Adhyaya 18
Pṛthu Mahārāja Milks the Earth (Bhūmi-dugdha) and Organizes Human Settlement
ព្រះនាង Bhūmi-devī បានអង្វរព្រះបាទ Pṛthu ឱ្យទប់ព្រះពិរោធ ហើយពន្យល់ថាការខ្វះខាតធញ្ញជាតិគឺបណ្តាលមកពីការមិនយកចិត្តទុកដាក់លើពិធី yajña។ ព្រះបាទ Pṛthu បានយល់ព្រម ហើយបានប្រើ Svāyambhuva Manu ធ្វើជាកូនគោ ដើម្បី "vắt" (milked) ផែនដីយកធញ្ញជាតិ។ ក្រុមផ្សេងៗទៀតក៏បានធ្វើតាម ដោយទទួលបានចំណេះដឹង និងធនធានផ្សេងៗ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានតម្រែតម្រង់ផ្ទៃដីសម្រាប់ការធ្វើកសិកម្ម និងបង្កើតទីក្រុងសម្រាប់ការរស់នៅប្រកបដោយធម៌។
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
មૈត្រេយៈ បាននិយាយ—ឱ វិទុរ! បន្ទាប់ពីផែនដីបានសរសើរព្រះបាទ ព្រឹថុ រួចហើយ ព្រះអង្គមិនទាន់ស្ងប់ទេ; បបូរមាត់ព្រះអង្គញ័រដោយកំហឹង។ ទោះផែនដីភ័យក៏ដោយ នាងបានធ្វើចិត្តឲ្យមាំ ហើយនិយាយម្ដងទៀតដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលព្រះរាជា។
Verse 2
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥
ឱព្រះអម្ចាស់! សូមព្រះអង្គបន្ធូរកំហឹងឲ្យស្ងប់សព្វគ្រប់ ហើយស្តាប់អ្វីដែលខ្ញុំនឹងទូលដោយអត់ធ្មត់។ ទោះខ្ញុំក្រីក្រក៏ដោយ បណ្ឌិតយកសារសំខាន់ពីគ្រប់ទីកន្លែង ដូចភ្មោរប្រមូលទឹកឃ្មុំពីផ្កាទាំងអស់។
Verse 3
अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । दृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥
ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មនុស្សទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកក្រោយ មុនីអ្នកឃើញសច្ចធម៌បានឃើញ និងបានកំណត់វិធីយោគៈជាច្រើន ដើម្បីឲ្យសេចក្តីប្រសើររបស់មនុស្សទូទៅបានកើតមាន។
Verse 4
तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
អ្នកណាដែលអនុវត្តតាមវិធីការដែលមហាឥសីបុរាណបានបង្ហាញ ដោយសទ្ធា និងត្រឹមត្រូវ នោះទោះជាមានស្ថានភាពទាបក៏អាចទទួលបានផលដែលប្រាថ្នា និងសេចក្តីរីករាយក្នុងជីវិតដោយងាយ។
Verse 5
ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
មនុស្សល្ងង់ដែលមិនគោរពដល់សេចក្តីណែនាំដ៏មិនអាចបដិសេធបានរបស់មហាឥសី ហើយបង្កើតវិធីផ្ទាល់ខ្លួនដោយការសន្និដ្ឋានក្នុងចិត្ត នឹងបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត។
Verse 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ អំពីគ្រាប់ពូជ ឫស ឱសថ និងធញ្ញជាតិដែលព្រះព្រហ្មបានបង្កើតតាំងពីបុរាណ កាលនេះខ្ញុំឃើញថាកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយអ្នកគ្មានភក្តិ និងខ្វះការយល់ដឹងវិញ្ញាណ។
