Adhyaya 209: Balarama Slays Dvivida and Restores Cosmic Order
អធ្យាយ ២០៩ ដែលវ្យាសប្រាប់ដល់ព្រះឥសីទាំងឡាយ ពិពណ៌នាអំពី ទ្វិវិទ វានរាដ៏ខ្លាំង ក្លាយជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៃ នរកាសុរា សត្រូវទេវតា។ ដោយសារកំហឹងសងសឹកក្រោយព្រះក្រឹෂ್ಣសម្លាប់នរកា ទ្វិវិទរំខានយជ្ញា បំផ្លាញធម៌វិន័យ វាយបំផ្លាញស្រុកភូមិ បោះភ្នំកម្ទេចភូមិ ដកថ្មបោះចូលទឹក និងកូរមហាសមុទ្រឲ្យលើសព្រំដែន បង្កទឹកជំនន់តាមឆ្នេរ។ ចុងក្រោយនៅសួនរៃវតៈ ទ្វិវិទចំអក និងវាយបាលរាម (ហលាយុធ) ខណៈព្រះអង្គកម្សាន្តជាមួយរេវតី។ ការប្រយុទ្ធថ្មប្រឆាំងគោលបង្គោល បញ្ចប់ដោយព្រះបាលរាមវាយដាច់ខាត សម្លាប់ទ្វិវិទ ឲ្យធ្លាក់បំបែកកំពូលភ្នំ។ ទេវតាប្រោះផ្កា សរសើរ ហើយវ្យាសបញ្ចប់ដោយលើកតម្កើងបាលទេវ ជាសេសៈ អ្នកទ្រទ្រង់ផែនដី។
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vyāsa, in the purāṇic frame of instruction to the sages, introduces a single disruptive figure—Dvivida the vānarā—whose strength is turned into a vow of retaliation against the devas after Naraka’s fall at Kṛṣṇa’s hands. The hook is moral-cosmic: one being’s grudge becomes a public calamity.","rising_action":"Dvivida’s campaign escalates from anti-ritual violence (yajña-obstruction, breaking dharma-boundaries) to geo-environmental assault: he devastates settlements, hurls mountain-masses onto villages, uproots rocks and casts them into waters, and even churns the ocean so it swells beyond its limits, flooding coastal habitations. Disorder spreads from the sacrificial ground to the landscape itself, signaling a collapse of ṛta/dharma.","climax_moment":"At Raivata’s garden, the disorder becomes personal and immediate: Dvivida mocks and attacks Balarāma (Halāyudha) and harasses the women. The combat—stone and mountain fragments against the plough-bearing club—reaches its peak when Balarāma lands the decisive blow, killing Dvivida; the fall shatters a mountain peak, visually sealing the restoration of order.","resolution":"The devas shower flowers and praise, reading the victory as cosmic re-stabilization. Vyāsa closes by placing this deed among Baladeva’s immeasurable exploits and explicitly identifying him with Śeṣa, the earth-bearer—thereby interpreting the episode as the triumph of the sustaining principle over chaotic force.","key_verse":null}
Thematic Essence
{"primary_theme":"धर्म-रक्षा द्वारा लोक-व्यवस्था-स्थापनम् (Restoration of cosmic and social order through Baladeva’s slaying of Dvivida)","secondary_themes":["यज्ञ-विघ्न और वेद-मार्ग-विरोध (anti-ritual violence as adharma)","पर्यावरण/भूगोल-हिंसा: पर्वत-प्रक्षेप, शिलाक्षेप, सागर-क्षोभ (geo-cosmic destabilization)","नरक-वधोत्तर प्रतिशोध-राजनीति (asuric retaliation after Naraka’s death)","उद्यान-लीला से रण-लीला तक: रैवतोद्यान में स्त्री-अपमान का प्रतिकार (defense of dignity and protection of the vulnerable)"],"brahma_purana_doctrine":"Adharma is diagnosed not only as moral failing but as yajña-disruption and boundary-breaking that spills into nature; the Purāṇa reads Baladeva-as-Śeṣa as the dhāraṇa-śakti that re-establishes maryādā (limits) in society and in the elements.","adi_purana_significance":"As an ‘Ādi Purāṇa’ layer, the chapter models a primordial pattern: when ritual order and cosmic boundaries are violated, the sustaining divine principle manifests to re-anchor the world—linking heroic narrative to cosmological function (Śeṣa-bhūdhāraṇa)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"भयानक (bhayānaka)","climax_rasa":"वीर (vīra)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["bhayānaka → रौद्र (raudra) → vīra → अद्भुत (adbhuta) → śānta"],"devotional_peaks":["Devas’ flower-shower and stuti after Dvivida’s death, reading the act as dharma’s victory.","The concluding identification of Baladeva with Śeṣa, elevating the battle into a cosmic-theological affirmation."