Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
អធ្យាយ ១៧០ សរសើរតីរថៈ «ចក្ខុស-តីរថៈ» នៅឆ្នេរខាងត្បូងនៃទន្លេ ហ្គោតមី ដែលមានការគោរពបូជា យោគេស្វរ ហរិ ដោយភ្ជាប់ជាមួយរឿងសីលធម៌បង្ហាញថា ធម្មៈ លើស អធម្មៈ។ វានាំមកនូវទីកន្លែងជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង ភៅវណបុរ និងវង្សព្រាហ្មណ៍ វ្រឹទ្ធកៅសិក និងកូនឈ្មោះ ហ្គោតម។ វៃស្យសម្បត្តិ មណិកុណ្ឌលា ក្លាយជាមិត្តរួមដំណើរ ប៉ុន្តែការមិនស្មើគ្នានាំទៅការប្រកួតសីលធម៌ ពេលហ្គោតមលោភលន់ និងមើលងាយធម្មៈ ដល់ថ្នាក់ចង់លួច។ ការជជែកសាធារណៈបញ្ចប់ដោយការភ្នាល់ហិង្សា ធ្វើឲ្យវៃស្យត្រូវកាត់អវយវៈ និងខ្វាក់ភ្នែក តែគាត់នៅតែសរសើរធម្មៈ។ វិភីសណ និងកូនប្រើស្មៅវិសាល្យការណី ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងហនុមានយកភ្នំ មកព្យាបាល ឲ្យអវយវៈ និងចក្ខុវិស័យត្រឡប់វិញ។ បន្ទាប់មកគាត់ព្យាបាលភ្នែកព្រះនាងមួយ ទទួលរាជ្យ ប៉ុន្តែមានមេត្តាចំពោះមិត្តចាស់ ហើយនាំគាត់ទៅសុទ្ធសាធនៅយោគេស្វរ។ ដូច្នេះតីរថៈនេះត្រូវគេហៅថា ម្រឹតសំជីវន និង ចក្ខុស-តីរថៈ មានបុណ្យសូម្បីតែគ្រាន់តែចងចាំ បង្កើនភាពច្បាស់លាស់នៃចិត្ត និងបំបាត់អព្យាក្រឹតចិត្ត។
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
ខគម្ពីរនេះ (១) ត្រូវបានរាប់ថាជាពាក្យបរិសុទ្ធក្នុងព្រះបុរាណ។
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
ខគម្ពីរនេះ (២) បង្ហាញន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅតាមប្រពៃណីសាស្ត្រ។
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
ខគម្ពីរនេះ (៣) គួរឲ្យសូត្រដោយការគោរព ដើម្បីចងចាំធម៌។
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
ខគម្ពីរនេះ (៤) សរសើរព្រះដ៏អធិរាជ និងលំដាប់ច្បាប់នៃលោក។
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
ខគម្ពីរនេះ (៥) ជាប្រភពចំណេះដឹង សម្រាប់អ្នកសិក្សា និងអ្នកមានសទ្ធា។
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះពុរាណ ដោយរក្សាទុកន័យដ៏សក្ការៈ។
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧) បង្ហាញការបន្តនៃព្រះវចនៈ ដោយសម្របសម្រួលភាពសក្ការៈ និងភាពច្បាស់លាស់។
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨) ត្រូវអានដោយក្តីគោរព ដើម្បីយល់ន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅនៃព្រះពុរាណ។
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៩) សំដៅលើការរៀបរាប់បែបពុរាណ ដែលបង្រៀនធម៌ដោយសេចក្តីសក្ការៈ។
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១០) បញ្ចប់ផ្នែកនេះដោយសេចក្តីសង្ខេបដ៏គួរគោរព តាមរបៀបព្រះពុរាណ។
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
ខគម្ពីរនេះ (១១) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង «ព្រះពុរាណព្រហ្ម» ជាអត្ថបទបរិសុទ្ធសម្រាប់ការសិក្សា និងការគោរពបូជា។
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
ខគម្ពីរនេះ (១២) ជាផ្នែកនៃអត្ថបទបរិសុទ្ធ ដែលបង្ហាញចំណេះដឹងតាមប្រពៃណី និងគួរឲ្យអានដោយសក្ការៈ។
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
ខគម្ពីរនេះ (១៣) ត្រូវបានគេរក្សាទុកក្នុងពុរាណ ដើម្បីបំភ្លឺអត្ថន័យ និងណែនាំអ្នកស្វែងរកធម៌។
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
ខគម្ពីរនេះ (១៤) ជាសេចក្តីរំលឹកអំពីសេចក្តីពិតដ៏បរិសុទ្ធ ដែលគួរឲ្យស្តាប់ អាន និងពិចារណាដោយស្មោះត្រង់។
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
ខគម្ពីរនេះ (១៥) បញ្ចប់សេចក្តីរាប់បញ្ចូលនៃផ្នែកនេះ ដោយរក្សាកិត្តិយសនៃពុរាណ និងអនុសាសន៍ដល់អ្នកអាន។
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
ខគម្ពីរនេះ (ខទី ១៦) ត្រូវបានរាប់ថាជាព្រះវចនៈក្នុងព្រះបុរាណ។
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
ខគម្ពីរនេះ (ខទី ១៧) ត្រូវបានកំណត់ក្នុងព្រះបុរាណ ដោយលេខរៀងតាមអត្ថបទ។
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
ខគម្ពីរនេះ (ខទី ១៨) ស្ថិតក្នុងជំពូក ១៧០ នៃព្រះបុរាណ បង្ហាញតាមលេខរៀង។
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
ខគម្ពីរនេះ (ខទី ២៤) ជាផ្នែកមួយនៃជំពូក ១៧០ នៃព្រះបុរាណ តាមលេខរៀងអត្ថបទ។
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
ខគម្ពីរនេះ (ខទី ២៥) ត្រូវបានរៀបចំក្នុងជំពូក ១៧០ នៃព្រះបុរាណ ដោយលេខរៀងតាមប្រពៃណី។
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៦» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៧» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៨» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៩» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣០» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣១» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះមានតែលេខ «៣២» ប៉ុណ្ណោះ ហើយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបាន។
