Adhyaya 67
Balarāma Slays the Ape Dvivida (Dvivida-vadha)
ឆ្លើយតបនឹងព្រះបាទ Parīkṣit លោក Śukadeva បានរៀបរាប់ពីរបៀបដែលស្វាឈ្មោះ Dvivida ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ Narakāsura បានបង្កវិនាសកម្មពាសពេញនគរ។ ពេលឃើញព្រះ Balarāma កំពុងសប្បាយរីករាយជាមួយស្ត្រីនៅលើភ្នំ Raivataka ស្វា Dvivida បានជេរប្រមាថពួកគេ និងវាយបំបែកពាងស្រា។ ព្រះ Balarāma បានសម្រេចព្រះទ័យកម្ចាត់សត្រូវនេះ ហើយបានប្រយុទ្ធជាមួយស្វានោះ។ បន្ទាប់ពី Dvivida វាយប្រហារដោយដើមឈើ និងថ្ម ព្រះ Balarāma បានសម្លាប់វាដោយការវាយមួយដៃ។ ពួកទេវតាបានសរសើរតម្កើងព្រះអង្គ ខណៈដែលទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅកាន់ Dvārakā វិញ។
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भुयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मण: । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभु: ॥ १ ॥
ព្រះបាទបរិក្សិតមានព្រះបន្ទូលថា ខ្ញុំប្រាថ្នាស្តាប់បន្ថែមអំពីព្រះស្រីបលរាម ព្រះអម្ចាស់ដ៏អសীম និងមិនអាចវាស់វែងបាន ដែលព្រះកិច្ចទាំងឡាយអស្ចារ្យ។ តើព្រះองค์បានធ្វើអ្វីទៀត?
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानर: । सुग्रीवसचिव: सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥ २ ॥
ព្រះស្រីសុកទេវ គោស្វាមី មានព្រះបន្ទូលថា មានស្វាមួយឈ្មោះ ទ្វិវិទ ជាមិត្តរបស់ នរកាសុរ។ ទ្វិវិទនេះមានកម្លាំងខ្លាំង ជាប្អូនប្រុសរបស់ ម៉ៃន្ទ និងជាជំនួយការជិតស្និទ្ធរបស់ព្រះបាទ សុគ្រីវ។
Verse 3
सख्यु: सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वह्निमुत्सृजन् ॥ ३ ॥
ដើម្បីសងសឹកចំពោះមរណភាពមិត្តរបស់ខ្លួន ស្វានោះបានបង្កវិនាសកម្មក្នុងនគរ។ វាបញ្ចេញភ្លើងដុតក្រុង ភូមិ អណ្តូងរ៉ែ និងទីលំនៅអ្នកគោល្បាលឲ្យឆេះអស់។
Verse 4
क्वचित्स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरि: ॥ ४ ॥
ម្តងម្កាល វាបកភ្នំចេញ ហើយយកភ្នំនោះទៅកម្ទេចដែនដីជុំវិញឲ្យខ្ទេចខ្ទី។ ជាពិសេស វាបំផ្លាញដែនអានរត យ៉ាងខ្លាំង ព្រោះទីនោះមានព្រះហរិ ជាអ្នកសម្លាប់មិត្តរបស់វា ស្នាក់នៅ។
Verse 5
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यामुत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत् ॥ ५ ॥
ពេលមួយទៀត វាចូលទៅកណ្ដាលសមុទ្រ ហើយប្រើដៃទាំងពីរលើកទឹកឡើងកូរឲ្យរំខាន។ ដោយកម្លាំងដូចដំរីមួយម៉ឺន វាបានធ្វើឲ្យដែនដីតាមឆ្នេរសមុទ្រលិចក្នុងទឹក។
Verse 6
आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खल: ॥ ६ ॥
ស្វាអាក្រក់នោះបានបំផ្លាញដើមឈើនៅអាស្រាមរបស់ឥសីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ហើយបានធ្វើឲ្យភ្លើងយជ្ញាវೈតានិកសៅហ្មងដោយអាចម៍ និងទឹកនោមរបស់វា។
Verse 7
पुरुषान् योषितो दृप्त: क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु स: । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलै: पेशष्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥
ដោយអំនួត វាបានបោះទាំងបុរសនិងស្ត្រីចូលទៅក្នុងរូងភ្នំនៅជ្រលងភ្នំ ហើយបិទមាត់រូងដោយថ្មធំៗ ដូចសត្វត្រយ៉ងចាប់សត្វល្អិតតូចឲ្យជាប់។
Verse 8
एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रिय: । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ ॥ ८ ॥