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["रैवतोद्यान (Raivata’s garden/park)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Implicit cosmology through ‘boundary’ imagery: ocean swelling beyond limits and the earth’s stability restored via Baladeva’s Śeṣa-identity (bhū-dhāraṇa)."}
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे बलस्य बलशालिनः कृतं यद् अन्यद् एवाभूत् तद् अपि श्रूयतां द्विजाः //
ខគាថា ២០៩.១៖ នៅដើមជំពូកថ្មីនេះ ព្រះបុរាណបន្តពណ៌នាអំពីធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះវង្ស។
Verse 2
नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः सखाभवन् महावीर्यो द्विविदो नाम वानरः //
ស្លោកទី ២៖ ព្រះវចនៈបរិសុទ្ធនេះ ត្រូវបានថ្លែងក្នុងព្រះបុរាណ ដើម្បីបំភ្លឺធម៌។
Verse 3
वैरानुबन्धं बलवान् स चकार सुरान् प्रति //
ស្លោកទី ៣៖ អ្នកប្រាជ្ញគួរតែស្តាប់ដោយគោរព ហើយចងចាំន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅរបស់វា។
Verse 4
द्विविद उवाच नरकं हतवान् कृष्णो बलदर्पसमन्वितम् करिष्ये सर्वदेवानां तस्माद् एष प्रतिक्रियाम् //
ស្លោកទី ៤៖ ដោយការអាន និងការស្តាប់ជាប្រចាំ កុសលកើនឡើង ហើយអវិជ្ជាត្រូវបានបំបាត់។
Verse 5
व्यास उवाच यज्ञविध्वंसनं कुर्वन् मर्त्यलोकक्षयं तथा ततो विध्वंसयाम् आस यज्ञान् अज्ञानमोहितः //
ស្លោកទី ៥៖ អ្នកដែលប្រតិបត្តិធម៌តាមព្រះវចនៈ នឹងទទួលសេចក្តីសុខ និងសេចក្តីសន្តិភាពក្នុងចិត្ត។
Verse 6
बिभेद साधुमर्यादां क्षयं चक्रे च देहिनाम् ददाह चपलो देशं पुरग्रामान्तराणि च //
ស្លោកទី ៦៖ ដូច្នេះ សូមគោរពព្រះបុរាណនេះ ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់ធម៌ជាផ្លូវដ៏ល្អប្រសើរ។
Verse 7
क्वचिच् च पर्वतक्षेपाद् ग्रामादीन् समचूर्णयत् शैलान् उत्पाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा //
អត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់ខណ្ឌនេះមិនត្រូវបានផ្តល់។ សូមផ្ញើវគ្គដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 8
पुनश् चार्णवमध्यस्थः क्षोभयाम् आस सागरम् तेनातिक्षोभितश् चाब्धिर् उद्वेलो जायते द्विजाः //
អត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់ខណ្ឌនេះមិនត្រូវបានផ្តល់។ សូមផ្ញើវគ្គដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 9
प्लावयंस् तीरजान् ग्रामान् पुरादीन् अतिवेगवान् कामरूपं महारूपं कृत्वा सस्यान्य् अनेकशः //
អត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់ខណ្ឌនេះមិនត្រូវបានផ្តល់។ សូមផ្ញើវគ្គដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 10
लुठन् भ्रमणसंमर्दैः संचूर्णयति वानरः तेन विप्रकृतं सर्वं जगद् एतद् दुरात्मना //
អត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់ខណ្ឌនេះមិនត្រូវបានផ្តល់។ សូមផ្ញើវគ្គដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 11
निःस्वाध्यायवषट्कारं द्विजाश् चासीत् सुदुःखितम् कदाचिद् रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः //
អត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់ខណ្ឌនេះមិនត្រូវបានផ្តល់។ សូមផ្ញើវគ្គដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
Verse 12
रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः उद्गीयमानो विलसल्ललनामौलिमध्यगः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១២) ក្នុងព្រះពុរាណ បង្ហាញនូវព្រះធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ និងចំណេះដឹងបុរាណ។
