភ្លឺអគ្គីរំលាយអាហារ បំបាត់ក្តៅខ្លួន និងស្រេកទឹក; វាជារបស់សម្អាត និងធ្វើឲ្យស្ងួត។ រសកសាយ បង្កឲ្យពិត្ដៈ កើនកំហឹង; វាមានអំណាចកោសសម្អាត ធ្វើឲ្យរឹតត្បិត ជាអ្នកចងក្រង (grahī) និងធ្វើឲ្យស្ងួត។
Verse 22
रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् / रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्
ធាតុ (dravya) ជាមូលដ្ឋានដ៏ឧត្តម ដែលរស (rasa) វីរយៈ (vīrya) និងវិបាក (vipāka) ស្ថិតនៅ។ វានៅជាប់ស្ថេរនៅក្នុងការប្រែប្រួលនៃរស និងការរំលាយ ហើយជាទីពឹងរបស់ធាតុទាំងអស់។
Verse 23
शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते / रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च
វីរយៈ (vīrya) ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ជាអំណាចត្រជាក់ ឬក្តៅ—គឺជាសក្តិ (śakti) អំណាចប្រសិទ្ធិ។ ហើយវិបាក/បាក (pāka/vipāka) នៃរស មានពីរប្រភេទ ដោយ “ក្តូ” (kaṭu) ជាលទ្ធផលដែលបានលើកឡើងនៅទីនេះ។
Verse 24
भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः / चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये
វេជ្ជបណ្ឌិត ឱសថ អ្នកជំងឺដែលរងរោគ និងអ្នកថែទាំ—ទាំងនេះជាអង្គ៤ នៃការព្យាបាល។ ប្រសិនបើអង្គណាមួយខុសឆ្គង ឬផ្ទុយទៅវិញ នោះមិនអាចសម្រេចជោគជ័យបានទេ។
Verse 25
देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् / देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्
ដោយយល់ដឹងអំពីទីកន្លែង ពេលវេលា អាយុ ភ្លើងរំលាយអាហារ (agni) សមតុល្យ (នៃទោស) ប្រក្រតី និងឱសថសមស្រប—ហើយវាយតម្លៃរាងកាយ ចិត្ត កម្លាំង និងជំងឺ—បន្ទាប់មកគួរធ្វើការព្យាបាលតាមសមគួរ។
Verse 26
संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः / बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते
ដែន ឬ សភាពរាងកាយ ដែលមានលក្ខណៈចម្រុះរួមគ្នា ត្រូវបានគេរាប់ថា «សាមញ្ញ/ធម្មតា»។ មនុស្សត្រូវហៅថា កុមារ រហូតដល់អាយុ ១៦; បន្ទាប់មកជាវ័យកណ្ដាល; ហើយលើស ៧០ គេហៅថា ចាស់។
Verse 27
कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः / क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः
ជាទូទៅ កផៈ (kapha) បិត្តៈ (pitta) និង វាតៈ (vāta/ខ្យល់) ត្រូវបាននិយាយថា លេចធ្លោតាមលំដាប់សមស្របតាមវ័យ។ នៅពេលវ័យចាស់កម្លាំងថយចុះ ការព្យាបាលគួរជៀសវាង ឱសថអាល់កាលី ការដុតដោយភ្លើង និងឧបករណ៍វះកាត់។
Verse 28
कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् / रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
សម្រាប់អ្នកស្គមស្គាំង គួរធ្វើការព្យាបាលបំប៉នឲ្យរឹងមាំ; សម្រាប់អ្នករាងធាត់ គួរធ្វើការព្យាបាលបន្ថយ។ សម្រាប់អ្នករាងមធ្យម គួរការពារ និងថែរក្សាសមតុល្យ។ ដូច្នេះ គេរាប់ថាមានប្រភេទរាងកាយបី។
Verse 29
स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् / अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः
កម្លាំងគួរត្រូវបានដឹង និងបណ្តុះបណ្តាលដោយការខិតខំ តាមរយៈភាពមាំមួន ការហាត់ប្រាណមានវិន័យ និងសេចក្តីសន្តោស។ បុរសដែលមិនរងការប្រែប្រួល គឺមានទឹកចិត្តក្លាហានខ្លាំង និងសេចក្តីហ៊ានធំ។
Verse 30
पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि / श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते
អ្នកណាដែលការផឹក ការញ៉ាំ និងកត្តាផ្សេងៗ—even បើផ្ទុយនឹងធម្មជាតិរបស់ខ្លួន—ក៏នៅតែសមស្របសម្រាប់សុខសាន្ត និងសុខុមាលភាពរបស់គាត់ នោះស្ថានភាពនោះហៅថា «សមតុល្យ»។
Verse 31
गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः / वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्
ពីអាហារដែលបង្កើនស្លេស្ម (កផ) ដែលស្ត្រីមានផ្ទៃពោះបរិភោគ នឹងកើតមនុស្សមានធាតុកផលេចធ្លោ; ដូចគ្នានេះ ពីអាហារដែលរំខានវាត ឬបិត្ដ។ តែពីអាហារសុចរិត មានប្រយោជន៍ នឹងកើតមនុស្សមានធាតុរាងកាយសមតុល្យ។
Verse 32
कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः
មនុស្សដែលស្គម ស្ងួត រោមសក់តិច ចិត្តរវើរវាយ និងចូលចិត្តនិយាយច្រើន—តាមនិមិត្តដែលឃើញក្នុងសុបិន—ត្រូវបានដឹងថា ជាប្រភេទវាត (ខ្យល់)។
Verse 33
अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः / स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते
អ្នកដែលសក់ស្កូវមុនវ័យ សម្បុរស ភ្លឺញើសងាយ ងាយខឹងទោះមានប្រាជ្ញា ហើយសូម្បីក្នុងសុបិនក៏ឃើញពន្លឺភ្លើងចែងចាំង—មនុស្សនោះត្រូវបានហៅថា ជាប្រភេទបិត្ដ (ភ្លើង/ទឹកប្រមាត់)។
Verse 34
स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः / स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः
មនុស្សដែលចិត្តមាំមួន សំឡេងទន់ស្រាលល្អិត មានមុខស្រស់ស្រាយ សក់ទន់រលោង—ហើយក្នុងសុបិនឃើញទឹក និងថ្ម—គេដឹងថា ជាប្រភេទស្លេស្ម (កផ)។
Verse 35
संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः / दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः
ដោយសញ្ញាដែលលាយបញ្ចូល គេគួរដឹងថា មនុស្សម្នាក់មានប្រភេទធាតុទោសពីរ ឬបី។ ទោះមានទោសផ្សេងៗរួមផង ក៏ប្រភេទធម្មជាតិត្រូវកំណត់តាមទោសដែលលេចធ្លោជាងគេ។
Verse 36
मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः / कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः
អគ្គិរំលាយអាហារ (ជាថរាគ្និ) មាន ៤ ប្រភេទ៖ ខ្សោយ, មុតខ្លាំង, មិនទៀងទាត់, និងសមតុល្យ។ វាកើតឡើងដោយកាហ្វៈ, ពិត្តៈ, ឬវាតៈលើស ឬដោយសមភាពរបស់វាទាំងបី។
Verse 37
समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः / तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्
ពេលអគ្គិរំលាយសមតុល្យ ត្រូវថែរក្សាឲ្យនៅដដែល។ ពេលមិនទៀងទាត់ ត្រូវទប់វាតៈ; ពេលមុតខ្លាំង ត្រូវបន្សាបពិត្តៈ; ពេលខ្សោយ ត្រូវសម្អាតកាហ្វៈ (ស្លេស្ម)។
Verse 38
प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् / आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्
អជីរណ (មិនរំលាយ) ជាមូលហេតុនៃជំងឺទាំងអស់ ព្រោះវាបំផ្លាញអគ្គិ (ភ្លើងរំលាយ)។ លក្ខណៈរបស់វាមាន ៤៖ អាម (សារធាតុមិនរំលាយពុល), រសអម្ល (ជាតិជូរ), និងវិଷ្ដម្ភ (ស្ទះពោះ/ពោះហើម)។
Verse 39
आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा / वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्
ពីអាម កើតវិសូចិកា (ជំងឺរាគរូសធ្ងន់ដូចកូឡេរ៉ា) និងអាការៈដូចជា ទម្ងន់នៅបេះដូង និងខ្ជិលស្រងូត។ ក្នុងករណីនោះ គួរធ្វើឲ្យក្អួត ដោយទឹកលាយវចា និងអំបិល។
Verse 40
शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते / अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्
ពីអម្ល (ជាតិជូរលើស) កើតការខ្វះសុក្រិ (សារធាតុជីវិត), វិលមុខ, សន្លប់, និងស្រេកខ្លាំង។ បើនៅមិនទាន់រំលាយ គួរផឹកទឹកត្រជាក់ ហើយអនុវត្តវិធីបង្កើនវាតៈ (ស្រាល ស្ងួត)។
Verse 41
गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् / तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्
