Adhyaya 23
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra (Viṣṇu’s Astral Form)
បន្តការពិពណ៌នាអំពីការឡើងទៅកាន់ប្រព័ន្ធលោកខ្ពស់ៗក្នុងស្កន្ធទី៥ សុកទេវៈបញ្ជាក់ថា ធ្រុវលោកស្ថិតឆ្ងាយលើសសប្តឫសិមណ្ឌល ហើយគោរពមហារាជធ្រុវជាភក្តិដ៏អចិន្ត្រៃយ៍ ដែលអគ្គិ ឥន្ទ្រ ព្រាជាបតិ កាស្យប និងធម្មៈសរសើរ។ ទីតាំងផ្កាយប៉ូលរបស់ធ្រុវត្រូវបានបង្ហាញជាចំណុចមជ្ឈដ្ឋានថេរ ដែលធ្វើឲ្យភ្លើងភ្លឺទាំងអស់វិលជុំវិញ ដោយកម្លាំងកាលៈមិនឃ្លានមិនដេកក្រោមព្រះបរមាធិបតី។ ឧទាហរណ៍គោព្រៃវិលជុំវិញសសរមួយពន្យល់អំពីលំដាប់គន្លង និងផ្លូវកំណត់ដោយកម្ម។ ចុងក្រោយជំពូកនាំទៅកាន់ សិឝុមារ-ចក្រា៖ ប្រព័ន្ធផ្កាយនិងភពត្រូវស្រមៃជារូបដូចដុលហ្វីនរុំជុំ ជារូបមើលឃើញសម្រាប់យោគីធ្វើសមាធិលើវាសុទេវៈ។ នក្សត្រ ភព និងទេវតាត្រូវបានផ្គូផ្គងទៅអវយវៈនានា ហើយនារាយណៈស្ថិតនៅក្នុងបេះដូង។ ការពិពណ៌នាពិភពលោកបម្លែងទៅជាសាធនាដោយណែនាំការថ្វាយមន្ត្រាបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ និងការចងចាំ ដើម្បីបរិសុទ្ធ និងសមាធិផ្តោតលើព្រះ។
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥
ព្រះសុកទេវគោស្វាមីបានបន្តថា—ឱ ព្រះរាជា លើសពីលោកនៃសប្តឫសីទៅទៀត ចម្ងាយដប់បីលានយោជន មានទីកន្លែងដែលបណ្ឌិតហៅថា «បរមបទរបស់ព្រះវិෂ្ណុ»។ នៅទីនោះ មហារាជ ធ្រុវ ព្រះបុត្ររបស់ឧត្តានបាទ ជាអ្នកបរិសុទ្ធធំ នៅតែស្ថិតជាគ្រឹះជីវិតសម្រាប់សត្វលោកដែលរស់រហូតដល់ចុងកល្ប។ អគ្គិ ឥន្ទ្រ ព្រហ្មបតិ (ប្រជាបតិ) កശ്യប និងធម្ម មកប្រមូលផ្តុំគោរព ក្រាបបង្គំ ហើយដើរប្រទក្សិណដោយឲ្យខាងស្តាំបែរទៅកាន់ព្រះអង្គ។ ខ្ញុំបានពណ៌នាព្រះមហិមារបស់ធ្រុវរួចហើយ។
Verse 2
स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥
ធ្រុវលោក ដែលជាភពរបស់មហារាជ ធ្រុវ បញ្ចេញពន្លឺជានិច្ច ដូចជាគន្លងកណ្ដាលសម្រាប់ផ្កាយ និងភពទាំងអស់។ ដោយព្រះបំណងដ៏អធិរាជរបស់ព្រះបុគ្គលឧត្តម កត្តាកាលៈអស្ចារ្យដែលមើលមិនឃើញ និងមានអំណាចខ្លាំង បង្វិលពន្លឺទាំងនោះឲ្យវិលជុំវិញធ្រុវលោកដោយមិនឈប់សម្រាក។
Verse 3
यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥
ដូចជាគោដែលត្រូវចងជាប់នឹងសសរមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់បុកស្រូវ ហើយដើរវិលជុំវិញសសរនោះដោយមិនលំអៀងពីទីតាំងរបស់ខ្លួន—មួយនៅជិតសសរ មួយនៅកណ្ដាល មួយនៅខាងក្រៅ—ដូច្នេះដែរ ភពនានា និងផ្កាយរាប់រយរាប់ពាន់ វិលជុំវិញធ្រុវលោក តាមគន្លងរបស់ខ្លួន មានខ្ពស់មានទាប។ ព្រះបុគ្គលឧត្តមបានចងពួកវាទៅនឹងយន្តការនៃប្រកৃতি តាមផលកម្ម ហើយខ្យល់ជំរុញឲ្យវាវិលបន្តរហូតដល់ចុងសೃષ્ટិ។ វាអណ្ដែតនៅលើមេឃដូចពពកធ្ងន់ពេញទឹក ឬដូចឥន្ទ្រី śyena ដែលដោយផលកម្មអតីតកាលហោះខ្ពស់ ហើយមិនធ្លាក់ចុះដល់ដី។
Verse 4
केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥
អ្នកខ្លះពណ៌នាថា យន្តការធំដែលបង្កើតពីផ្កាយ និងភពនេះ មានរូបរាងដូច «សិឝុមារ» (ដុលហ្វីន) នៅក្នុងទឹក ហើយគេក៏ចាត់ទុកថា ជារូបមួយនៃព្រះវាសុទេវ (ក្រឹṣṇa)។ យោគីដ៏អស្ចារ្យធ្វើសមាធិលើវាសុទេវក្នុងរូបដែលអាចមើលឃើញនេះ ព្រោះវាបង្ហាញជាក់ស្តែង។
Verse 5
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥
រូបសិឝុមារនេះមានក្បាលបែរចុះក្រោម ហើយរាងកាយខ្ចប់ជាច្រវាក់។ នៅចុងកន្ទុយមានធ្រុវលោក; លើខ្លួនកន្ទុយមានភពរបស់ប្រជាបតិ អគ្គិ ឥន្ទ្រ និងធម្ម; នៅគល់កន្ទុយមានភពរបស់ធាតា និងវិធាតា។ នៅកន្លែងដូចជាចង្កេះមានសប្តឫសី ដូចជា វសិឝ្ឋ និង អង្គិរា។ រាងកាយដែលខ្ចប់វិលទៅខាងស្តាំ មាននក្ខត្រ ១៤ នៅខាងស្តាំ ចាប់ពី អភិជិត ដល់ បុនរវសុ; និង ១៤ នៅខាងឆ្វេង ចាប់ពី បុಷ្យា ដល់ ឧត្តរាឥសាឍា។ ដោយមានចំនួនស្មើគ្នាទាំងពីរខាង រាងកាយក៏សមតុល្យ។ លើខ្នងមានក្រុមផ្កាយ អជវីថី ហើយនៅពោះមាន អាកាសគង្គា—ទន្លេគង្គានៅលើមេឃ (Milky Way)។
Verse 6
पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥
ក្នុងចក្រ «សិឝុមារ» នៅខាងស្តាំ និងខាងឆ្វេងនៃចង្កេះ មានតារា «ពុនរវសុ» និង «ពុស្យា»។ នៅជើងស្តាំ និងឆ្វេង មាន «អារទ្រា» និង «អស្លេឝា»; នៅរន្ធច្រមុះស្តាំ និងឆ្វេង មាន «អភិជិត» និង «ឧត្តរាឥសាឍា»; នៅភ្នែកស្តាំ និងឆ្វេង មាន «ស្រវណា» និង «ពូರ್ವាឥសាឍា»; នៅត្រចៀកស្តាំ និងឆ្វេង មាន «ធនិឝ្ឋា» និង «មូលា»។ តារា៨ពី «មឃា» ដល់ «អនុរាធា» (ដំណើរខាងត្បូង) ស្ថិតលើឆ្អឹងជំនីខាងឆ្វេង និងតារា៨ពី «ម្រឹគឝីរ្សា» ដល់ «ពូರ್ವភាទ្រា» (ដំណើរខាងជើង) ស្ថិតលើឆ្អឹងជំនីខាងស្តាំតាមលំដាប់បញ្ច្រាស។ លើស្មាស្តាំ និងឆ្វេង មាន «សតភិឝា» និង «ជ្យេឝ្ឋា»។
Verse 7
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥
លើចង្កាខាងលើនៃសិឝុមារ មាន «អគស្តិ»; លើចង្កាខាងក្រោម មាន «យមរាជ»; នៅមាត់ មាន «អង្គារក» (អង្គារ)។ នៅអង្គជាតិ មាន «សនៃឝ្ចរ» (សៅរ៍); នៅខ្នងក (កកុទ) មាន «ព្រហស្បតិ»; នៅទ្រូង មានព្រះអាទិត្យ; ហើយនៅកណ្ដាលជ្រៅនៃបេះដូង មានព្រះ «នារាយណ»។ ក្នុងចិត្ត មានព្រះចន្ទ; នៅផ្ចិត មាន «ឧឝនា» (សុក្រ); លើទ្រូងទាំងពីរ មានអស្វិនីកុមារ; ក្នុងព្រលឹងដង្ហើម «ប្រាណ-អបាន» មាន «ពុធ» (ពុធ/មេគុរិ)។ នៅក មាន «រាហុ»; ទូទាំងរាងកាយ មាន «កេតុ» (ផ្កាយដុះកន្ទុយ); និងក្នុងរន្ធរោម មានក្រុមតារាជាច្រើន។
Verse 8
एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥
ឱ ព្រះរាជា រូបកាយសិឝុមារ ដូចបានពណ៌នានេះ គួរត្រូវបានយល់ថា ជារូបបង្ហាញខាងក្រៅនៃព្រះវិṣṇុ (ភគវាន) ដែលពោរពេញដោយទេវតាទាំងអស់។ រៀងរាល់ថ្ងៃ ពេលព្រឹក ថ្ងៃត្រង់ និងល្ងាច អ្នកបូជាគួរតែស្ងប់ស្ងាត់ សម្រួលចិត្ត និងពាក្យ ហើយសង្កេតរូបនេះ ដើម្បីបម្រើបូជាដោយមន្ត្រៈ៖ «នមោ ដល់ព្រះអង្គ ជាទីពឹងនៃលោកពន្លឺ ជារូបកាលៈ ជាមូលដ្ឋាននៃគន្លងភពទាំងឡាយ ជាព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា មហាបុរសា ខ្ញុំសូមគោរព និងធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គ»។
