Adhyaya 17
ជំពូក 2.17 ធ្វើឱ្យព្រៃក្លាយជាអង្គភាពចំណូល និងផ្គត់ផ្គង់ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង ដោយស្តង់ដារអ្វីដែលត្រូវប្រមូល របៀបកត់ត្រា និងរបៀបគ្រប់គ្រងការខាតបង់ និងករណីលើកលែង។ ព្រៃត្រូវបានចាត់ទុកជាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ ដែលផ្គត់ផ្គង់ទៅកាន់កោសៈ សិក្ខាសាលា និងកងទ័ព—not ជាព្រៃព្រឹក្សាដែលគ្មានការគ្រប់គ្រង។ ការទិញយក/ប្រមូលគឺមានស្ថាប័ន៖ អ្នកយាមព្រៃ ឬអង្គភាពប្រមូល និងដឹកជញ្ជូនក្រោមការត្រួតពិនិត្យ។ ការបែងចែកប្រភេទទំនិញយ៉ាងលម្អិតអនុញ្ញាតឱ្យកំណត់តម្លៃ រក្សាទុក ចែកចាយ និងសវនកម្ម។ ការកំណត់អត្រាអនុញ្ញាតការខាតបង់ធ្វើឱ្យការខាតបង់ដែលអាចទទួលយកបានមានស្តង់ដារ និងបង្ហាញការលួចតាមរយៈភាពខុសគ្នាពីស្តង់ដារ។ សៀវភៅបញ្ជីបំណុលត្រូវទទួល/បំណុលជំពាក់ជួយឱ្យលំហូរសាច់ប្រាក់មានស្ថិរភាព និងកាត់បន្ថយអំពើពុករលួយ។ មានករណីលើកលែងពេលអាសន្ន ប៉ុន្តែត្រូវកត់ត្រាឱ្យច្បាស់ ដើម្បីអាចពិនិត្យឡើងវិញនៅពេលក្រោយ។ សមត្ថភាពរដ្ឋកើនឡើង៖ ធាតុចូលអាចទាយទុកបាន គណនេយ្យមានវិន័យ និងការរក្សាផលិតភាពរយៈពេលវែង។
Sutras
Sutra 1
कुप्याध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यमानाययेत् ॥ कZ_०२.१७.०१ ॥
មេប្រធានគ្រប់គ្រងផលិតផលព្រៃឈើ គួរឲ្យយាមព្រៃនៃព្រៃចំណូល នាំផលិតផលព្រៃឈើ (kupya) មក។
Sutra 2
द्रव्यवनकर्मान्तांश्च प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१७.०२ ॥
គាត់ក៏គួរដំណើរការស្ថាបនាការងារ (karmānta) នៃព្រៃចំណូលផងដែរ។
Sutra 3
द्रव्यवनच्छिद्रां च देयमत्ययं च स्थापयेदन्यत्रापद्भ्यः ॥ कZ_०२.१७.०३ ॥
គាត់គួរកត់ត្រាទាំងការលេចធ្លាយ/ការខាតបង់ក្នុងព្រៃចំណូល និងការលើកលែង/បន្ថយនៃអ្វីដែលត្រូវបង់—លើកលែងតែករណីគ្រោះមហន្តរាយ។
Sutra 4
कुप्यवर्गः शाकतिनिशधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशपारिमेदराजादनशिरीषखदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्ककुशाम्रप्रियकधवादिः सारदारुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०४ ॥
ប្រភេទ «kupya» រួមមានក្រុមឈើចិត្ត/ឈើសំណង់ (sāradāru) ដូចជា៖ śākati, niśā, dhanvana, arjuna, madhūka, tilaka, sāla, śiṃśapā, rimeda, rājādana, śirīṣa, khadira, sarala, tāla, sarja, aśvakarṇa, somavalka, kuśāmra, priyaka, dhava និងផ្សេងៗទៀត។
Sutra 5
उटजचिमियचापवेणुवंशसातिनकण्टकभाल्लूकादिर्वेणुवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०५ ॥
ក្រុមឫស្សី (veṇu-varga) រួមមាន uṭaja, cimiya, cāpa, veṇu, vaṃśa, sātina, kaṇṭaka, bhāllūka និងផ្សេងៗទៀត។
Sutra 6
वेत्रशीकवल्लीवाशीश्यामलतानागलतादिर्वल्लीवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०६ ॥
វេត្រ (អំពៅ), śīka, vallī, vāśī, śyāmalatā, nāgalatā និងវល្លិ/រុក្ខលូតលាស់លើដីស្រដៀងៗ គ្នា ត្រូវបានរាប់ជាក្រុម «ប្រភេទវល្លិ» (សម្រាប់ចុះបញ្ជី/គ្រប់គ្រងជាចំណាត់ថ្នាក់មួយ)។
Sutra 7
मालतीमूर्वार्कशणगवेधुकातस्यादिर्वल्कवर्गः ॥ कZ_०२.१७.०७ ॥
ម៉ាលតី មូរវា អរក សណៈ កាវេធុកា តាស្យា និងរុក្ខជាតិដែលផ្តល់សំបក/សរសៃស្រដៀងគ្នា ទាំងនេះជាក្រុម «សំបក (វល្ក)»។
Sutra 8
मुञ्जबल्बजादि रज्जुभाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.०८ ॥
ទំនិញខ្សែពួរ (ផលិតផលខ្សែ) ត្រូវបានផលិតពី មុញ្ជៈ បល្បជៈ និងវត្ថុធាតុស្រដៀងគ្នា។
Sutra 9
