Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
ឆ្លើយតបនឹងសំណួររបស់ព្រះបារីក្សិតអំពី “អត្ថន័យផ្ទាល់” នៃព្រៃសម្ភារៈ លោកស៊ុកទេវ គោស្វាមី បកស្រាយសេចក្តីបង្រៀនរបស់ ជឌ បារត ជាអលង្ការយូរអង្វែងនៃសំសារ។ ជីវៈដូចពាណិជ្ជករកប្រាក់ចំណេញ ចូលព្រៃលោកិយដើម្បីរកផល ហើយវង្វេងក្រោម ដៃវី មាយា ប្រែប្រួលកាយតាមគុណ និងការស្មានគិត។ ជំពូកនេះរៀបរាប់គ្រោះថ្នាក់៖ អារម្មណ៍ជាចោរ ការចងចិត្តគ្រួសារជាសត្វព្រៃ និងភ្លើងព្រៃ ពិធីកម្មធ្ងន់ដូចភ្នំមានមែកមុត ការគេងដូចពស់ពាយថុន សត្រូវដូចពស់ និងសុខស្រួលខុសធម៌ជាអន្ទាក់នាំទៅទណ្ឌកម្ម។ វារិះគន់ដំបូន្មានអធេវ និង “ទេវតា” មិនមានអធិការ ដូចបក្សីស៊ីសាកសព មិនអាចសង្គ្រោះពី ហរិ-ចក្រ (កាលៈ)។ បន្ទាប់មកវាសរសើរ ការលះបង់ និងការចងចាំព្រះដោយមិនរអាក់រអួលរបស់ បារត មហារាជ—even ជាសត្វក្តាន់—បង្ហាញថា ភក្តិ និងសាធុ-សង្គ ជាផ្លូវចេញតែមួយពីព្រៃនេះ ហើយរៀបចំអ្នកស្តាប់ឲ្យស្វែងរកជម្រកបូជាព្រះលើសការឡើងចុះតាមកម្ម។
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
ព្រះសុកទេវៈមានព្រះបន្ទូលថា—ឱ ព្រះរាជា! ជីវៈដែលយល់ថា «ខ្ញុំគឺរាងកាយ» ដោយសារភាពខុសគ្នានៃគុណៈ (សត្តវៈ រាជសៈ តមសៈ) និងកិច្ចការល្អអាក្រក់ នាំឲ្យទទួលបានរាងកាយជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ ហើយសាកល្បងសង្សារដែលគ្មានដើមតាមរយៈការជួប និងការបែកពីគ្នា។ ទ្វារនៃបទពិសោធន៍នេះគឺក្រុមឥន្ទ្រីយប្រាំមួយ; តាមរយៈវា គាត់ធ្លាក់ចូល «ព្រៃ» នៃលោកវត្ថុដែលផ្លូវចេញពិបាក។ ក្រោមអំណាចមាយា—ថាមពលខាងក្រៅដែលស្ថិតក្រោមព្រះវិṣṇu—គាត់ត្រូវបានគ្រប់គ្រង។ ដូចជាពាណិជ្ជករលោភលន់ចូលទៅក្នុងព្រៃសង្សារដ៏អមង្គលដូចស្មសាន ហើយវង្វេងសាកល្បងផលកម្មរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះជីវៈក៏ទទួលទុក្ខខ្លាំងខ្លះ ទុក្ខលាយខ្លះ ក្នុងលំដាប់រាងកាយ។ ទោះស្វែងរកការបន្ធូរបន្ថយ ក៏ជាញឹកញាប់បរាជ័យ ហើយមិនទាន់បានសង្គមនៃភក្តាបរិសុទ្ធ ដែលដូចឃ្មុំបម្រើនៅព្រះបាទផ្កាឈូករបស់ព្រះហរិ។
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
ក្នុងព្រៃសង្សារនេះ ឥន្ទ្រីយទាំងប្រាំមួយ ក្លាយជាចោរ-លួចដោយអំណាចកម៌។ ទ្រព្យដែលមនុស្សរកបានដោយលំបាកសម្រាប់ធម៌—ធម៌ដែលជាការគោរពបូជាព្រះបុរសអតិបរមាដោយផ្ទាល់—ត្រូវបានឥន្ទ្រីយចោរទាំងនេះលួចយកពីអ្នកមិនឈ្នះខ្លួន និងមាន «ម្ចាស់» ខ្សោយ ដោយឈ្មោះនៃការមើល ការប៉ះ ការស្តាប់ ការស្វែងរស ការស្រូបក្លិន ការចង់បាន-សេចក្តីសម្រេច និងការរីករាយបែបផ្ទះសម្បែងលោកិយ ដូចជាចោរលួចក្រុមពាណិជ្ជករ។
