Shloka 95
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
Transliteration
yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate / purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate
Translation
ព្រោះព្រះអង្គស្ថិតនៅក្នុង ‘ពុរី’ គឺទីក្រុងនៃរាងកាយ ដូច្នេះហៅថា “បុរុស” (Purusha)។ ហើយព្រោះព្រះអង្គជាមូលដ្ឋាននៃគំនិត ‘ពុរ’ (ទីក្រុង) ដូច្នេះក៏ត្រូវបានហៅថា “បុរុស” ដែរ។
Word by Word
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
पूर्तिthe city/body (as abode)
पूर्ति:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (पाठभेद-संभावना: पूरि/पुरी)
अनुशेतेlies/abides within
अनुशेते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√शी (धातु) उपसर्गः अनु
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (correlative)
पुरुषःthe person (puruṣa)
पुरुषः:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)
पुर-प्रत्ययिकःidentified with the ‘city’ (body)
पुर-प्रत्ययिकः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुर (प्रातिपदिक) + प्रत्ययिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुरे प्रत्ययः यस्य = having attachment/identification with the city/body)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-विभक्ति, एकवचन
पुरुषःpuruṣa
पुरुषः:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
अभिधीयतेis designated
अभिधीयते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु) उपसर्गः अभि
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग