Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
នៅពេលរឿងព្រះបឋុ មហារាជ ជិតបញ្ចប់ ព្រះអង្គឃើញភាពចាស់ ហើយប្រគល់រាជការដល់អ្នកស្នង បែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិដែលសន្សំទុកទៅកាន់សត្វលោកទាំងអស់ ដាក់របៀបគាំទ្រតាមធម៌ និងប្រគល់កូនចៅឲ្យព្រះធរណី (ដូចជាកូនស្រី) ថែរក្សា។ ទុកប្រជាជនសោកស្តាយ ព្រះអង្គចូលព្រៃជាមួយព្រះនាង អរចិ ហើយអនុវត្តវានប្រស្ថយ៉ាងតឹងរឹង។ តបស្យារីកឡើងពីអាហារតិច ទៅការគ្រប់គ្រងដង្ហើម មិនមែនដើម្បីបង្ហាញអាថ៌កំបាំងទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះក្រឹស្ណតែមួយ បញ្ចប់ដោយភក្តិមិនរអាក់រអួល ការយល់ដឹងបរមាត្មា និងបោះបង់គោលបំណងយោគ/ជ្ញានផ្សេងៗ។ នៅពេលសោយទិវង្គត ព្រះអង្គផ្ដោតចិត្តលើជើងផ្កាឈូកព្រះក្រឹស្ណ ហើយធ្វើការដកចិត្តតាមយោគ រួមធាតុ និងលះបង់អត្តសញ្ញាណ—បង្ហាញការត្រឡប់ទៅព្រះដោយភក្តិ។ ព្រះនាងអរចិ ជាបតិវ្រតា ធ្វើពិធីចុងក្រោយ ហើយចូលភ្លើងបុណ្យសព ត្រូវស្ត្រីទេវតាសរសើរ។ ចុងក្រោយ មaitreya ប្រាប់ផលស្រុតិ៖ ការស្តាប់ អាន និងបង្រៀនប្រវត្តិព្រះបឋុ នាំឲ្យកើនឡើងវិញ្ញាណ និងពង្រឹងភក្តិ ទៅកាន់ការនិទានបន្តក្រោយព្រះអង្គចាកចេញ។
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
មૈត្រេយៈ បាននិយាយថា៖ នៅវគ្គចុងក្រោយនៃជីវិត ពេលវૈន្យ ព្រឹថុ ឃើញខ្លួនចាស់ទៅ មហាត្មា ព្រះជាប្រជាបតិ—អ្នកផ្តល់ជីវភាពដល់សត្វចល័ត និងអចល័ត និងជាអ្នកគាំទ្រធម៌សម្រាប់សន្តបុរស—បានអនុវត្តព្រះបញ្ជារបស់ ភគវាន ដោយសម្របសម្រួលពេញលេញជាមួយព្រះองค์។ បន្ទាប់មក គាត់បានចែកចាយទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលខ្លួនសន្សំបានទៅកាន់សត្វទាំងឡាយតាមធម៌ ហើយប្រគល់ផែនដី—ដែលគាត់ចាត់ទុកដូចកូនស្រី—ឲ្យកូនប្រុសរបស់គាត់។ ប្រជាជនស្ទើរតែយំដោយសារបែកពីព្រះរាជា; ហើយគាត់បានទៅព្រៃតបៈតែម្នាក់ឯងជាមួយភរិយា ដើម្បីបំពេញតបៈ។
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា—នៅវគ្គចុងក្រោយនៃជីវិត ពេលមហារាជ ព្រឹថុ ឃើញខ្លួនចាស់ទៅ មហាបុរសដែលជាស្តេចនៃលោក បានចែកចាយសម្បត្តិដែលបានសន្សំទុកទៅកាន់សត្វមានជីវិតទាំងអស់ ទាំងចល័ត និងអចល័ត តាមធម៌ ហើយរៀបចំជីវភាពឲ្យគ្រប់គ្នាតាមគោលការណ៍សាសនា។ បន្ទាប់ពីអនុវត្តព្រះបញ្ជារបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិឧត្តមដោយសម្របសម្រួលពេញលេញ គាត់បានប្រគល់ផែនដីដែលចាត់ទុកដូចកូនស្រីទៅឲ្យកូនប្រុសទាំងឡាយ។ បន្ទាប់មក គាត់បានចាកចេញពីប្រជាជនដែលយំសោកដោយការបែកពីស្តេច ហើយទៅកាន់ព្រៃតបស្យា ជាមួយភរិយា ដោយឯកោ ដើម្បីបំពេញតបស្យា។
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