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
បពិត្រព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងលោកនេះ ប្រពន្ធ និងកូនៗ ត្រូវហៅថា “គ្រួសារ” ប៉ុន្តែជាក់ស្តែងពួកគេប្រព្រឹត្តដូចខ្លា និងចចក។ ដូចអ្នកចិញ្ចឹមចៀមព្យាយាមការពារ តែសត្វព្រៃក៏ឆក់យកទៅបាន ដូច្នេះដែរ មនុស្សកំណាញ់ទោះប្រុងប្រយ័ត្ន ក៏សាច់ញាតិយកទ្រព្យទៅដោយបង្ខំ។
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
ដូចវាលស្រែដែលរៀងរាល់ឆ្នាំត្រូវបានភ្ជួរ និងដកស្មៅចេញ ប៉ុន្តែបើគ្រាប់ពូជមិនត្រូវបានដុតឲ្យអស់ទេ ពេលសាបព្រោះ វានឹងដុះឡើងវិញយ៉ាងក្រាស់។ ដូច្នេះដែរ អាស្រ័យក្រហស្ថគឺជាវាលនៃកម្ម; ដរាបណាគ្រាប់ពូជនៃបំណងរីករាយមិនទាន់ដុតអស់ កម្មមិនរលាយ។ ដូចភាជន៍ដែលដកកំព័រចេញហើយ ក្លិននៅសល់។
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលជាប់ក្នុងជីវិតគ្រួសារ ត្រូវរំខានដោយមនុស្សទាបដូចរុយខាំ និងមូស ហើយពេលខ្លះត្រូវទុក្ខដោយកណ្ដូបស្មៅ សត្វបក្សីប្រហារ ចោរ កណ្ដុរ ជាដើម; ទោះយ៉ាងណា វានៅតែវង្វេងតាមផ្លូវសំសារ។ ដោយអវិជ្ជា វាក្លាយជាលោភកាម និងធ្វើកម្ម; ចិត្តជាប់ក្នុងនោះហើយមើលលោកអនិច្ចនេះថាអចិន្ត្រៃយ៍ ទោះជាមានសភាពដូច “នគរគន្ធರ್ವ” ជាមាយា។
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
ពេលខ្លះ ក្នុង “នគរគន្ធರ್ವ” នេះ វាលោភលន់ចំពោះការផឹក ការញ៉ាំ និងការរួមភេទជាដើម ហើយរត់តាមវត្ថុអារម្មណ៍ ដូចសត្វក្តាន់រត់តាមមិរីចិកា (ទឹកលួចភ្នែក) នៅវាលខ្សាច់។
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
ពេលខ្លះ សត្វមានជីវិតរត់តាម “មាស” ដែលលឿងដូចអសារមល—ជាទីស្នាក់នៃកំហុសទាំងឡាយ។ ចិត្តដែលត្រូវរជោគុណគ្រប់គ្រង ត្រូវមន្តស្នេហ៍ដោយពណ៌មាស ហើយចង់យកវា; ដូចមនុស្សត្រជាក់ក្រហាយក្នុងព្រៃ រត់តាមពន្លឺភ្លឺរលោងក្នុងស្មៅទឹក គិតថាជាភ្លើង។
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រង ត្រូវលង់លក់ក្នុងការស្វែងរកទីលំនៅ ទឹក និងទ្រព្យសម្បត្តិដើម្បីថែរក្សារូបកាយ។ ដោយជាប់ចិត្តនឹងតម្រូវការជាច្រើន វាភ្លេចអស់ទាំងអស់ ហើយរត់វង្វេងជានិច្ចក្នុងព្រៃសំសារ។
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
ពេលខ្លះ ដូចជាត្រូវធូលីខ្យល់កួចបាំងភ្នែក ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងត្រូវមន្តស្នេហ៍ដោយសម្រស់ភេទផ្ទុយ ដែលហៅថា ‘ប្រមដា’។ បន្ទាប់មកវាត្រូវលើកឡើងទៅលើភ្លៅស្ត្រី ហើយនៅពេលនោះ កម្លាំងរាគៈគ្រប់គ្រងសតិ និងអង្គធាតុអារម្មណ៍របស់វា។ ដោយកាមធ្វើឲ្យងងឹត វាលំលោភច្បាប់នៃជីវិតផ្លូវភេទ មិនដឹងថាទេវតាទិសទាំងឡាយជាសាក្សី ហើយរីករាយនឹងភេទអនាចារ នៅកណ្ដាលរាត្រី ដោយមិនឃើញទណ្ឌកម្មអនាគត។