Verse 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ពួកអ្នកគ្រប់គ្រងមិនបានថែរក្សាខ្ញុំឲ្យសមគួរទេ; មនុស្សបានក្លាយជាចោរ ដោយយកធញ្ញជាតិទៅបំពេញកាមអារម្មណ៍ ហើយមិនត្រូវបានផ្តន្ទាទោស។ ដូច្នេះខ្ញុំបានលាក់គ្រាប់ពូជដែលគួរប្រើសម្រាប់យជ្ញា។
Verse 8
नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
ដោយសារតែបានស្តុកទុកយូរណាស់ គ្រាប់ពូជធញ្ញជាតិដែលនៅក្នុងខ្ញុំប្រាកដជាបានចុះខ្សោយ។ ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គប្រញាប់រៀបចំយកវាចេញតាមវិធីស្តង់ដារដែលសាស្ត្រ និងអាចារ្យបានណែនាំ។
Verse 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ឱ វីរបុរស អ្នកអភិរក្សសត្វលោក! ប្រសិនបើអ្នកចង់ផ្គត់ផ្គង់ធញ្ញជាតិដើម្បីបន្ធូរទុក្ខសត្វលោក ហើយចង់ដោះទឹកដោះពីខ្ញុំ សូមរៀបចំកូនគោសមស្រប ភាជន៍សម្រាប់ទុកទឹកដោះ និងអ្នកដោះទឹកដោះ។ ខ្ញុំមានមេត្តាវាត്സល្យចំពោះកូនគោ ដូច្នេះបំណងអ្នកនឹងសម្រេច។
Verse 10
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
ឱ មហាបាហូ អ្នកបំប៉នសត្វលោក! ប្រសិនបើតាមព្រះបំណងរបស់ភគវាន អ្នកប្រាថ្នាអាហារធញ្ញជាតិដែលផ្តល់កម្លាំងសម្រាប់សេចក្តីល្អរបស់សត្វលោក សូមតែងតាំងអ្នកដោះទឹកដោះ; ដោយការដោះត្រឹមត្រូវ សត្វលោកទាំងអស់នឹងបានចិញ្ចឹម។
Verse 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
ឱ ព្រះរាជា សូមធ្វើឲ្យផ្ទៃដីខ្ញុំរាបស្មើ ដើម្បីឲ្យទឹកភ្លៀងដែលឥន្ទ្រទេវប្រទាន ស្ថិតនៅលើដីដូចទឹកដោះ។ ទោះរដូវភ្លៀងផុតក៏ដោយ សំណើមនោះនឹងនៅសល់; វាជាមង្គលសម្រាប់អ្នក។
Verse 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥
ក្រោយស្តាប់ពាក្យពេញចិត្ត និងមានប្រយោជន៍របស់ព្រះធរណី ព្រះមហាក្សត្របានទទួលយក។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យ ស្វាយម្ភូវ មនុ ជាកូនគោ ហើយដោះពីធរណីដែលដូចគោ ឲ្យបានឱសថ និងធញ្ញជាតិទាំងអស់ ចូលក្នុងដៃដែលកោងទទួល។
Verse 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
ដូច្នេះដែរ បណ្ឌិតផ្សេងៗក៏យកសារសំខាន់ពីភពផែនដីគ្រប់ទីកន្លែង។ បន្ទាប់មក ដោយបានទទួលការបំផុសគំនិតពីគំរូរបស់ព្រះបាទព្រឹថុ មនុស្សទាំងអស់បានដោះពីផែនដីតាមបំណងរបស់ខ្លួន។
Verse 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
ឱ អ្នកប្រសើរ! ព្រះឥសីទាំងឡាយបានធ្វើព្រះព្រហស្បតិ៍ជាកូនគោ ហើយយកអង្គអារម្មណ៍ជាភាជនៈ បន្ទាប់មកបានបង្ហូរទឹកដោះគឺចំណេះដឹងវេទៈដ៏បរិសុទ្ធមានចន្ទៈ ដើម្បីបរិសុទ្ធពាក្យ ចិត្ត និងការស្តាប់។
Verse 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥
ពួកទេវតាបានធ្វើព្រះឥន្ទ្រជាកូនគោ ហើយប្រើភាជនៈមាសបង្ហូរពីផែនដីនូវសោមៈ—ភេសជ្ជៈដូចអម្រឹត; ដោយហេតុនោះ វីរភាព អោជៈ និងកម្លាំងរបស់ពួកគេកើនឡើង។
Verse 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