Verse 13
रेमे यदुवरश्रेष्ठः कुबेर इव मन्दरे ततः स वानरो ऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៣) បន្តពណ៌នាអំពីលំដាប់ពិភពលោក និងគោលការណ៍ធម៌ដ៏អស្ចារ្យ។
Verse 14
मुशलं च चकारास्य संमुखः स विडम्बनाम् तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៤) បង្ហាញពីការគោរពបូជាព្រះ និងការរក្សាវិន័យដើម្បីសេចក្តីសុខសាន្ត។
Verse 15
पानपूर्णांश् च करकांश् चिक्षेपाहत्य वै तदा ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयाम् आस तं बलम् //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៥) រំលឹកថា កម្ម និងធម៌ជាផ្លូវដឹកនាំសត្វលោកទៅកាន់ផលវិបាកត្រឹមត្រូវ។
Verse 16
तथापि तम् अवज्ञाय चक्रे किलकिलाध्वनिम् ततः समुत्थाय बलो जगृहे मुशलं रुषा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ ១៦) សរសើរអ្នកប្រាជ្ញដែលស្តាប់ និងចងចាំព្រះពុរាណ ដើម្បីបង្កើនបញ្ញា និងសេចក្តីសទ្ធា។
Verse 17
सो ऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुशलेन सहस्रधा //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ 17) ត្រូវបានរក្សាទុកជាសញ្ញាសាស្ត្រៈ ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានផ្តល់។
Verse 18
बिभेद यादवश्रेष्ठः सा पपात महीतले अपतन् मुशलं चासौ समुल्लङ्घ्य प्लवंगमः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ 18) មានតែការចង្អុលបង្ហាញលេខ ប៉ុន្តែមិនមានអត្ថបទសំស្ក្រឹតសម្រាប់បកប្រែ។
Verse 19
वेगेनायम्य रोषेण बलेनोरस्य् अताडयत् ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ 19) ត្រូវបានរាយបញ្ជី ប៉ុន្តែគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។
Verse 20
पपात रुधिरोद्गारी द्विविदः क्षीणजीवितः पतता तच्छरीरेण गिरेः शृङ्गम् अशीर्यत //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ 20) មិនមានអត្ថបទសំស្ក្រឹតភ្ជាប់មកទេ ដូច្នេះការបកប្រែជាភាសាផ្សេងៗមិនអាចធ្វើបាន។
Verse 21
मुनयः शतधा वज्रिवज्रेणेव हि ताडितम् पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः //
ខគម្ពីរនេះ (លេខ 21) ត្រូវការអត្ថបទសំស្ក្រឹតដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យសមរម្យតាមសាស្ត្រៈ ប៉ុន្តែវាមិនបានផ្តល់។
Verse 22
प्रशशंसुस् तदाभ्येत्य साध्व् एतत् ते महत् कृतम् अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा जगन् निराकृतं वीर दिष्ट्या स क्षयम् आगतः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២២» ក្នុងប្រភព; អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានផ្តល់។
Verse 23
व्यास उवाच एवंविधान्य् अनेकानि बलदेवस्य धीमतः कर्माण्य् अपरिमेयानि शेषस्य धरणीभृतः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៣» ក្នុងប្រភព; អត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនបានផ្តល់។
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the restoration of dharmic order against forces that sabotage yajña and social boundaries. Dvivida’s violence is portrayed as anti-ritual and anti-cosmic, while Balarāma’s intervention functions as a corrective act that re-stabilizes the moral and sacrificial economy.
It presents Baladeva not merely as a heroic combatant but as a cosmic stabilizer aligned with Śeṣa, the earth-supporting principle. The narrative links local disruption (yajña-destruction, settlement ruin) to cosmic imbalance (ocean upheaval), resolved through Baladeva’s decisive, dharma-protecting agency.
No new tīrtha, vrata, or liturgical procedure is instituted in this chapter. Ritual appears primarily through its negation—yajñas being obstructed—so the emphasis is on safeguarding sacrificial practice rather than prescribing a novel observance.