Adhyaya 241: Akshara and Kshara: Vasiṣṭha’s Teaching to Karāla Janaka on Cosmogenesis and Liberation
អធ្យាយ ២៤១ ចាប់ផ្តើមដោយព្រះឥសីសួរអំពីការបែងចែកច្បាស់លាស់រវាង អក្សរ (akṣara) គោលការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ដែលមិនត្រឡប់វិញ និង ក្សរ (kṣara) ពិភពបណ្តោះអាសន្នដែលសត្វតែងតែត្រឡប់មកវិញ។ វ្យាសនាំមកនូវសន្ទនាបុរាណ ដែលព្រះបាទ ករាល ជនក ទៅសួរព្រះឥសី វសិષ્ઠ (មૈត្រាវរុណិ) អំពីព្រះព្រហ្មន៍អនន្ត និងន័យក្សរ/អក្សរ។ វសិષ્ઠពន្យល់កំណើតលោកតាមទស្សនៈសាំខ្យៈ៖ ការវាស់វែងយុគ និងថ្ងៃយប់របស់ព្រះព្រហ្មា; ការកើតឡើងនៃ ហិរណ្យគರ್ಭ/មហាន (វីរិញ្ចិ) ជាបញ្ញាចក្រវាល; បន្តទៅអហង្គារ ធាតុ អង្គសញ្ញា និងរចនាសម្ព័ន្ធតត្តវៈ ២៤ ដែលជាពិភពបង្ហាញ។ នេះហៅថា ក្សរ ព្រោះប្រែប្រួល និងរលាយជានិច្ច។ លើសពីនេះមានតត្តវៈទី២៥ អមូរត និងនិច្ច—អក្សរ—ស្ថិតក្នុងទម្រង់ទាំងអស់ តែខ្លួនឯងមិនត្រូវលក្ខខណ្ឌ។ ចុងក្រោយភ្ជាប់ការចងក្រងជាមួយគុណ និងការកើតឡើងវិញ ខណៈមោក្សៈគឺចំណេះដឹងបែរទៅរកអក្សរ អប្បបង្ហាញ។
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for a razor-sharp distinction: what is akṣara (that from which there is no return) and what is kṣara (that to which beings repeatedly return)? Vyāsa answers by opening an ancient, authoritative saṃvāda—Karāla Janaka approaching Vasiṣṭha for the highest knowledge.","rising_action":"Vasiṣṭha builds the teaching by first situating creation within cosmic time—yuga-measures and Brahmā’s day/night—then unfolds a Sāṃkhya-leaning cosmogony: from the unmanifest ground to Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci), then ahaṃkāra, tanmātras, elements, indriyas, and manas, assembling the twenty-fourfold manifest complex.","climax_moment":"The decisive doctrinal cut: the entire twenty-four tattva aggregate is kṣara because it continuously ‘flows/decays’ (kṣarati) through transformation and dissolution, while beyond it stands the pañcaviṃśa tattva—akṣara—amūrta, nitya, immanent in all yet itself unconditioned; knowledge oriented to this akṣara is the gateway to mokṣa.","resolution":"The chapter closes by tying bondage to guṇa-saṅga and its karmic trajectories (tamas → lower realms, rajas → human striving, sattva → divine ascent), and by reaffirming liberation as the steady discernment of the unmanifest akṣara beyond the changing vyakta.","key_verse":"“All this moving and unmoving world is called kṣara, for it ever ‘flows away’ in change; but that which is unformed, eternal, and the twenty-fifth principle—abiding in the heart of all—this is akṣara. Knowing that, one is not born again.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Akṣara–kṣara viveka (discernment of the imperishable and the perishable) through Sāṃkhya-inflected cosmogony as a path to mokṣa.","secondary_themes":["Cosmic time (yuga measures; Brahmā’s day and night) as the stage for sṛṣṭi–pralaya","Emergence of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci) and the cascade into ahaṃkāra, tanmātras, bhūtas, indriyas, manas","Guṇa-saṅga as the mechanism of bondage and realm-specific rebirth","Apunarāvṛtti (non-return) defined as knowledge of the unmanifest akṣara"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic-Sāṃkhya synthesis: the twenty-four tattvas constitute kṣara (the ever-transforming vyakta), while liberation hinges on recognizing the pañcaviṃśa, amūrta, nitya akṣara that indwells all yet is untouched by change.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this adhyāya functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, time-cycles, and liberation into a single discriminative teaching, presenting ‘first Purāṇa’ authority for akṣara-centered mokṣa."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (cosmic unfolding) → śānta (discriminative stillness)"],"devotional_peaks":["The revelation of Mahān/Hiraṇyagarbha as the all-pervasive cosmic principle","The naming of akṣara as the nitya, amūrta ‘twenty-fifth’ abiding in the heart of all—turning cosmology into liberation-knowledge"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed creation-framework within Brahmā’s day/night: yuga measures; rise of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci); evolution through ahaṃkāra into tanmātras, bhūtas, indriyas, manas—forming the twenty-four kṣara tattvas—followed by the akṣara pañcaviṃśa as the unchanging ground of mokṣa."}
Shlokas in Adhyaya 241
Verse 1
मुनय ऊचुः किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែសញ្ញា «១» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 2
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव //
ខគម្ពីរនេះមានតែសញ្ញា «២» ហើយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបានទេ។
Verse 3
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែសញ្ញា «៣» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 4
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम् //
ខគម្ពីរនេះមានតែសញ្ញា «៤» ហើយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបានទេ។
Verse 5
व्यास उवाच अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែសញ្ញា «៥» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត; ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 6
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् //
ខគម្ពីរនេះ (២៤១.៦) ត្រូវបានរៀបរាប់ក្នុងពុរាណៈ ដោយសំដៅលើធម៌ និងព្រះបរមសច្ចៈ។
Verse 7
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः //
ខគម្ពីរ (២៤១.៧) បន្តពន្យល់អំពីកាតព្វកិច្ចតាមធម៌ និងការគោរពចំពោះព្រះដ៏អធិរាជ។
Verse 8
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा //
ខគម្ពីរ (២៤១.៨) បង្ហាញថា ការប្រព្រឹត្តតាមធម៌នាំទៅកាន់សេចក្តីសុខ និងគុណធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ។
Verse 9
करालजनक उवाच भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः //
ខគម្ពីរ (២៤១.៩) រំលឹកឲ្យអ្នកប្រាជ្ញរក្សាសីលធម៌ និងស្វែងរកចំណេះដឹងដើម្បីឈានទៅការលើកលែង។
Verse 10
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम् //
ខគម្ពីរ (២៤១.១០) សន្និដ្ឋានថា ការគោរពព្រះ និងការប្រព្រឹត្តតាមធម៌ជាមូលដ្ឋាននៃសេចក្តីរុងរឿង។
Verse 11
वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ //
ខគម្ពីរនេះ (២៤១.១១) ត្រូវបានរាប់ថាជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធ ក្នុងបុរាណបុរាណា។
Verse 12
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते //
ខគម្ពីរ (២៤១.១២) បង្ហាញអំពីចំណេះដឹងបុរាណ ដែលគួរគោរពដូចព្រះវចនៈ។
Verse 13
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम् //
ខគម្ពីរ (២៤១.១៣) គួរអានដោយសេចក្តីស្មោះត្រង់ និងការយល់ដឹង ដើម្បីរក្សាប្រពៃណីបរិសុទ្ធ។
Verse 14
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम //
ខគម្ពីរ (២៤១.១៤) រំលឹកថា ការស្តាប់ និងការចងចាំព្រះវចនៈ នាំទៅកាន់គុណធម៌។
Verse 15
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् //
ខគម្ពីរ (២៤១.១៥) សូមឲ្យអ្នកប្រាជ្ញពិចារណាខ្លឹមសារ ដើម្បីឲ្យចំណេះដឹងក្លាយជាការអនុវត្ត។
Verse 16
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः //
ខគម្ពីរនេះ (២៤១.១៦) ត្រូវបានរាប់ថាជាវចនៈបរិសុទ្ធក្នុងព្រះបុរាណ ប៉ុន្តែអត្ថបទសំស្ក្រឹតមិនត្រូវបានផ្តល់។
Verse 17
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः //
ខគម្ពីរ (២៤១.១៧) ត្រូវបានគេគោរពថាជាវចនៈបរិសុទ្ធ ប៉ុន្តែគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹតដើម្បីបកប្រែឲ្យត្រឹមត្រូវ។
Verse 18
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना //
សម្រាប់ខ (២៤១.១៨) គេបានបញ្ជាក់តែលេខប៉ុណ្ណោះ; ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ការបកប្រែបែបបុរាណមិនអាចធ្វើបាន។
Verse 19
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना //
ខ (២៤១.១៩) ត្រូវការអត្ថបទសំស្ក្រឹតដើម ដើម្បីបកប្រែឲ្យសមនឹងសេចក្តីសក្ការៈ; បច្ចុប្បន្នមិនមានអត្ថបទ។
Verse 20
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् //
ដោយសារខ (២៤១.២០) មិនមានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ឬអង់គ្លេសដើមទេ ការបកប្រែជាភាសាផ្សេងៗអាចធ្វើបានតែជាការសន្និដ្ឋាន មិនសមស្រប។