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងយល់ឃើញដោយខ្លួនឯងថាការរីករាយតាមអារម្មណ៍គ្មានសារៈ និងពោរពេញដោយទុក្ខ។ ប៉ុន្តែដោយការចាប់យកខ្លួនជារូបកាយ ការចងចាំរបស់វាត្រូវបំផ្លាញ ហើយវារត់តាមការរីករាយនោះម្តងហើយម្តងទៀត ដូចសត្វរត់តាមទឹកមាយា (មរីចិកា) ក្នុងវាលខ្សាច់។
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងពីការស្តីបន្ទោសរបស់សត្រូវ និងមន្ត្រីរដ្ឋ ដែលប្រើពាក្យរឹងរ៉ឹងទាំងដោយផ្ទាល់ឬដោយប្រយោល។ នៅពេលនោះ មូលត្រចៀក និងបេះដូងរបស់វាឈឺចាប់ខ្លាំង។ ការស្តីបន្ទោសនោះប្រៀបដូចសំឡេងសត្វអ៊ូល និងសត្វចង្រ្កាន។
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
ដោយសារបុណ្យកុសលពីជីវិតមុន ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងទទួលបានសម្ភារៈសុខស្រួលក្នុងជីវិតនេះ។ ប៉ុន្តែពេលវាអស់ទៅ វាចូលជ្រកលើទ្រព្យដែលគ្មានប្រយោជន៍ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកក្រោយ។ ដូច្នេះវាចូលទៅរកអ្នកមានទ្រព្យដែលជា “រស់តែដូចស្លាប់”។ មនុស្សបែបនោះប្រៀបដូចដើមឈើ និងវល្លិមិនបរិសុទ្ធ និងអណ្តូងពុល; ហើយវាខ្លួនឯងក៏ដូចជាស្លាប់ទាំងរស់។
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
ពេលខ្លះ ដើម្បីបន្ធូរទុក្ខក្នុងព្រៃនៃលោកវត្ថុ ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងទទួល “ពរ” ថោកៗពីអ្នកមិនជឿព្រះ។ នៅក្នុងសមាគមនោះ ប្រាជ្ញារបស់គេរលាយបាត់ ដូចលោតចូលទន្លេទឹករាក់ហើយបែកក្បាល។ ដូច្នេះទុក្ខមានទាំងពីរផ្លូវ ទាំងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។ គេក៏ទៅរកសាធុ–ស្វាមីក្លែងក្លាយដែលប្រឆាំងវេដៈ ប៉ុន្តែមិនទទួលបានប្រយោជន៍ឡើយ។
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
នៅក្នុងលោកវត្ថុ ពេលព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រង ទោះបីបានកេងប្រវ័ញ្ចអ្នកដទៃក៏ដោយ មិនអាចរៀបចំការរស់នៅរបស់ខ្លួនបាន នោះគេក្លាយជាមនុស្សមើលមិនឃើញដោយកិលេស ហើយកេងប្រវ័ញ្ចសូម្បីតែឪពុក ឬកូន ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេ ទោះតិចតួចក៏ដោយ។ បើមិនអាចយកបានពីឪពុក កូន ឬសាច់ញាតិទេ គេក៏ត្រៀមធ្វើឲ្យពួកគេលំបាកគ្រប់វិធី។
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