មៃត្រេយៈបាននិយាយថា—នៅវគ្គចុងក្រោយនៃជីវិត ពេលមហារាជ ព្រឹថុ ឃើញខ្លួនចាស់ទៅ មហាបុរសដែលជាស្តេចនៃលោក បានចែកចាយសម្បត្តិដែលបានសន្សំទុកទៅកាន់សត្វមានជីវិតទាំងអស់ ទាំងចល័ត និងអចល័ត តាមធម៌ ហើយរៀបចំជីវភាពឲ្យគ្រប់គ្នាតាមគោលការណ៍សាសនា។ បន្ទាប់ពីអនុវត្តព្រះបញ្ជារបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏អធិឧត្តមដោយសម្របសម្រួលពេញលេញ គាត់បានប្រគល់ផែនដីដែលចាត់ទុកដូចកូនស្រីទៅឲ្យកូនប្រុសទាំងឡាយ។ បន្ទាប់មក គាត់បានចាកចេញពីប្រជាជនដែលយំសោកដោយការបែកពីស្តេច ហើយទៅកាន់ព្រៃតបស្យា ជាមួយភរិយា ដោយឯកោ ដើម្បីបំពេញតបស្យា។
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
នៅទីនោះផងដែរ មហារាជ ព្រឹថុ បានគោរពយ៉ាងតឹងរឹងនូវវិន័យនៃជីវិតវានប្រស្ថ (វានព្រាស្ថ) ដែលទទួលស្គាល់ក្នុងប្រពៃណីវៃខានស។ ដូចដែលមុននេះគាត់បានយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងការគ្រប់គ្រង និងការឈ្នះជ័យជម្នះ ដូចគ្នានោះគាត់ក៏បានបំពេញតបស្យាដ៏ក្រិនក្រាស់ក្នុងព្រៃដោយភាពមុតមាំដែរ។
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
នៅក្នុងព្រៃតបស្យា មហារាជ ព្រឹថុ ពេលខ្លះបរិភោគមើម និងឫសឈើ ពេលខ្លះបរិភោគផ្លែឈើ និងស្លឹកស្ងួត។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសប្ដាហ៍ គាត់ផឹកតែទឹកប៉ុណ្ណោះ ហើយចុងក្រោយគាត់រស់ដោយពឹងផ្អែកតែការដកដង្ហើម គឺទទួលយកខ្យល់ជាអាហារ។
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍នៃជីវិតក្នុងព្រៃ និងតាមជំហានរបស់ឥសីធំៗ ព្រឹថុ មហារាជ បានអនុវត្ត “បញ្ចតបា” នៅរដូវក្តៅ ទ្រាំទ្រទឹកភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងនៅរដូវវស្សា ហើយនៅរដូវរងារ ឈរនៅក្នុងទឹករហូតដល់ក។ សម្រាប់ការគេង គាត់គ្រាន់តែដេកលើដីលើកន្លែងរាបស្មើប៉ុណ្ណោះ។
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ បានអនុវត្តតបៈដ៏ខ្លាំងក្លា ដើម្បីគ្រប់គ្រងវាចា និងអង្គញ្ញាណ ទប់ស្កាត់ការបញ្ចេញវីర్య និងគ្រប់គ្រងព្រណវាយុក្នុងកាយ។ ទាំងអស់នេះធ្វើឡើងសម្រាប់ការពេញព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះក្រឹષ્ણតែប៉ុណ្ណោះ មិនមានគោលបំណងផ្សេងទេ។
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
ដោយការអនុវត្តតបៈដែលសម្រេចជាបន្តបន្ទាប់នេះ ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ បានបំផ្លាញមលិនភាពនៃចិត្តដែលចង់បានផលកម្ម។ តាមរយៈព្រណាយាមៈ ព្រះអង្គបានទប់ស្កាត់ក្រុមប្រាំមួយនៃចិត្ត និងអង្គញ្ញាណ កាត់ផ្តាច់ចំណង និងរួចផុតពីបំណងចង់បានផល។
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ដូច្នេះ មហារាជ ព្រឹថុ ដែលជាមនុស្សល្អឥតខ្ចោះ បានដើរតាមមាគ៌ានៃយោគៈផ្លូវវិញ្ញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលព្រះសនត្កុមារ (ភគវាន) បានណែនាំ; នោះគឺ ព្រះអង្គបានបូជាព្រះបុគ្គលភាពអធិទេវដ៏លើសគេ គឺ ព្រះក្រឹષ્ણ។
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
មហារាជ ព្រឹថុ ដែលជាសាធុ និងប្រតិបត្តិធម៌របស់ព្រះភគវាន បានខិតខំជានិច្ចដោយសទ្ធា។ ដូច្នេះ ភក្តិដ៏មិនបែកចិត្តរបស់ព្រះអង្គចំពោះព្រះស្រីក្រឹષ્ણ អ្នកគាំពារព្រះព្រាហ្មណ៍ បានរីកចម្រើន និងក្លាយជាមាំមួនមិនរអាក់រអួល។
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ដោយការបំពេញសេវាភក្តិជាប្រចាំ មហារាជ ព្រឹថុ បានក្លាយជាមានចិត្តសុទ្ធសាធក្នុងសត្ត្វៈ ហើយអាចនឹកចាំព្រះបាទផ្កាឈូករបស់ព្រះអម្ចាស់ជានិច្ច។ ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គបានទទួលជ్ఞាន និងវೈរាគ្យដ៏ពេញលេញ; ជាមួយជ్ఞានដ៏មុតនោះ ព្រះអង្គបានកាត់ផ្តាច់ទីកន្លែងនៃសង្ស័យ និងរួចផុតពីការចាប់ក្រញ៉ាំរបស់អហង្គារ និងទស្សនៈវត្ថុ។
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ពេលដែលព្រះបាទ ព្រឹថុ បានផ្តាច់ចោលទាំងស្រុងនូវការយល់ថាជីវិតគឺជារូបកាយ នោះទ្រង់បានដឹងច្បាស់អំពីព្រះស្រីក្រឹស្ណៈ ជាពរមាត្មា ដែលស្ថិតនៅក្នុងបេះដូងសត្វទាំងអស់។ ដោយទទួលបានព្រះបន្ទូលណែនាំពីទ្រង់នៅក្នុងចិត្ត ទ្រង់បានបោះបង់ការអនុវត្តយោគ និងជ្ញានាផ្សេងៗ; សូម្បីតែសិទ្ធិរបស់វាក៏មិនទាក់ទាញទ្រង់ឡើយ។ ទ្រង់បានយល់ថា ភក្តិចំពោះក្រឹស្ណៈគឺជាគោលដៅខ្ពស់បំផុត ហើយបើគ្មានការចាប់អារម្មណ៍លើក្រឹស្ណកថា មាយាភ្រលោមរបស់យោគី និងជ្ញានីមិនអាចរលាយបានទេ។
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
ដូច្នេះ ព្រះបាទ ព្រឹថុ អ្នកក្លាហានប្រសើរ បានភ្ជាប់អាត្មានៅក្នុងអាត្មា ហើយដាក់ចិត្តឲ្យមាំមួនលើផ្កាឈូកព្រះបាទរបស់ព្រះស្រីក្រឹស្ណៈ។ បន្ទាប់មក ទ្រង់ស្ថិតនៅលើស្ថានភាព ប្រាហ្ម-ភូត (brahma-bhūta) ដោយពេញលេញ ហើយនៅពេលដល់កាល ទ្រង់បានបោះបង់រាងកាយវត្ថុរបស់ទ្រង់។
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
នៅពេលអង្គុយក្នុងអាសនៈយោគពិសេស ព្រះបាទ ព្រឹថុ បានប្រើកជើងបិទទ្វាររន្ធគូថ ចុចកំភួនជើងស្តាំឆ្វេង ហើយលើកព្រលឹងខ្យល់ (prāṇa-vāyu) ឡើងយឺតៗ។ ទ្រង់ដាក់វានៅរង្វង់ផ្ចិត បញ្ជូនទៅកាន់បេះដូង និងបំពង់ក ហើយចុងក្រោយរុញឡើងទៅកាន់កណ្ដាលរវាងចិញ្ចើមទាំងពីរ។
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
ដោយវិធីនេះ ព្រះបាទ ព្រឹថុ បានលើក prāṇa-vāyu ឡើងបន្តិចម្តងៗ ដល់រន្ធនៅលើក្បាល ហើយទ្រង់ក្លាយជាអ្នកគ្មានបំណងចំពោះភពវត្ថុ។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានលាយបញ្ចូលខ្យល់ជីវិតទៅក្នុងសរុបខ្យល់ រាងកាយទៅក្នុងសរុបដី និងភ្លើងក្នុងរាងកាយទៅក្នុងសរុបភ្លើង ដោយលំដាប់។
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
ដោយរបៀបនេះ តាមទីតាំងខុសៗគ្នានៃផ្នែករាងកាយ ព្រះបាទ ព្រឹថុ បានលាយបញ្ចូលរន្ធនៃអារម្មណ៍ទៅក្នុងអាកាស (ākāśa) និងរាវក្នុងរាងកាយ ដូចជា ឈាម និងសារធាតុសម្ងាត់ផ្សេងៗ ទៅក្នុងសរុបទឹក តាមទីតាំងរបស់វា។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានលាយបញ្ចូលដីទៅក្នុងទឹក ទឹកទៅក្នុងភ្លើង ភ្លើងទៅក្នុងខ្យល់ និងខ្យល់ទៅក្នុងអាកាស ជាលំដាប់។
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
ព្រះองค์បានបញ្ចូលចិត្តទៅក្នុងអិន្ទ្រីយៈ ហើយបញ្ចូលអិន្ទ្រីយៈទៅក្នុងតន្មាត្រា—វត្ថុអារម្មណ៍តាមលំដាប់; ហើយបានបញ្ចូលអហង្គារៈវត្ថុទៅក្នុងមហត្តត្តវៈ ជាថាមពលសរុប។
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះបೃថុ មហារាជ បានប្រគេនការរៀបចំគុណទាំងអស់ និងឧបាធិមាយានៅក្នុងជីវៈ ដល់ព្រះអម្ចាស់កំពូលនៃថាមពលមាយា។ ដោយជ্ঞান វైరាគ្យ និងកម្លាំងភក្តិ ព្រះองค์ស្ថិតក្នុងស្វរូប (ស្មារតីក្រឹෂ្ណ) ហើយបានលះសរីរៈជាប្រភូ អធិបតីលើអិន្ទ្រីយៈ។
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
ព្រះមហេសី អរចិ ជាព្រះភរិយារបស់ព្រះបೃថុ មហារាជ បានតាមព្រះស្វាមីចូលព្រៃ។ ទោះព្រះកាយទន់ភ្លន់ និងមិនសមនឹងជីវិតព្រៃក៏ដោយ ក៏ព្រះនាងស្ម័គ្រចិត្តដាក់ព្រះបាទលើដី។
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
ទោះមិនសូវស្គាល់ការលំបាកក៏ដោយ ព្រះនាងអរចិបានស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងវត្តធម៌របស់ព្រះស្វាមី និងបម្រើដូចមហាឥសី។ ព្រះនាងដេកលើដី បរិភោគតែផ្លែឈើ ផ្កា និងស្លឹក រហូតស្គមស្គាំង ប៉ុន្តែដោយសេចក្តីរីករាយក្នុងការបម្រើព្រះស្វាមី ព្រះនាងមិនមានអារម្មណ៍ទុក្ខលំបាកឡើយ។
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
ពេលព្រះនាងអរចិឃើញថា ព្រះស្វាមី—ដែលមានមេត្តាករុណាចំពោះព្រះនាង ចំពោះផែនដី និងចំពោះប្រជាជន—ឥឡូវគ្មានសញ្ញាជីវិតទៀតហើយ ព្រះនាងបានយំសោកបន្តិច។ បន្ទាប់មក ព្រះនាងបានសង់ចិតានៅលើកំពូលភ្នំ ហើយដាក់ព្រះសពព្រះស្វាមីលើចិតានោះ។
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះមហេសីបានអនុវត្តពិធីបុណ្យសពតាមគួរ ងូតទឹកក្នុងទន្លេ ហើយបូជាទឹកតർបណៈជូនព្រះស្វាមីអ្នកមានកិច្ចការល្អឧត្តម។ នាងបានគោរពដល់ទេវតានៅលើមេឃ វង់ជុំវិញភ្លើងបីដង ហើយសមាធិលើបាទបដុមរបស់ព្រះស្វាមី រួចចូលទៅក្នុងអណ្តាតភ្លើង។
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
ពេលឃើញអរចិ ស្ត្រីសុចរិតដែលតាមដានព្រះស្វាមី ព្រឹថុ វីរបុរសឧត្តម នារីជាភរិយាទេវតាច្រើនពាន់នាក់ ព្រមទាំងស្វាមីរបស់ពួកនាង បានសរសើរព្រះមហេសី ដោយពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
នៅពេលនោះ ទេវតានៅលើកំពូលភ្នំមន្ទរា ហើយសូរស័ព្ទតន្ត្រីស្ថានសួគ៌កំពុងរំពង។ ភរិយារបស់ពួកទេវតាបានបាញ់ផ្កាដូចភ្លៀងលើចង្ក្រានបូជាសព ហើយនិយាយគ្នាទៅវិញទៅមកដូចតទៅ។
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
ភរិយាទេវតាបាននិយាយថា៖ «អហោ នារីនេះពិតជាធន្យ! នាងបានបម្រើព្រះស្វាមី ដែលជាអធិបតីនៃស្តេចទាំងឡាយលើផែនដី ដោយចិត្ត ពាក្យ និងកាយទាំងស្រុង ដូចព្រះស្រីទេវីបម្រើព្រះវិษ្ណុ យជ្ញេឝៈ»។
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
ភរិយាទេវតាបន្តថា៖ «មើលទៅ! អរចិ ស្ត្រីសតីនេះ ដោយអานุភាពនៃកុសលកម្មអស្ចារ្យដែលពិបាកយល់ កំពុងតាមដានព្រះស្វាមី វៃន្យៈ ព្រឹថុ ឡើងទៅខាងលើ ហួសពីចក្ខុវិស័យរបស់យើង»។
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
ក្នុងលោកមនុស្សនេះ អាយុកាលមនុស្សខ្លី និងមិនថេរ; ប៉ុន្តែអ្នកដែលស្ថិតក្នុងសេវាភក្តិចំពោះព្រះភគវាន នឹងឈានដល់ព្រះបាទរបស់ព្រះองค์។ សម្រាប់ភក្តិដូច្នេះ គ្មានអ្វីពិបាកទទួលបានទេ។
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
អ្នកណាដែលបានកំណើតជាមនុស្ស—ឱកាសដើម្បីឈានទៅសេចក្តីរួចផុត—តែបែរជាខិតខំយ៉ាងលំបាកក្នុងកម្មស្វែងផល ហើយលង់ក្នុងកាមគុណ នោះគេគួរចាត់ថា ជាអ្នកក្បត់ខ្លួនឯង និងត្រូវបានបោក—ច្រណែនខ្លួនឯង។
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
មૈត្រេយៈបាននិយាយថា៖ ឱ វិទុរៈ! ខណៈដែលភរិយានៃទេវតាកំពុងសរសើរគ្នាទៅវិញទៅមកដូច្នេះ ព្រះនាងអរចិបានទៅដល់លោករបស់ព្រះស្វាមី—លោកដែលវૈន្យៈ ព្រឹថុ មហារាជ អ្នកឈានមុខក្នុងអ្នកដឹងអាត្មា និងជាអ្នកស្រឡាញ់ជ្រកកោនអច្យុត បានទទួល។
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
មૈត្រេយៈបន្តថា៖ ដូច្នេះ មហារាជ ព្រឹថុ អ្នកជាភក្តិដ៏ប្រសើរបំផុត មានអานุភាពខ្លាំង និងមានចិត្តទូលាយ សង្ហា និងមហានុភាព។ ខ្ញុំបានពណ៌នាចរិតរបស់ព្រះองค์ដល់អ្នកតាមដែលអាចធ្វើបាន។
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
អ្នកណាដែលអាន ស្តាប់ ឬជួយឲ្យអ្នកដទៃបានស្តាប់ ចរិតដ៏មហាបុណ្យរបស់ព្រះបាទ ព្រឹថុ នេះដោយសទ្ធា និងការយកចិត្តទុកដាក់ នោះនឹងបានឈានដល់ឋានៈ និងលោកដែលព្រឹថុបានទទួល—មានន័យថា ត្រឡប់ទៅវៃគុន្ឋៈ ទៅកាន់ព្រះ។
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