ពួកដៃត្យ និងដានវៈ កូនរបស់ទិតិ បានធ្វើព្រះប្រាហ្លាទៈ អ្នកប្រសើរនៅក្នុងវង្សអសុរ ជាកូនគោ ហើយបង្ហូរពីផែនដីនូវសុរា និងអាសវៈជាច្រើនប្រភេទ ដាក់ក្នុងភាជនៈដែក។
Verse 17
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
ពួកគន្ធರ್ವ និងអប្សរា បានធ្វើវិશ્વាវសុជាកូនគោ ហើយបង្ហូរទឹកដោះចូលក្នុងភាជនៈផ្កាឈូក; ទឹកដោះនោះបានក្លាយជាសិល្បៈគន្ធರ್ವដ៏ផ្អែមល្ហែម ជាសម្រស់នាំសុភមង្គល។
Verse 18
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥
ពួកបិត្រឹនៅបិត្រឹលោក អ្នកជាទេវតានៃពិធីស្រាទ្ធៈ ដ៏មានសំណាង បានធ្វើអារយមា ជាកូនគោ ហើយដោយសទ្ធា បានបង្ហូរទឹកដោះគឺកាវ្យៈ—អាហារបូជាដល់បុព្វបុរស—ចូលក្នុងភាជនៈដីឥដ្ឋមិនទាន់ដុត។
Verse 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥
បន្ទាប់មក ពួកសិទ្ធនៅសិទ្ធលោក និងអ្នកនៅវិទ្យាធរលោក បានកំណត់ឲ្យមហាមុនី កបិល ជាកូនគោ ហើយយកមេឃជាភាជនៈ ដោះយកសិទ្ធិយោគអាថ៌កំបាំងដែលកើតពីសង្កల్ప ដូចជា អណិមា ជាដើម។ ពួកវិទ្យាធរក៏ទទួលបានវិជ្ជាហោះហើរនៅលើមេឃ។
Verse 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥
អ្នកដទៃទៀតដែលជាអ្នកមានមាយា—ជាពួកនៅកិម្បុរុષលោក—ដើម្បីទទួលបានមាយាអស្ចារ្យដូចជា ការលាក់ខ្លួន (អន្តរធាន) បានធ្វើឲ្យអសុរ មយ ជាកូនគោ ហើយដោះយកសិទ្ធិប្រភេទ «ធារណា» ដែលអាចបាត់ពីចក្ខុភ្នែកភ្លាមៗ ហើយលេចឡើងវិញជារូបផ្សេង។
Verse 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
បន្ទាប់មក ពួកយក្ស រក្សស ភូត និងពិសាចស៊ីសាច់ បានធ្វើឲ្យ រុទ្រា «ភូតនាថ» (អវតាររបស់ព្រះសិវៈ) ជាកូនគោ ហើយដោះយកភេសជ្ជៈពីឈាម ដាក់ក្នុងភាជនៈធ្វើពីក្បាលឆ្អឹង។
Verse 22
तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥
បន្ទាប់មក ពួកនាគមានផ្នែកក្បាល, ពស់គ្មានផ្នែក, ពស់ធំ, ខ្យងពិស (ស្ក័រព្យុង) និងសត្វពិសផ្សេងៗ បានធ្វើឲ្យ តក្សក ជាកូនគោ ហើយដោះយកពិសពីផែនដីដូចជាទឹកដោះគោ ដាក់រក្សាទុកក្នុងរន្ធពស់។
Verse 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
សត្វជើងបួនដូចជា គោ បានធ្វើឲ្យ នន្ទីវೃಷភ (គោឈ្មោលជាវាហនៈរបស់ព្រះសិវៈ) ជាកូនគោ ហើយយកព្រៃជាភាជនៈ ដោះយកស្មៅបៃតងស្រស់ជាទឹកដោះ។ សត្វសាហាវមានចង្កូម បានធ្វើឲ្យសីហៈជាកូនគោ ហើយយករាងកាយខ្លួនឯងជាភាជនៈ ដោះយកសាច់។ បក្សីទាំងឡាយបានធ្វើឲ្យ គរុឌ ជាកូនគោ ហើយដោះយកពីផែនដីទាំងសត្វល្អិតដែលចល័ត និងរុក្ខជាតិ-ស្មៅដែលអចល័ត។
Verse 24
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
សត្វជើងបួនបានយកគោព្រឹសភៈ ដែលជាវាហនរបស់ព្រះសិវៈ ធ្វើជាកូនគោ ហើយយកព្រៃជាភាជន៍ ដោះយកស្មៅបៃតងស្រស់ពីព្រះមាតាផែនដីដូចទឹកដោះ។ សត្វសាហាវមានចង្កូមបានយកសីហៈធ្វើជាកូនគោ ហើយបានសាច់ជាទឹកដោះ។ បក្សីទាំងឡាយយកគរុឌៈធ្វើជាកូនគោ ដោះយកចល និងអចល—សត្វល្អិត រុក្ខជាតិ និងស្មៅ—ពីផែនដី។