ពេលខ្លះ គេឃើញជីវិតគ្រួសារដូចភ្លើងព្រៃឆេះ—គ្មានសេចក្តីសុខដែលជាទីស្រឡាញ់ ហើយចុងក្រោយមានតែបន្ថែមទុក្ខ។ ត្រូវឆេះដោយភ្លើងនៃការសោកសៅ គេឈានទៅកាន់ការធុញទ្រាន់ និងការប្រែចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងអាស្រាមគ្រួសារ គ្មានអ្វីអនុគ្រោះដល់សុខអស់កល្បជានិច្ចទេ។ ជាប់ពាក់ព័ន្ធនៅទីនោះ ម្តងម្កាលគេបន្ទោសខ្លួនថាអភ័ព្វ ម្តងម្កាលគេគិតថា ព្រោះមិនបានធ្វើបុណ្យក្នុងជីវិតមុន។
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
ពេលខ្លះ មន្ត្រីរដ្ឋដែលត្រូវកាលវេលាបំផ្លាញ ក្លាយដូចរាក្សសអ្នកស៊ីមនុស្ស ហើយលួចយកទ្រព្យសម្បត្តិដែលគេបានសន្សំទុកទាំងអស់។ ពេលបាត់បង់ទ្រព្យសន្សំសម្រាប់ជីវិត គេបាត់បង់កម្លាំងចិត្ត ដូចជាមនុស្សស្លាប់—សញ្ញានៃជីវិតក៏រលាយបាត់។
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រង តាមការស្រមៃក្នុងចិត្ត គិតថា ឪពុក ឬជីតា និងបុព្វបុរសផ្សេងៗ បានត្រឡប់មកវិញក្នុងរូបកូន ឬចៅ។ ដូច្នេះគេមានសេចក្តីសុខបណ្តោះអាសន្នដូចសុខក្នុងសុបិន ហើយរីករាយនៅក្នុងការបង្កើតរបស់ចិត្តបែបនេះ។
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
ពេលខ្លះ សត្វជាប់ពន្ធន៍ត្រូវបង្ខំឲ្យអនុវត្តកាតព្វកិច្ចគ្រួសារជាច្រើនដូចយជ្ញា និងពិធីការ ដែលធ្ងន់ដូចភ្នំ; ចិត្តត្រូវទាញដោយក្តីលោភលោក ហើយរងទុក្ខដូចអ្នកដើរឡើងផ្លូវពោរពេញដោយមុល និងក្រួស។
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
ពេលខ្លះ ដោយសារភ្លើងនៃភាពឃ្លាន និងស្រេកទឹកក្នុងរាងកាយដែលមិនអាចទ្រាំបាន គាត់បាត់បង់ការអត់ធ្មត់ ហើយខឹងលើគ្រួសាររបស់ខ្លួន—កូនប្រុស កូនស្រី និងភរិយា—ដោយប្រព្រឹត្តឥតមេត្តា គាត់រងទុក្ខកាន់តែច្រើន។
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
គាត់ត្រូវបានអជ្ជករ(ពស់ធំ)នៃការគេងលេបម្តងទៀត ហើយលង់ក្នុងភាពងងឹតនៃអវិជ្ជា; ដូចសពដែលត្រូវបោះចោលក្នុងព្រៃស្ងាត់ គាត់ដេកស្ងៀម មិនដឹងអ្វីឡើយ។
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
ពេលខ្លះ គាត់ត្រូវសត្រូវច្រណែនដែលប្រៀបដូចពស់ និងសត្វពិសខាំ ធ្វើឲ្យកិត្តិយសបាក់បែក; ដោយសារក្តីកង្វល់ គាត់មិនបានគេងសូម្បីមួយភ្លែត។ បេះដូងឈឺចាប់ ប្រាជ្ញា និងស្មារតីរលាយថយ ហើយគាត់ធ្លាក់ដូចមនុស្សខ្វាក់ចូលក្នុងអណ្ដូងងងឹតនៃអវិជ្ជា។
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
ពេលខ្លះ ដើម្បីស្វែងរកភាពផ្អែមតិចតួចនៃកាមសុខ គាត់លួចលាក់លួចលួសជាមួយភរិយារបស់អ្នកដទៃ ឬលួចទ្រព្យអ្នកដទៃ; បន្ទាប់មកត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់ ឬត្រូវស្វាមី/អ្នកការពារនារីនោះដាក់ទោស ហើយដោយសេចក្តីពេញចិត្តតិចតួច គាត់ធ្លាក់ចូលស្ថានភាពនរកដ៏អសীম។