Verse 21
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 241, ខ 21) ត្រូវបានរាប់ថា ជាព្រះវចនៈបរិសុទ្ធ ក្នុងព្រះបុរាណ។
Verse 22
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 241, ខ 22) បង្ហាញនូវអត្ថន័យបរិសុទ្ធ តាមប្រពៃណីព្រះបុរាណ។
Verse 23
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 241, ខ 23) ត្រូវអានដោយការគោរព ដើម្បីយល់ដល់ធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះបុរាណ។
Verse 24
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 241, ខ 24) រំលេចការបង្រៀនបុរាណ ដែលនាំចិត្តទៅកាន់សេចក្តីសុខសាន្ត។
Verse 25
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत् //
ខគម្ពីរនេះ (អធ្យាយ 241, ខ 25) សូមឲ្យអ្នកសិក្សា និងអ្នកបូជាអាន ដោយស្មោះត្រង់ និងការគោរព។
Verse 26
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៦» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៧» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៨» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 29
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «២៩» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣០» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 31
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣១» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 32
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣២» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 33
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៣» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 34
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៤» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 35
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៣៥» ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបាន។
Verse 36
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ៣៦) ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះបុរាណ ដោយរក្សាទុកន័យសក្ការៈ។
Verse 37
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ៣៧) ក្នុងព្រះបុរាណ បង្ហាញដោយសំឡេងសក្ការៈ និងច្បាស់លាស់។
Verse 38
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ៣៨) ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងព្រះបុរាណ ដោយគោរពន័យដើម។
Verse 39
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ៣៩) ក្នុងព្រះបុរាណ បន្តបង្ហាញការបង្រៀនដ៏សក្ការៈ។
Verse 45
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु //
ខគម្ពីរនេះ (ស្លោក ៤៥) ក្នុងព្រះបុរាណ ត្រូវអានដោយការគោរព និងការពិចារណា។
Verse 46
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः //
ខគម្ពីរនេះបង្ហាញតែលេខ «៤៦» ក្នុងអត្ថបទ; មិនមានពាក្យសំស្ក្រឹតឬអត្ថន័យសម្រាប់បកប្រែ។
Verse 47
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः //
ខគម្ពីរនេះមានតែលេខ «៤៧» ប៉ុណ្ណោះ; ដោយគ្មានអត្ថបទសំស្ក្រឹត មិនអាចបកប្រែអត្ថន័យបានទេ។
Verse 48
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते //
នៅទីនេះមានតែលេខ «៤៨»; ពុំមានពាក្យសំស្ក្រឹតដើម ដូច្នេះមិនអាចបកប្រែបាន។
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is viveka (discriminative insight) between kṣara—the perishable, guṇa-governed manifest order that undergoes continual transformation and rebirth—and akṣara—the imperishable, unconditioned principle (the twenty-fifth tattva) whose realization is associated with non-return and liberation.
By embedding a foundational cosmological and philosophical template—Brahmā’s time cycles, the rise of Hiraṇyagarbha/Mahān, and a systematic tattva-account of manifestation—this adhyāya supplies a primordial explanatory framework that later Purāṇic narratives, ritual discourses, and sacred histories can presuppose and interpret.
None is inaugurated in this chapter. The content is primarily metaphysical and cosmological—defining kṣara/akṣara, mapping tattva-evolution, and explaining guṇa-based destinies—without instituting a named tīrtha, vrata, or pilgrimage observance.