तालीतालभूर्जानां पत्त्रम् ॥ कZ_०२.१७.०९ ॥
ស្លឹក/សន្លឹក (សម្រាប់សរសេរ ឬវេចខ្ចប់) ទទួលបានពី តាលី តាល និង ភូរជ។
Sutra 10
किंशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम् ॥ कZ_०२.१७.१० ॥
ផ្កា (ជាទំនិញ—ជាពិសេសសម្រាប់ថ្នាំជ្រលក់ ក្លិនក្រអូប និងពិធីការ) រួមមានផ្ការបស់ គិំଶុក កុសុម្ភ និង កុង្គុម។
Sutra 11
कन्दमूलफलादिरौषधवर्गः ॥ कZ_०२.१७.११ ॥
មើម/កន្ទុយមើម ឫស ផ្លែ និងវត្ថុស្រដៀងគ្នា ទាំងនេះជាក្រុម «ឱសថ»។
Sutra 12
कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौरार्द्रबालकमार्कटहैमवतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारकोष्ट्रकादीनि विषाणि सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगताः विषवर्गः ॥ कZ_०२.१७.१२ ॥
កាលកូត វត្សនាភ ហាលាហល មេសស្រឹង្គ មុស្តា គុស្ឋ មហាវិស វេល្លិតក គោរ អារទ្របាលក មារកត ហៃមវត កាលិង្គ ដារទ កាំងកោល សារក កោស្ត្រក និងអ្វីៗដូចនេះ—រួមទាំងពស់ និងសត្វល្អិតប្រភេទដូចគ្នា នៅពេលរក្សាទុកក្នុងក្រឡ—ត្រូវបានរាប់ជាក្រុម «ប្រភេទពុល»។
Sutra 13
गोधासेरकद्वीप्यृक्षशिंशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृमरखड्गगोमृगगवयानां चर्मास्थिपित्तस्नाय्वक्षिदन्तशृङ्गखुरपुच्छानि अन्येषां वापि मृगपशुपक्षिव्यालानाम् ॥ कZ_०२.१७.१३ ॥
ពីសត្វដូចជា កណ្ដូបដី (iguana), សេរក (seraka), ខ្លាឃ្មុំខ្លា (leopard), ខ្លាឃ្មុំ (bear), សិំសុមារ (dolphin/សត្វក្រពើប្រភេទមួយ), តោ, ខ្លា, ដំរី, ក្របី, ចាមរ/យ៉ាក់ (camara), ក្តាន់, សត្វរមាស, គោព្រៃ (gomṛga) និង gavaya—ព្រមទាំងសត្វព្រៃ សត្វចិញ្ចឹម បក្សី និងសត្វសាហាវផ្សេងៗទៀត—មានទំនិញជាស្បែក ឆ្អឹង ទឹកប្រមាត់ សរសៃពួរ ភ្នែក ធ្មេញ ស្នែង ក្រចកជើង និងកន្ទុយ។
Sutra 14
कालायसताम्रवृत्तकंससीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि ॥ कZ_०२.१७.१४ ॥
លោហៈរួមមាន ដែកខ្មៅ ក្ដាន់ (copper) វ្រឹត្ត កំស (សំរិទ្ធ/bronze) សីស (lead) ត្រពុ (tin) វៃក្រឹន្តក និង ការកូត។
Sutra 15
विदलमृत्तिकामयं भाण्डम् ॥ कZ_०२.१७.१५ ॥
ភាជនៈ/ឧបករណ៍ផ្ទុក គឺធ្វើពីវីដល (សម្ភារៈបំបែក/ស្រទាប់) និងពីដីឥដ្ឋ។
Sutra 16
अङ्गारतुषभस्मानि मृगपशुपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्च । इति ॥ कZ_०२.१७.१६ ॥
ធ្យូងអុស សំបកស្រូវ និងផេះ; របង/ទីទ្រុងសម្រាប់ក្តាន់ សត្វចិញ្ចឹម បក្សី និងសត្វព្រៃគ្រោះថ្នាក់; និងឃ្លាំងសម្រាប់ឈើ និងស្មៅ—ទាំងនេះ (ត្រូវរក្សា/រៀបចំ)។
Sutra 17
आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना ॥ कZ_०२.१७.१७च्द् ॥
ដើម្បីការពារជីវភាព និងការពារទីក្រុង ការងារ/ការរៀបចំចាំបាច់ ត្រូវអនុវត្តដោយអ្នកដែលរកជីវិតពីទំនិញប្រភេទនោះ (kupyopajīvin)។
Frequently Asked Questions
Stable public revenue and predictable supplies (timber, fibers, drugs, metals) for state works reduce price shocks, enable infrastructure and defense provisioning, and curb predatory over-harvesting—supporting long-run prosperity and order.
Implied: accountability is enforced through the chidrā and deyam-atyaya records—losses beyond the established allowance (except in āpadaḥ) are treated as official fault/misappropriation, triggering recovery and punitive action under general Arthāśāstra rules for embezzlement and negligence.