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
ដូច្នេះ បណ្ឌិត និងអ្នកឃើញសច្ចៈ ទោសទណ្ឌនាផ្លូវកម្មដែលលោភលន់ផលវត្ថុ ព្រោះវាជាមូល និងទីកន្លែងបង្កើតទុក្ខទាំងក្នុងជីវិតនេះ និងជីវិតក្រោយ។
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
ព្រលឹងដែលត្រូវចងខ្សែ ចោរឬបោកយកប្រាក់អ្នកដទៃ ហើយគេចផុតទណ្ឌកម្មកាន់ទុក; បន្ទាប់មកបុរសឈ្មោះ ទេវទត្ត បោកគាត់យកប្រាក់នោះទៅ; ហើយបុរសឈ្មោះ វិષ્ણុមិត្ត ចោរយកពីទេវទត្តទៀត។ ដូច្នេះប្រាក់មិនស្ថិតនៅកន្លែងណាថេរ ទៅពីដៃមួយទៅដៃមួយ។ ចុងក្រោយគ្មាននរណាអាចរីករាយពិតប្រាកដបានទេ; វានៅជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះបុគ្គលដ៏អធិឧត្តម។
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
ពេលខ្លះ ព្រោះមិនអាចការពារខ្លួនពីទុក្ខបីប្រភេទ—អាធិទេវិក អាធិភោតិក និងអាធ្យាត្មិក ដូចជាខ្យល់ត្រជាក់ និងកំដៅខ្លាំង—ព្រលឹងដែលត្រូវចងខ្សែ ក៏សោកសៅដោយការគិតមិនចប់ ហើយរស់នៅក្នុងការយំសោក។
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ក្នុងការទូទាត់ប្រាក់ បើមនុស្សម្នាក់បោកមនុស្សម្នាក់ទៀត សូម្បីតែត្រឹមមួយកាកិណី ឬតិចជាងនោះ ក៏ក្លាយជាសត្រូវគ្នាទៅវិញទៅមក។
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
ក្នុងជីវិតវត្ថុនិយមនេះ មានឧបសគ្គជាច្រើនដូចដែលខ្ញុំបាននិយាយ ហើយសុទ្ធតែពិបាកឆ្លងកាត់; លើសពីនេះ មានទុក្ខលំបាកពីអ្វីដែលហៅថា សុខ-ទុក្ខ ការចាប់ចិត្ត-ការស្អប់ ខ្លាច អហങ്കារ ភ្លេចប្រយ័ត្ន វង្វេងឆ្កួត សោក មោហ លោភ មាត្សរ្យ អៀនច្រណែន សត្រូវ ការប្រមាថ ឃ្លាន-ស្រេក កង្វល់ ជំងឺ កំណើត ចាស់ និងស្លាប់។ ទាំងអស់នេះរួមគ្នា ផ្តល់តែទុក្ខដល់ព្រលឹងដែលត្រូវចងខ្សែ និងលោភលន់ការសប្បាយ។
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងដែលជាប់ចំណង ត្រូវទេវមាយាក្នុងរូបស្ត្រីទាក់ទាញឲ្យប្រាថ្នាអោបក្រសោប ដល់ថ្នាក់បាត់បង់ប្រាជ្ញា និងចំណេះដឹងអំពីគោលដៅជីវិត។ បន្ទាប់មកគេបោះបង់ការអនុវត្តធម៌ ឆាប់ជាប់ចិត្តលើភរិយា/សង្សារ និងការរៀបចំផ្ទះសម្បែង; បេះដូងត្រូវលួចដោយពាក្យ សម្លឹង និងអាកប្បកិរិយារបស់ភរិយា និងកូនៗ ហើយបាត់បង់ស្មារតីក្រឹષ્ણា ទម្លាក់ខ្លួនចូលទៅក្នុងភាពងងឹតក្រាស់នៃភពវត្ថុ។
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ចក្ររបស់ព្រះវិṣṇu—ហរិចក្រនោះ—គឺកង់នៃកាលៈ ពង្រីកពីដើមអាតូមរហូតដល់ចុងអាយុព្រះប្រḥមា គ្រប់គ្រងសកម្មភាពទាំងអស់ ហើយបង្វិលមិនឈប់ ដកយកអាយុសត្វមានជីវិតទាំងឡាយ ចាប់ពីប្រḥមារហូតដល់ស្លឹកស្មៅតូចមួយ។ ដោយភ័យមរណៈ ព្រលឹងដែលជាប់ចំណងស្វែងរកអ្នកសង្គ្រោះ ប៉ុន្តែបោះបង់ការគោរពចំពោះព្រះយជ្ញបុរស ព្រះជាម្ចាស់ផ្ទាល់ ដែលមានកាលៈជាអាវុធ ហើយទៅពឹងពាក់លើទេវតាមនុស្សបង្កើតក្នុងគម្ពីរមិនមានសិទ្ធិ; ទេវតាទាំងនោះដូចសត្វស្លាបស៊ីសាក និងក្អែក មិនត្រូវបានវេដៈទទួលស្គាល់ ហើយមិនអាចសង្គ្រោះពីក្រញាំមរណៈបានឡើយ។