អ្នកណាដែលស្តាប់អំពីលក្ខណៈ និងគុណធម៌របស់ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ បើជាព្រាហ្មណ៍ នឹងពេញលេញដោយអំណាចព្រាហ្មណ៍; បើជាក្សត្រីយ៍ នឹងក្លាយជាព្រះរាជាអធិបតីលើលោក; បើជាវೈស្យ នឹងក្លាយជាមេដឹកនាំវៃស្យ និងម្ចាស់សត្វច្រើន; បើជាសូទ្រ នឹងក្លាយជាភក្តាអតីតម។
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
មិនថាបុរសឬស្ត្រី—អ្នកណាក៏ដោយដែលស្តាប់រឿងរបស់ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ ដោយក្តីគោរពយ៉ាងខ្លាំង ចំនួនបីដង នឹងក្លាយជាមាតាបិតានៃកូនច្រើន ប្រសិនបើគ្មានកូន; ហើយប្រសិនបើក្រីក្រ នឹងក្លាយជាអ្នកមានយ៉ាងខ្លាំង។
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
អ្នកដែលមិនទាន់មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះក៏នឹងល្បីល្អ ហើយអ្នកអវិជ្ជាក៏នឹងក្លាយជាបណ្ឌិត។ ការស្តាប់កថារបស់ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ ជាមង្គលដ៏ប្រសើរសម្រាប់មនុស្ស និងបំបាត់អមង្គលទាំងអស់។
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
ការស្តាប់កថារបស់ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ ជាពរជ័យ បង្កើតកេរ្តិ៍ឈ្មោះ បន្ថែមអាយុ នាំទៅសួគ៌ និងលុបបំបាត់មលិនកាលីយុគ។ អ្នកដែលប្រាថ្នាសិទ្ធិពេញលេញក្នុង ធម្មៈ អត្ថៈ កាមៈ និងមោក្សៈ គួរស្តាប់ដោយសទ្ធា; នេះជាមូលហេតុដ៏ប្រសើរបំផុតសម្រាប់ទាំងបួន។
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
បើព្រះរាជាដែលប្រាថ្នាជ័យជម្នះ និងអំណាចរាជ្យ សូត្រ/សមាធិជបកថារបស់ព្រះមហារាជ ព្រឹថុ បីដង មុនចេញដំណើរលើរទេះរាជ្យ នោះស្តេចក្រោមបង្គាប់នឹងនាំពន្ធ និងបូជាផ្សេងៗមកថ្វាយដោយស្វ័យប្រវត្តិ—ដូចដែលពួកគេធ្លាប់ថ្វាយដល់ព្រឹថុ—ត្រឹមតែតាមព្រះបញ្ជា។
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
សូម្បីតែអ្នកបម្រើព្រះដ៏បរិសុទ្ធ ដែលបានរួចផុត និងមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ ហើយកាន់កាប់ភក្តីដ៏ស្អាតចំពោះព្រះភគវាន ក៏គួរតែស្តាប់ អាន និងជំរុញឲ្យអ្នកដទៃស្តាប់អំពីប្រវត្តិបុណ្យរបស់មហារាជា ព្រឹថុ (វૈន្យ)។
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
នេះជាការរៀបរាប់ដ៏អស្ចារ្យដែលវೈចិត្រវីរ្យបានពោល បង្ហាញមហាមហិមា។ អ្នកណាដាក់ចិត្តលើវា មនុស្សសាមញ្ញក៏ទទួលបានគោលដៅខ្ពស់ដូចមហារាជា ព្រឹថុ។
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
អ្នកណាដែលរៀងរាល់ថ្ងៃដោយក្តីគោរព ស្តាប់ សូត្រ និងផ្សព្វផ្សាយព្រឹថុចរិត នឹងរួចផុតពីការចងក្រង ហើយទទួលបានសេចក្តីស្រឡាញ់ភក្តីដ៏មាំមួនចំពោះព្រះបាទផ្កាឈូករបស់ព្រះអម្ចាស់ ដែលជាទូកឆ្លងសមុទ្រអវិជ្ជា។
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.