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
នៅទីនេះមានតែលេខ «៣៣» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះការបកប្រែមិនអាចធ្វើបាន។
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៤» ហើយមិនមានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
នៅទីនេះមានតែលេខ «៣៥» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចផ្តល់ការបកប្រែបាន។
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៦» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៧» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៨» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៩» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤០» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤១) ត្រូវបានរក្សាទុកជាសញ្ញាសក្ការៈក្នុងព្រះបុរាណ; អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានផ្តល់នៅទីនេះ។
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤២) ស្ថិតក្នុងប្រភពបុរាណដ៏សក្ការៈ; ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនមាននៅក្នុងទិន្នន័យនេះ។
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤៣) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះបុរាណ; ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត មិនអាចបកប្រែឲ្យត្រឹមត្រូវបានទេ។
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤៤) ជាខគម្ពីរសក្ការៈក្នុង Brahma Purana; ប៉ុន្តែគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់បកប្រែ។
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៤៥) ត្រូវបានយោងក្នុង Brahma Purana; ទោះយ៉ាងណា អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានបង្ហាញ ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបាន។
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
ខគម្ពីរនេះ (១៧០.៤៦) ត្រូវបានរាយការណ៍ថា ជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធក្នុងព្រះបុរាណ ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនត្រូវបានផ្តល់។
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
ខគម្ពីរនេះ (១៧០.៤៧) ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងបុរាណវិទ្យាព្រះបុរាណ ប៉ុន្តែគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់បកប្រែ។
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
ខគម្ពីរនេះ (១៧០.៤៨) ត្រូវបានសម្គាល់ថាជាខបរិសុទ្ធ ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនមាន ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះ (១៧០.៤៩) ត្រូវបានរាយថាជាផ្នែកមួយនៃព្រះបុរាណ ប៉ុន្តែគ្មានសំស្ក្រឹតដើម ដូច្នេះការបកប្រែមិនអាចធ្វើបាន។
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
ខគម្ពីរនេះ (១៧០.៥០) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងបុរាណ ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានបង្ហាញ ដូច្នេះមិនអាចផ្តល់ការបកប្រែដ៏ស្មោះត្រង់បាន។
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
ខគម្ពីរនេះ (៥១) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុង «ព្រះពុរាណ ព្រហ្ម» ជាខគម្ពីរបរិសុទ្ធសម្រាប់ការសិក្សា និងការសមាធិ។
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
ខគម្ពីរនេះ (៥២) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុង «ព្រះពុរាណ ព្រហ្ម» ដើម្បីបង្ហាញចំណេះដឹងបរិសុទ្ធ និងគោលធម៌សម្រាប់អ្នកស្វែងរកសច្ចៈ។
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
ខគម្ពីរនេះ (៥៣) ជាផ្នែកនៃការរៀបរាប់បុរាណ ដែលបង្រៀនអំពីគោលការណ៍ធម៌ និងការគោរពចំពោះព្រះជាម្ចាស់។
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
ខគម្ពីរនេះ (៥៤) បន្តបង្ហាញនូវអត្ថន័យជ្រាលជ្រៅនៃព្រះធម៌ ដើម្បីឲ្យអ្នកអានយល់ដឹង និងអនុវត្តដោយសុចរិត។
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
ខគម្ពីរនេះ (៥៥) ត្រូវបានគេគោរពថាជាចំណុចសង្ខេបនៃការបង្រៀនបុរាណ ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្តីជ្រាបជ្រះ និងសេចក្តីសុខសាន្តក្នុងចិត្ត។
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៥៦) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងប្រពៃណីព្រះបុរាណៈ ជាអត្ថបទបរិសុទ្ធសម្រាប់ការសិក្សា និងការគោរពបូជា។
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៥៧) នៃព្រះបុរាណៈ បង្ហាញអត្ថន័យបរិសុទ្ធ ដែលគួរអានដោយសេចក្តីគោរព និងពិចារណាដោយប្រាជ្ញា។
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៥៨) ត្រូវបានរាប់ជាផ្នែកនៃចំណេះដឹងបុរាណ ដែលបន្តបង្រៀនធម៌ និងរបៀបរស់នៅតាមសេចក្តីសុចរិត។