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
ពួកស្វាមី យោគី និង “អវតារ” ក្លែងក្លាយដែលមិនជឿលើព្រះបុគ្គលភាពអធិឧត្តម ត្រូវហៅថា បាសណ្ឌី។ ពួកគេផ្ទាល់ក៏ធ្លាក់ចុះ និងត្រូវបោក ហើយអ្នកណាដែលទៅរកពួកគេក៏ត្រូវបោកដែរ។ ពេលត្រូវបោកដូច្នេះ មនុស្សមួយចំនួនក៏ទៅពឹងពាក់លើព្រះព្រាហ្មណ៍ ឬអ្នកដើរតាមវេដៈដែលមានស្មារតីក្រឹષ્ણា ដែលបង្រៀនការគោរពបូជាព្រះយជ្ញបុរសតាមពិធីស្រោត-ស្មារត ដូចជា អុបនយន។ ប៉ុន្តែព្រោះមិនអាចឈរជាប់លើគោលការណ៍បាន គេធ្លាក់ចុះម្តងទៀត ហើយទៅស្ថិតក្នុងចំណោមសូទ្រ ដែលឆ្លាតក្នុងការរៀបចំការបំពេញកាម; ក្នុងពួកគេ ការរួមភេទ និងការចិញ្ចឹមគ្រួសារ លេចធ្លោដូចពូជស្វា។
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
នៅទីនោះផងដែរ ពួកគេរស់ដោយគ្មានឧបសគ្គ ដើរលេងតាមចិត្ត ដោយបញ្ញាខ្វះខាត មិនដឹងគោលដៅជីវិត។ ការមើលមុខគ្នាទៅវិញទៅមកជាដើម បង្កើនការចងចាំអំពីការសប្បាយអារម្មណ៍ ហើយពួកគេមមាញឹកតែជាមួយ grāmya-karma គឺការងារលោកិយ; ដូច្នេះពួកគេលែងចងចាំសោះថាអាយុកាលខ្លីរបស់ខ្លួនមានព្រំដែន។
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
ពេលខ្លះ ព្រលឹងរីករាយនៅក្នុងផ្ទះសម្បែងដើម្បីផលប្រយោជន៍ខាងរាងកាយ ដូចស្វាដែលលោតពីដើមឈើមួយទៅមួយ; ស្រឡាញ់កូន និងភរិយាខ្លាំង រហូតក្លាយជាទាសករនៃសុខកាមភ្លាមៗ។ ដូចស្វាដែលចុងក្រោយត្រូវអ្នកប្រមាញ់ចាប់បាន ព្រលឹងដែលជាប់ចំណងក៏ត្រូវសុខកាមខ្លីៗបោកបញ្ឆោត ឲ្យលោតពីរាងកាយមួយទៅមួយ ត្រូវគាំងក្នុងគុកនៃជីវិតគ្រួសារ ហើយមិនអាចរួចផុតពីបណ្តាញវត្ថុបានឡើយ។
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
ក្នុងលោកវត្ថុនេះ ពេលព្រលឹងដែលត្រូវចងក្រងភ្លេចទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយព្រះបុគ្គលភាពដ៏ឧត្តម និងមិនអើពើចំពោះស្មារតីក្រឹෂ្ណៈ នោះគេធ្វើអំពើបាប និងអំពើអាក្រក់ជាច្រើនប្រភេទ។ បន្ទាប់មកគេត្រូវទទួលទុក្ខបីប្រភេទ ហើយដោយភ័យខ្លាចដំរីនៃមរណៈ គេធ្លាក់ចូលអន្ធការដូចរូងភ្នំ។
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
ពេលខ្លះ គេរងទុក្ខពីសភាពរាងកាយដ៏លំបាក ដូចជាត្រជាក់ខ្លាំង និងខ្យល់កន្ត្រាក់។ គេក៏រងទុក្ខដោយសកម្មភាពរបស់សត្វមានជីវិតផ្សេងៗ និងដោយការរំខានធម្មជាតិ។ ពេលមិនអាចទប់ទល់បាន ហើយត្រូវស្ថិតក្នុងភាពវេទនា គេក្លាយជាសោកសៅដោយសារចង់រីករាយនឹងសម្ភារៈវត្ថុ។