ពេលមានឈឺចាប់រាងកាយដូចជាសាច់ដុំបាក់ ប្រេះក្បាលធ្ងន់ និងស្រអាប់ ដោយទោសអាហារមិនសមគ្នា ឬអាហារខូច គួរដេកថ្ងៃក្នុងស្ថានភាពនោះ ហើយកុំធ្វើអាហារអត់ ឬបង្អត់អាហារដោយចេតនា។
Verse 42
शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ / विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्
ការឈឺចុក (ស៊ូល) និង «គុល្ម» ក្នុងពោះ ដែលបង្ហាញការកកស្ទះនៅទីកន្លែងលាមក និងទឹកនោម គួរធ្វើការបំពង់កំដៅឲ្យញើស (ស្វេដនៈ) នៅទីនោះ ហើយគួរផឹកទឹកលាយអំបិល។
Verse 43
आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् / आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः
ពេល «អាម» (អាហារមិនរំលាយ) ភាពជូរ និងការកកស្ទះ កើតឡើងតាមលំដាប់ដោយ កផៈ បិត្តៈ និងវាតៈ អ្នកប្រាជ្ញគួរលាបលើពោះដោយម្សៅលាប ដែលធ្វើពី ហិង្គុ (អាសាហ្វេទីដា) ត្រីយូសណៈ (គ្រឿងហឹរបី) និងអំបិលថ្ម (សៃន្ធវៈ)។
Verse 44
दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् / अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्
គួរដេកថ្ងៃ ព្រោះវាបំផ្លាញអជីរណៈទាំងអស់។ ពីអាហារមិនល្អ កើតមានជំងឺជាច្រើន; ដូច្នេះគួរលះបង់អាហារមិនល្អនោះ។
Verse 45
उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् / करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते
ទឹកក្តៅជាភេសជ្ជៈបន្ទាប់អាហារ ជួយរំលាយអាហារ ហើយទឹកឃ្មុំក៏ជួយរំលាយដែរ។ ទឹកដោះគោភាគច្រើនក្លាយជាមិនសមគ្នា ពេលផឹកជាមួយ ការីរ (ផ្លែ caper) ទឹកដោះជូរ និងត្រី។
Verse 46
बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका / दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्
បិល្វៈ, សោណា, កម្ភារី, បាតលា និង កណិការិកា—នេះហៅថា «បញ្ចមូល» ដ៏មហិមា។ វាបង្កើនភ្លើងរំលាយអាហារ ហើយបន្ធូរ កផៈ និង វាតៈ។
Verse 47
शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् / वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्
សាលបរណី, ព្រឹស្និបរណី, ព្រមទាំង បૃហតី ទាំងពីរ (បૃហតី និង កណ្ឋការី) និង គោក្សុរៈ—ក្រុមនេះហៅថា «បញ្ចមូលក» តូច។ វាបន្ធូរ វាតៈ និង បិត្តៈ ហើយជួយបង្កើនកម្លាំង និងជួយកាមពល។
Verse 48
उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् / कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते
ទាំងពីរក្រុមរួមគ្នា ក្លាយជា «ទសមូល» (ដប់ឫស) ហើយគេថា បំបាត់ជំងឺក្តៅខ្លួនពី សន្និបាតៈ (ការរំខានដោសៈរួម)។ គេណែនាំសម្រាប់ ក្អក ដង្ហើមខ្លី អស់កម្លាំង/ងងុយ និងឈឺចំហៀង។
Verse 49
एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् / क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्
ពីឫសទាំងនេះ អាចធ្វើប្រេងថ្នាំ និង ឃី (ghee) បាន; ដោយលាប/បិទខាងក្រៅ អាចឈ្នះ «អលកា» (រោគស្បែក/ស្បែកក្បាល)។ ក្នុងការធ្វើទឹកឆុង ត្រូវយកទឹក ៤ ដង ហើយរំងាស់រហូតសល់តែ ១ ភាគ ៤។
Verse 50
स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः / संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः / खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्
ស្នេហៈ (ប្រេង/ឃី) ត្រូវយកជាមួយទឹកដោះគោបរិមាណស្មើគ្នា ហើយ កល్క (ម្សៅបុកថ្នាំ) ត្រូវមានតែ ១ ភាគ ៤ នៃស្នេហៈ។ ការចម្អិនជាមួយឱសថដែលបានរៀបចំល្អ ត្រូវមានស្តង់ដារដូចគ្នា សម្រាប់ បស្តិ (enema) និងការផឹក (pāna)។ សម្រាប់អភ្យង្គ (ម៉ាស្សា) អាចធ្វើឲ្យខ្លាំងជាង; សម្រាប់ នាស្យ (ថ្នាំច្រមុះ) ឲ្យទន់ភ្លន់—ដូច្នេះគួររៀបចំឲ្យសមរម្យ។
Verse 51
स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता / आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्