Verse 9
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥
រូបកាយនៃព្រះវិṣṇុដ៏អធិឧត្តម ដែលបង្កើតជាចក្រ «សិឝុមារ» គឺជាទីស្នាក់នៃទេវតាទាំងអស់ និងក្រុមតារា-ភពទាំងឡាយ ហើយជាអ្នកបំបាត់បាប។ អ្នកណាដែលបូជាព្រះមហាបុរសដោយមន្ត្រនេះថ្ងៃละបីពេល—ព្រឹក ថ្ងៃត្រង់ ល្ងាច—នឹងរួចផុតពីផលបាបជាក់ជាមិនខាន។ សូម្បីតែគ្រាន់តែគោរពបង្គំ ឬរំលឹករូបនេះថ្ងៃละបីពេល បាបថ្មីៗក៏នឹងរលាយបាត់យ៉ាងឆាប់រហ័ស។
Frequently Asked Questions
Mahārāja Dhruva is the exemplary child devotee (previously narrated in Skandha 4) who attained a unique, enduring post by Viṣṇu’s grace. In SB 5.23, Dhruva-loka is central because it functions as the cosmic pivot (dhruva) around which stars and planets revolve, illustrating Sthāna (cosmic arrangement) and Poṣaṇa (divine maintenance) while honoring Dhruva’s bhakti as the spiritual reason behind his exalted station.
The chapter states that the luminaries revolve around Dhruva-loka due to the Supreme Lord’s arrangement, with kāla (the time factor) acting as the irresistible driver. Their relative positions—higher and lower—are compared to bulls yoked around a central post, indicating fixed orbits determined by karmic results and sustained by the mechanisms of material nature under divine sanction.
Śiśumāra-cakra is the astral configuration of stars, planets, and deities visualized as a coiled dolphin-like form. The Bhāgavatam presents it as the external form of Lord Viṣṇu, with nakṣatras and grahas positioned on specific limbs and organs, and Nārāyaṇa situated in the heart—making the cosmos itself a meditative icon of Vāsudeva.
Because it is “actually visible” as the night-sky arrangement, it provides a concrete support for dhyāna. The text frames this visibility as an aid for fixing the mind on Vāsudeva, transforming observation of cosmic order into remembrance of the Supreme Person who governs time and movement.
The chapter prescribes thrice-daily worship with a mantra addressing the Lord as time (kāla-rūpa), the resting place of planets, and master of the demigods, offering obeisances and meditation. It promises purification: chanting and worship three times daily frees one from sinful reactions, and even offering obeisances or remembering this form three times daily destroys recent sinful activities.