Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 7
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
etad vai pauruṣaṁ rūpaṁ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo ’kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ
នេះជារូបបុរសសកលរបស់ព្រះអម្ចាស់—ផែនដីជាព្រះបាទ ស្ថានសួគ៌ជាព្រះសិរ្សា មេឃជាព្រះនាភី; ព្រះអាទិត្យជាព្រះនេត្រ ខ្យល់ជារន្ធច្រមុះ ទិសទាំងឡាយជាព្រះក្រចៀក។ ប្រជាបតិជាអង្គកំណើត អបានៈ (មរណៈ) ជាទ្វារបាត; អ្នកការពារលោកជាព្រះព្រះបាហុ ច័ន្ទជាព្រះមនស យមជាព្រះភ្នែកចិញ្ចើម។ លজ্জាជាបបូរមាត់ក្រោម លោភជាបបូរមាត់លើ; ពន្លឺច័ន្ទជាធ្មេញ ភាន់ច្រឡំជាស្នាមញញឹម; ដើមឈើជារោមកាយ ពពកជាសក់លើក្បាល។
Various aspects of material creation, such as the earth, the sun and the trees, are sustained by various limbs of the universal body of the Lord. Thus they are considered nondifferent from Him, as described in this verse, which is meant for meditation.
FAQs
This verse explains that cosmic powers and deities are limbs and functions of the Lord’s universal form—Prajāpati as generative power, Death as His ordinance, the world-guardians as His arms, the Moon as His mind, and Yama as His eyebrows.
To teach that all cosmic administration ultimately rests in Bhagavān; the devas are empowered aspects within His universal form, not independent supreme controllers.
It cultivates humility and devotion: recognizing life, death, and cosmic order as under the Lord’s governance helps one live ethically (dharma) and remember Bhagavān amid daily events.