Verse 25
वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
រុក្ខជាតិទាំងឡាយបានយកដើមពោធិ៍/ដើមប៉េងប៉ោះ (វដ) ធ្វើជាកូនគោ ហើយដោះយកទឹករសជាច្រើនប្រភេទដូចទឹកដោះ។ ភ្នំទាំងឡាយយកហិមាល័យធ្វើជាកូនគោ ហើយដោះយកធាតុរ៉ែ និងលោហៈនានា ដាក់ក្នុងភាជន៍ដែលជាកំពូលភ្នំរបស់ខ្លួន។
Verse 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
សត្វលោកទាំងអស់បានប្រើកូនគោសំខាន់របស់ខ្លួនៗ ដោះយក “ទឹកដោះ” ផ្សេងៗគ្នា ដាក់ក្នុងភាជន៍របស់ខ្លួន គឺអាហារដែលសមស្របតាមប្រភេទ។ ក្នុងសម័យព្រះបាទព្រឹថុ ផែនដីស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ហើយក្លាយជាអ្នកបំពេញបំណងទាំងឡាយ ដូច្នេះសត្វលោកទាំងអស់បានទទួលអាហារតាមតម្រូវការ។
Verse 27
एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
ឱ វិទុរ ជាអ្នកប្រសើរនៃកុរុ! ដូច្នេះ ព្រះបាទព្រឹថុ និងអ្នកទាំងឡាយដែលរស់ដោយអាហារ បានបង្កើតភាពខុសគ្នានៃការដោះ កូនគោ និងភាជន៍ ហើយដោះយក “ទឹកដោះ” ជាច្រើនប្រភេទពីផែនដី ដើម្បីទទួលអាហាររបស់ខ្លួន ដែលត្រូវបានសម្គាល់ជាទឹកដោះ។
Verse 28
ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះបាទព្រឹថុ ជាម្ចាស់ផែនដី មានព្រះហឫទ័យរីករាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះផែនដី ព្រោះនាងបានផ្គត់ផ្គង់អាហារដល់សត្វលោកទាំងឡាយយ៉ាងគ្រប់គ្រាន់ ហើយក្លាយជាសរវកាមទុឃា។ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចឪពុកចំពោះកូនស្រី ព្រះអង្គបានទទួលផែនដីជាកូនស្រី និងស្រឡាញ់នាងដោយព្រះមេត្តា។
Verse 29
चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥
បន្ទាប់មក ព្រះមហាក្សត្រព្រឹថុ ជារាជាធិរាជ បានប្រើកម្លាំងចុងធ្នូបំបែកកំពូលភ្នំ ហើយធ្វើឲ្យផ្ទៃភពលោកដែលរដុបរដាប់ក្លាយជាស្មើ; ដោយព្រះគុណរបស់ព្រះองค์ ផ្ទៃដីស្ទើរតែរលូន។
Verse 30
अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥
បន្ទាប់មក ព្រះវៃន្យៈ ព្រឹថុ ដែលជាដូចបិតារបស់ប្រជាជន បានខិតខំផ្តល់ជីវភាព និងការងារសមរម្យសម្រាប់ជីវភាព។ ក្រោយពេលធ្វើដីឲ្យស្មើហើយ ព្រះองค์បានកំណត់ទីលំនៅនៅទីនេះទីនោះតាមសមគួរ។
Verse 31
ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
ដោយរបៀបនេះ ព្រះរាជាបានបង្កើតភូមិ ទីក្រុង និងក្រុងកំពង់ផែជាច្រើនប្រភេទ ហើយសាងសង់បន្ទាយ; ព្រះองค์ក៏រៀបចំទីលំនៅអ្នកគោល, កន្លែងចិញ្ចឹមសត្វ, ទីតាំងជំរុំរាជ, តំបន់រ៉ែ, ក្រុងកសិកម្ម និងភូមិភ្នំផងដែរ។
Verse 32
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥
មុនរជ្ជកាលព្រះរាជាព្រឹថុ មិនមានការរៀបចំផែនការសម្រាប់ក្រុង ភូមិ និងទីលានចិញ្ចឹមសត្វជាដើមឡើយ។ មនុស្សរស់នៅកន្លែងណាក៏បានតាមសេចក្តីសុខស្រួល ដោយគ្មានការភ័យខ្លាច; ប៉ុន្តែចាប់ពីសម័យព្រឹថុ មក ការធ្វើផែនការក្រុង និងភូមិបានចាប់ផ្តើម។