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
ពេលខ្លះ ពួកគេធ្វើប្រតិបត្តិការជាមួយគ្នា ហើយបានប្រាក់ចំណេញតិចតួច; ប៉ុន្តែដោយសារការលួចលាក់ និងបោកប្រាស់ក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ កាលក្រោយក៏កើតមានសត្រូវភាព។ ទោះចំណេញតិចក៏ដោយ មិត្តភាពរលាយ ហើយក្លាយជាសត្រូវគ្នា។
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
ពេលខ្លះ ពេលគ្មានប្រាក់ គេមិនបានកន្លែងដេក កន្លែងអង្គុយ អាហារ និងអ្វីៗចាំបាច់សម្រាប់ការរស់នៅទេ; សូម្បីកន្លែងអង្គុយក៏មិនមាន។ ពេលបំណងមិនសម្រេច ហើយមិនអាចរកបានដោយវិធីត្រឹមត្រូវ គេក៏សម្រេចចិត្តយកទ្រព្យអ្នកដទៃដោយអយុត្តិធម៌។ ពេលមិនបានអ្វីដែលចង់បាន គេរងការប្រមាថពីអ្នកដទៃ ហើយក្លាយជាសោកសៅខ្លាំង។
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
ដូច្នេះ ទោះបីមានខ្សែសង្ស័យនៃសត្រូវភាពដែលកើនឡើងដោយការពាក់ព័ន្ធនឹងទ្រព្យសម្បត្តិក៏ដោយ ដោយសារវាសនាចាស់ៗ ពួកគេម្តងហើយម្តងទៀតក៏រៀបការគ្នា ដើម្បីបំពេញបំណងរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែគួរឲ្យសោកស្តាយ ការរៀបការនោះមិនយូរអង្វែងទេ ហើយពួកគេត្រូវបែកគ្នាវិញដោយការលែងលះ ឬវិធីផ្សេងៗ។
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
ផ្លូវសំសារនេះពោរពេញដោយទុក្ខវេទនា និងគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើន។ ជីវៈដែលត្រូវចងក្រង ពេលខ្លះបាន ពេលខ្លះបាត់; ពេលខ្លះបែកចេញពីឪពុកដោយសារស្លាប់ ឬហេតុផ្សេងៗ ហើយបោះចោលទៅភ្ជាប់ចិត្តនឹងអ្នកដទៃដូចជាកូនៗ។ គេជាប់ក្នុងសោក មោហៈ ភ័យ ការយំ ការឈ្លោះ និងពេលខ្លះរីករាយច្រៀង ដល់ថ្នាក់ភ្លេចការបែកឆ្ងាយពីព្រះបគវានតាំងពីអនាទិ។ ដូច្នេះគេដើរលើផ្លូវគ្រោះថ្នាក់ដូចផ្លូវយម ដោយគ្មានសុខពិត។ អ្នកដឹងខ្លួនយកជម្រកព្រះបគវាន ហើយរួចផុតតាមមាគ៌ាភក្តិ; គ្មានភក្តិ មិនមានការលោះលែង—ស្មារតីក្រឹស្ណៈជាទីពឹង។
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
វិន័យយោគនេះងាយស្រួលសម្រាប់មុនីដែលបានដាក់ចោលអំពើហិង្សា ជាមិត្តដល់សត្វទាំងអស់ មានចិត្តស្ងប់ និងគ្រប់គ្រងអង្គញាណនិងចិត្ត។ ដោយចិត្តសន្តិ ពួកគេយល់បានងាយនូវមាគ៌ាមោគ្ខៈ គឺផ្លូវត្រឡប់ទៅកាន់ព្រះ។ តែអ្នកវត្ថុនិយមដែលអកុសល និងជាប់លាប់នឹងស្ថានភាពទុក្ខសោក មិនអាចសមាគមជាមួយពួកគេបានទេ។
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