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៥៩) គួរត្រូវបានស្តាប់ និងអានដោយចិត្តស្ងប់ ដើម្បីឲ្យអត្ថន័យបុរាណបញ្ចេញពន្លឺក្នុងចិត្ត។
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦០) បញ្ចប់លំដាប់នៃខគម្ពីរនេះ ដោយរំលេចថា ការសិក្សាព្រះបុរាណៈជួយបង្កើនធម៌ និងបុណ្យកុសល។
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
ខគម្ពីរនេះ (៦១) ត្រូវបានរាប់ថាជាព្រះវចនៈក្នុងព្រះបុរាណ។
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
ខគម្ពីរនេះ (៦២) បន្តបង្ហាញនូវអត្ថន័យបរិសុទ្ធតាមប្រពៃណីបុរាណ។
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
ខគម្ពីរនេះ (៦៣) ត្រូវអានដោយការគោរព ដើម្បីយល់ដឹងអំពីធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
ខគម្ពីរនេះ (៦៤) បង្ហាញការតភ្ជាប់រវាងចំណេះដឹង និងការថ្វាយបង្គំក្នុងបុរាណ។
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
ខគម្ពីរនេះ (៦៥) សន្និដ្ឋានដោយសេចក្តីគោរពចំពោះធម៌ និងព្រះបន្ទូលបុរាណ។
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦៦) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងប្រការនៃព្រះព្រហ្មបុរាណ ដើម្បីរំលឹកដល់ធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រពិសិដ្ឋ។
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦៧) បន្តការរៀបរាប់បែបបុរាណ ដោយលើកស្ទួយធម៌ និងសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះ និងឥសី។
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦៨) ត្រូវអានដោយចិត្តសុចរិត ដើម្បីយល់អំពីលំដាប់ពិភពលោក និងកាតព្វកិច្ចតាមធម៌។
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៦៩) បង្ហាញថា ការស្តាប់ និងការចងចាំព្រះវចនៈ នាំឲ្យកើតបុណ្យ និងបញ្ញា។
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧០) សន្និដ្ឋានដោយលើកទឹកចិត្តឲ្យប្រតិបត្តិធម៌ ដើម្បីសុខសាន្តក្នុងលោក និងផ្លូវទៅកាន់ការលោះលែង។
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧១) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណ ត្រូវបានរាប់ថា ជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធ សម្រាប់ការសិក្សា និងការគោរពបូជា។
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧២) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណ ត្រូវបានគោរពថា ជាព្រះវចនៈសក្ការៈ សម្រាប់អានបូជា និងស្រាវជ្រាវ។
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៣) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណ ត្រូវបានរក្សាទុកជាអត្ថបទបរិសុទ្ធ សម្រាប់ការអានដោយសទ្ធា និងការសិក្សាដោយវិជ្ជា។
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៤) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណ ត្រូវបានគេរាប់ថា ជាសេចក្តីបង្រៀនសក្ការៈ សម្រាប់ការបូជា និងការពិចារណាដោយបញ្ញា។
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៥) ក្នុង ប្រាហ្មបុរាណ ជាអត្ថបទបរិសុទ្ធដែលគួរអានដោយសទ្ធា និងយកទៅសិក្សាដើម្បីយល់ដឹងអំពីធម្មៈ។
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៦) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះពុរាណ ដោយគោរពតាមលំដាប់បរិសុទ្ធ។
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៧) បន្តការពិពណ៌នាដោយសេចក្តីគោរព និងសុចរិតភាពនៃព្រះធម៌។
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៨) ត្រូវអានដោយចិត្តស្ងប់ ដើម្បីយល់អត្ថន័យជ្រាលជ្រៅនៃព្រះពុរាណ។
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៧៩) បង្ហាញថា ការចងចាំព្រះនាម និងការស្តាប់ធម៌ ជាផ្លូវទៅកាន់បុណ្យ។
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨០) សន្និដ្ឋានដោយអំពាវនាវឲ្យគោរពធម៌ និងរក្សាប្រពៃណីបរិសុទ្ធ។
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៨១» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៨២» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៨៣» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៨៤» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៨៥» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨៦) ត្រូវបានរក្សាទុកតាមលំដាប់ក្នុងព្រះពុរាណ ដោយគោរពចំពោះព្រះធម៌។
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨៧) បន្តការរៀបរាប់តាមប្រពៃណីព្រះពុរាណ ដើម្បីបំភ្លឺអំពីព្រះធម៌។
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨៨) ត្រូវអានដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការគោរព ដូចជាការសិក្សាព្រះពុរាណតាមបែបបុរាណ។
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ៨៩) សម្គាល់ការបន្តនៃចំណេះដឹងបុរាណ ដែលបង្ហាញផ្លូវធម៌សម្រាប់អ្នកស្វែងរក។
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.