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s anger arises from famine-like conditions—earth’s produce is withheld. Bhūmi-devī explains the moral cause: when rulers and people become nondevotees and consume grains for sense gratification, neglecting yajña and dharma, they effectively become thieves of nature’s gifts. Since grains were meant to support sacrifice and regulated living, she concealed seeds to prevent further misuse. The episode teaches that prosperity is not merely a natural accident but a dharma-governed trust.
The earth is portrayed as a cow whose yield depends on the correct relationship: a calf (object of affection), a pot (capacity/discipline), and a milker (qualified agent). Symbolically, it means nature yields abundance when approached through proper adhikāra and śāstric method—regulated extraction, gratitude, and yajña—rather than exploitation. Different beings obtain different ‘milks’ because each has distinct desires and karmic dispositions, yet all depend on the same earth.
Pṛthu Mahārāja uses Svāyambhuva Manu as the calf when milking grains and herbs. Manu represents lawful human order (Manvantara-dharma). The teaching is that human prosperity should be anchored in Manu’s dharmic framework—social regulation, sacrifice, and responsibility—so that the earth’s resources become sustaining rather than corrupting.
The sages, with Bṛhaspati as calf, extract Vedic knowledge to purify speech, mind, and hearing. The ‘pot of senses’ indicates that learning is received through disciplined sense engagement—especially śravaṇa (hearing). When senses are made fit vessels (controlled and sanctified), Vedic wisdom becomes nourishing rather than merely informational.
Leveling the earth enables stable agriculture and water retention after rains, supporting reliable food production. Founding planned settlements—villages, forts, pastures, mining and agricultural towns—shows rājadharma in practice: governance includes infrastructure, land use planning, and equitable livelihood systems. The Bhāgavatam presents civilization-building as sacred service when it protects beings and supports yajña and ethical prosperity.