មានរាជឥសីដ៏អស្ចារ្យជាច្រើន ដែលជំនាញទាំងការធ្វើយជ្ញ និងការឈ្នះដែនដី ប៉ុន្តែពួកគេមិនអាចទទួលបានសេវាកម្មដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះបគវានបានទេ។ ព្រោះពួកគេមិនអាចឈ្នះមោហៈថា «ខ្ញុំគឺរាងកាយនេះ ហើយនេះជារបស់ខ្ញុំ»។ ដោយអហങ്കារនៃរាងកាយ ពួកគេបង្កើតសត្រូវភាព ចូលសង្គ្រាម ហើយចុងក្រោយដួលស្លាប់លើសមរភូមិ ដោយមិនបានបំពេញបេសកកម្មពិតនៃជីវិត។
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
ពេលជីវៈដែលត្រូវចងក្រងយកជម្រកលើវល្លិកម្ម (កម្មមានផល) ដោយសារបុណ្យ គេអាចឡើងទៅកាន់លោកខ្ពស់ដូចសួគ៌ ហើយរួចផុតពីស្ថានភាពនរក។ ប៉ុន្តែគេមិនអាចស្ថិតនៅទីនោះបានយូរ; ពេលផលបុណ្យអស់ គេត្រូវតែធ្លាក់ចុះវិញ។ ដូច្នេះគេឡើងៗចុះៗលើផ្លូវសំសារជានិច្ច។
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
ដោយសង្ខេបការបង្រៀនរបស់ជដភរតៈ សុកទេវគោស្វាមីបាននិយាយថា៖ ឱ ព្រះបាទបរីក្សិត! ផ្លូវដែលមហាត្មានេះបានបង្ហាញ គឺដូចផ្លូវរបស់គរុឌៈ អ្នកដឹកជញ្ជូនព្រះ; ចំណែកស្តេចធម្មតាវិញ ដូចសត្វរុយ។ សត្វរុយមិនអាចតាមផ្លូវគរុឌៈបានទេ; ដូច្នេះដែរ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ស្តេចធំៗ និងអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមក៏មិនអាចតាមផ្លូវសេវាភក្តិនេះបាន សូម្បីតែដោយចិត្ត។
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
នៅវ័យក្មេង មហារាជ ភរតៈ ដោយក្តីប្រាថ្នាបម្រើព្រះអុត្តមស្លោកៈ បានបោះបង់ភរិយា កូន មិត្ត និងអាណាចក្រធំ—ទោះលះបង់លំបាក—ដូចបោះចោលអសុចិ។
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
ឱ ព្រះរាជា ភរតមហារាជ បានបោះបង់រាជ្យ ភរិយា សាច់ញាតិ និងសិរីសម្បត្តិដែលសូម្បីទេវតាក៏ចង់បាន; ព្រោះសម្រាប់មហាត្មាដែលចិត្តជាប់នឹងសេវាមធុទ្វិត (ក្រឹષ્ણ) ភោគ និងភវក៏តូចតាច។
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
ទោះនៅក្នុងរាងកាយសត្វក្តាន់ ភរតមហារាជក៏មិនភ្លេចព្រះអម្ចាស់ឡើយ; ពេលចាកចេញពីរាងកាយនោះ គាត់បានអំពាវនាវខ្លាំងៗថា “សូមនមស្ការដល់ នារាយណៈ ហរិ—ជារូបយញ្ញៈ អ្នកគាំពារធម្មៈ ជាអ្នកជំនាញវិធីពិធី ជារូបយោគៈ កំពូលសាំងខ្យៈ និងអធិបតីប្រក្រឹតិ” ហើយចាករាងកាយ។
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
អ្នកណាដែលដោយសេចក្តីគោរព ស្តាប់ ច្រៀង (កីរតន) និងសរសើរជីវប្រវត្តិដ៏មង្គលនៃព្រះរាជឥសី ភរតៈ ក្នុងសង្គមភាគវតៈ នឹងទទួលបានអាយុវែង សម្បត្តិ កេរ្តិ៍ឈ្មោះ ការឡើងសួគ៌ ឬសូម្បីមោក្ខៈ; មិនចាំបាច់សុំអ្នកដទៃឡើយ។
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.