នៅពេលទ្វិវិដៈកំពុងរំខាននគរជិតខាង និងធ្វើឲ្យស្ត្រីសក្តិសមពីគ្រួសារល្អៗក្លាយជាមលិន វាបានឮបទចម្រៀងផ្អែមល្ហែមពីភ្នំរైవតក ហើយទៅទីនោះ។
Verse 9
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
នៅទីនោះ វាបានឃើញព្រះស្រីបលរាម ព្រះអម្ចាស់នៃយទុ ពាក់កម្រងផ្កាឈូក ស្រស់ស្អាតគ្រប់អវយវៈ ស្ថិតកណ្ដាលក្រុមនារីវ័យក្មេង។ ព្រះអង្គបានពិសាវារុណី ហើយច្រៀងដោយភ្នែករវើរវាយពីស្រវឹង; ព្រះកាយភ្លឺរលោងដូចដំរីកំពុងមាត់។
Verse 10
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
នៅទីនោះ វាបានឃើញព្រះស្រីបលរាម ព្រះអម្ចាស់នៃយទុ ពាក់កម្រងផ្កាឈូក ស្រស់ស្អាតគ្រប់អវយវៈ ស្ថិតកណ្ដាលក្រុមនារីវ័យក្មេង។ ព្រះអង្គបានពិសាវារុណី ហើយច្រៀងដោយភ្នែករវើរវាយពីស្រវឹង; ព្រះកាយភ្លឺរលោងដូចដំរីកំពុងមាត់។
Verse 11
दुष्ट: शाखामृग: शाखामारूढ: कम्पयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
ស្វាដ៏កាចសាហាវនោះបានឡើងលើមែកឈើ ហើយបន្ទាប់មកបានបង្ហាញវត្តមានរបស់វាដោយអង្រួនដើមឈើ និងបង្កើតសំឡេង គីឡាគីឡា ។
Verse 12
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापला: । हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहा: ॥ १२ ॥
នៅពេលដែលមហេសីរបស់ព្រះបលរាម បានឃើញភាពមិនចេះខ្មាស់អៀនរបស់ស្វានោះ ពួកគេក៏ចាប់ផ្តើមសើច។ ពួកគេសុទ្ធតែជាក្មេងស្រីដែលចូលចិត្តលេងសើច។
Verse 13
ता हेलयामास कपिर्भ्रूक्षेपैर्सम्मुखादिभि: । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षित: ॥ १३ ॥
ទោះបីជាព្រះបលរាមកំពុងទតមើលក៏ដោយ ក៏ស្វា ទ្វិវិទ បានប្រមាថក្មេងស្រីទាំងនោះ ដោយធ្វើកាយវិការចម្លែកដោយចិញ្ចើម មកខាងមុខពួកគេ ហើយបង្ហាញរន្ធគូថដល់ពួកគេ។
Verse 14
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
ដោយកំហឹង ព្រះបលរាម ដែលជាអ្នកចម្បាំងដ៏ឆ្នើម បានគប់ដុំថ្មទៅលើវា ប៉ុន្តែស្វាដ៏មានល្បិចកលនោះបានគេចពីដុំថ្ម ហើយចាប់យកធុងស្រារបស់ព្រះអង្គ។ ដោយធ្វើឱ្យព្រះបលរាមកាន់តែខឹងដោយការសើច និងចំអកឱ្យព្រះអង្គ ស្វា ទ្វិវិទ ដ៏អាក្រក់នោះបានបំបែកធុងស្រា ហើយប្រមាថព្រះអង្គថែមទៀតដោយទាញសម្លៀកបំពាក់របស់ក្មេងស្រី។ ដូច្នេះ ស្វាដ៏ខ្លាំងក្លាដែលពោរពេញដោយមោទនភាពក្លែងក្លាយនោះ នៅតែបន្តប្រមាថព្រះបលរាម។
Verse 15
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
ដោយកំហឹង ព្រះបលរាម ដែលជាអ្នកចម្បាំងដ៏ឆ្នើម បានគប់ដុំថ្មទៅលើវា ប៉ុន្តែស្វាដ៏មានល្បិចកលនោះបានគេចពីដុំថ្ម ហើយចាប់យកធុងស្រារបស់ព្រះអង្គ។ ដោយធ្វើឱ្យព្រះបលរាមកាន់តែខឹងដោយការសើច និងចំអកឱ្យព្រះអង្គ ស្វា ទ្វិវិទ ដ៏អាក្រក់នោះបានបំបែកធុងស្រា ហើយប្រមាថព្រះអង្គថែមទៀតដោយទាញសម្លៀកបំពាក់របស់ក្មេងស្រី។ ដូច្នេះ ស្វាដ៏ខ្លាំងក្លាដែលពោរពេញដោយមោទនភាពក្លែងក្លាយនោះ នៅតែបន្តប្រមាថព្រះបលរាម។
Verse 16
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् । क्रुद्धो मुषलमादत्त हलं चारिजिघांसया ॥ १६ ॥
ព្រះបលរាមបានឃើញអាកប្បកិរិយាអសុភាពរបស់ស្វានោះ និងការរំខានដែលវាបង្កនៅនគរជុំវិញ ទ្រង់ក៏ខឹងខ្លាំង ហើយយកមូសល និងអាវុធនង្គ័លឡើង ដោយបំណងសម្លាប់សត្រូវ។
Verse 17
द्विविदोऽपि महावीर्य: शालमुद्यम्य पाणिना । अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ॥ १७ ॥
ទ្វិវិទាដែលមានកម្លាំងមហិមា ក៏ចូលមកប្រយុទ្ធ។ វាដកដើមសាលាមួយដោយដៃតែមួយ រួចរត់ប្រញាប់ទៅរកព្រះបលរាម ហើយវាយលើព្រះសិរីសក្តិដោយដើមឈើនោះ។
Verse 18
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा । प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ॥ १८ ॥
ប៉ុន្តែព្រះសង្គកರ್ಷណៈនៅស្ងៀមដូចភ្នំ។ ទ្រង់ចាប់យកដើមឈើនោះនៅពេលវាធ្លាក់លើព្រះសិរីសក្តិ ហើយបន្ទាប់មកទ្រង់វាយទ្វិវិទាដោយមូសលឈ្មោះ សុនន្ទ។
Verse 19
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ពេលត្រូវមូសលរបស់ព្រះអម្ចាស់វាយលើក្បាល ទ្វិវិទាបានភ្លឺរលោងដោយស្ទ្រីមឈាម ដូចភ្នំដែលតុបតែងដោយពណ៌ក្រហម។ មិនខ្វល់ពីរបួស វាបានដកដើមឈើមួយទៀត បោកស្លឹកចេញដោយកម្លាំង ហើយវាយព្រះអម្ចាស់ម្ដងទៀត។ ព្រះបលរាមខឹងខ្លាំង ក៏បំបែកដើមឈើនោះជារយៗកំណាត់។ ទ្វិវិទាយកដើមឈើមួយទៀតវាយដោយកំហឹង ប៉ុន្តែព្រះអម្ចាស់ក៏បំបែកវាជារយៗកំណាត់ដែរ។
Verse 20
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ពេលត្រូវមូសលរបស់ព្រះអម្ចាស់វាយលើក្បាល ទ្វិវិទាបានភ្លឺរលោងដោយស្ទ្រីមឈាម ដូចភ្នំដែលតុបតែងដោយពណ៌ក្រហម។ មិនខ្វល់ពីរបួស វាបានដកដើមឈើមួយទៀត បោកស្លឹកចេញដោយកម្លាំង ហើយវាយព្រះអម្ចាស់ម្ដងទៀត។ ព្រះបលរាមខឹងខ្លាំង ក៏បំបែកដើមឈើនោះជារយៗកំណាត់។ ទ្វិវិទាយកដើមឈើមួយទៀតវាយដោយកំហឹង ប៉ុន្តែព្រះអម្ចាស់ក៏បំបែកវាជារយៗកំណាត់ដែរ។
Verse 21
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ពេលត្រូវមូសលរបស់ព្រះអម្ចាស់វាយលើក្បាល ដ្វិវិដា ភ្លឺរលោងដោយស្ទឹងឈាម ដូចភ្នំដែលតុបតែងដោយដីក្រហម។ មិនខ្វល់របួសទេ គេដកដើមឈើមួយទៀត បោកស្លឹកចោលដោយកម្លាំង ហើយវាយព្រះបលរាមម្តងទៀត; ព្រះបលរាមដែលកំពុងខឹង បានបំបែកដើមឈើនោះជារយកំណាត់។ បន្ទាប់មក ដ្វិវិដាយកដើមឈើមួយទៀតវាយដោយកំហឹង តែព្រះអម្ចាស់ក៏បំបែកវាជារយកំណាត់ដែរ។
Verse 22
एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुन: पुन: । आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२ ॥
ដូច្នេះ ក្នុងការប្រយុទ្ធជាមួយព្រះអម្ចាស់ រាល់ដើមឈើដែលគេយកមកវាយត្រូវបានព្រះអម្ចាស់បំបែកម្តងហើយម្តងទៀត; ដ្វិវិដាក៏បន្តដកដើមឈើពីគ្រប់ទិស រហូតព្រៃក្លាយជាព្រៃគ្មានដើមឈើ។
Verse 23
ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षित: । तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुषलायुध: ॥ २३ ॥
បន្ទាប់មក ស្វាដែលខឹងនោះបានបញ្ចេញភ្លៀងថ្មលើព្រះបលរាម; តែព្រះអម្ចាស់អ្នកកាន់មូសល បានកិនបំបែកវាទាំងអស់ដោយងាយ ដូចជាលីឡា។
Verse 24
स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वर: । आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥
បន្ទាប់មក ដ្វិវិដា មេក្រុមស្វា បានក្តាប់កណ្ដាប់ដៃនៅចុងដៃដែលធំដូចដើមត្នោត ចូលទៅជិតព្រះបលរាម ព្រះបុត្ររបស់រោហិណី ហើយវាយកណ្ដាប់ដៃលើទ្រូងព្រះអង្គ។
Verse 25
यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्ध: सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះបលរាម មេដឹកនាំយាទវៈ ដោយកំហឹង បានដាក់មូសល និងលង្គលចោល ហើយប្រើដៃទទេវាយបុកលើឆ្អឹងកណ្ដាលក ដ្វិវិដា។ ស្វានោះដួលចុះ ដោយក្អួតឈាម។
Verse 26
चकम्पे तेन पतता सटङ्क: सवनस्पति: । पर्वत: कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥
ឱ សីហៈក្នុងពួកកុរុ! ពេលគាត់ដួលចុះ ភ្នំរైవតកៈបានរញ្ជួយជាមួយជ្រោះថ្ម និងដើមឈើ ដូចទូកលើសមុទ្រដែលខ្យល់បក់ឲ្យរំកិល។
Verse 27
जयशब्दो नम:शब्द: साधु साध्विति चाम्बरे । सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
នៅលើមេឃ ពួកទេវតា សិទ្ធៈ និងមហាមុនីបានស្រែកថា «ជ័យ! នមះ! សាធុ សាធុ!» ហើយបានបញ្ចុះផ្កាជាភ្លៀងលើព្រះអម្ចាស់។
Verse 28
एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् । संस्तूयमानो भगवान् जनै: स्वपुरमाविशत् ॥ २८ ॥
ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីព្រះភគវានបានសម្លាប់ទ្វិវិទៈ ដែលបង្កកលល្បិចរំខានដល់ពិភពលោកទាំងមូល ព្រះអង្គបានចូលទៅកាន់រាជធានីរបស់ព្រះអង្គវិញ ខណៈប្រជាជនសូត្រសរសើរព្រះគុណ។
Frequently Asked Questions
Dvivida is a powerful ape associated with Narakāsura’s circle; after Naraka’s death he seeks revenge and expresses that enmity by terrorizing kingdoms. His acts—burning towns, flooding coasts, defiling hermitages and sacrificial fires, and abducting or imprisoning people—mark him as an agent of adharma whose violence targets both civic order and sacred culture (yajña and sages).
The episode frames Dvivida’s downfall as rooted in escalating aparādha: he violates social dharma by humiliating respectable women and commits direct offense to Bhagavān by mocking and provoking Balarāma. The broken pot is not merely a prop; it dramatizes contempt for the Lord and the sanctity of His pastime setting. In Purāṇic ethics, such deliberate, public irreverence toward the divine and toward protected members of society invites swift retribution.
Bhāgavata narration often uses familiar human imagery to describe divine līlā, but the Lord is not conditioned by the guṇas. Balarāma’s sporting mood (vilāsa) and rolling eyes are part of līlā-rasa, while His subsequent decisive protection of dharma shows full sovereignty and clarity. Traditional bhakti hermeneutics reads such passages as illustrating the Lord’s freedom (svātantrya) to engage the world without being bound by it.
The progression—from plow and club to bare-handed strike—intensifies the revelation of divine strength and mastery. It also underscores that victory does not depend on external implements: the Lord’s body itself is the source of power. The final hand-blow functions as a narrative seal on āśraya-tattva: the Supreme personally removes the burden of adharma.
Cosmic signs (the mountain trembling) and celestial acclamation (devas, siddhas, and sages praising and showering flowers) serve as Purāṇic validation that the event is not a local skirmish but a dharmic restoration with universal significance. It confirms Balarāma’s identity as the Supreme Lord (Saṅkarṣaṇa) acting for the welfare of the world.