ប្រក្រឹតិដែលគាំទ្ររាងកាយធំ និងអង្គសញ្ញាទាំងឡាយ គួរត្រូវពិចារណាឲ្យម៉ត់ចត់ នោះហៅថា «សុខភាព» ដោយแท้; គួរថែរក្សា និងបម្រើវា ដើម្បីឲ្យមានអាយុវែង។
Verse 52
यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् / भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्
អ្នកណាដែលតាមអង្គសញ្ញា ចាប់យកវត្ថុទាំងឡាយដោយវិធីផ្ទុយខុស នោះក្លាយជាអ្នកមានភាគក្នុងមរណៈ (បង្កើនការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួន)។ ហើយអ្នកណាស្អប់វេជ្ជបណ្ឌិត មិត្ត និងគ្រូ ហើយប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលជាទីស្រឡាញ់ និងមានប្រយោជន៍ ក៏ជួបវិនាសដូចគ្នា។
Verse 53
गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च / भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्
បើកជើង (កជើង) ជង្គង់ និងថ្ងាស—ព្រមទាំងចង្កា និងថ្ពាល់—របស់មនុស្សណា បង្ហាញថាផ្លាស់ទី ឬរអិលចេញពីទីតាំងធម្មតា នោះមនុស្សនោះនឹងបោះបង់ដង្ហើមជីវិតក្នុងពេលឆាប់ៗ។
Verse 54
वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी / कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्
បើភ្នែកឆ្វេងលិចចូល អណ្ដាតក្លាយជាពណ៌ខ្មៅ ច្រមុះបែរខូចទ្រង់ទ្រាយ ហើយបបូរមាត់ទាំងពីរខ្មៅ និងផ្លាស់ទី—បើមាត់ទាំងមូលមើលទៅខ្មៅ—មនុស្សនោះគួរយល់ថាជិតដល់មរណៈ។
Frequently Asked Questions
Vāta is aggravated by overexertion, loud speech/strain, stale food, rain-time factors, and day’s end; pitta by hot/sour/salty/alkaline/pungent foods, sun/fire heat, alcohol, and anger (also eating at midday, late rainy season, and midnight in summer); kapha by sweet/sour/salty, heavy, cold, unctuous foods, new rice, slimy foods, marshy meats, plus inactivity and daytime sleep—often flaring after meals and in spring.
Agni is fourfold—weak (kapha), sharp (pitta), irregular (vāta), and balanced (equilibrium). Management is: preserve balanced agni; restrain vāta for irregular digestion; counter pitta for overly sharp digestion; cleanse kapha when agni is weak.
For āma with acute manifestations (including viṣūcikā-like states), emesis is induced using water prepared with vacā and salt. For excessive sourness (amla) with thirst/faintness, cool water and light, drying vāta-promoting regulation are advised while the condition is unripe. Obstructive pain/gulma near stool-urine pathways is treated with sudation and saline water; progressive doṣic obstruction is addressed with an abdominal paste of hiṅgu, tryūṣaṇa, and rock-salt.
Daśamūla is the combined set of Mahat Pañcamūla (Bilva, Śoṇā, Gambhārī, Pāṭalā, Gaṇikārikā) and Laghu Pañcamūla (Śālaparṇī, Pṛśniparṇī, Bṛhatī, Kaṇṭakārī, Gokṣura). It is recommended for sannipāta-type fevers and is also indicated for cough, breathlessness, drowsiness/fatigue, and flank pain.
Yes. It lists ominous physical signs such as displacement in ankles/knees/forehead/chin/cheeks, and changes like a sunken left eye, darkened tongue, distorted nose, blackened/displaced lips and mouth—taken as indications of imminent death.