Adhyaya 14
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into repeatable administrative procedure. Chapter 2.14 places the Sauvarṇika at the choke-point where private craftsmanship meets public finance: assay, deposits, workmanship schedules, and fraud control. Kautilya treats precious metal not as a luxury domain but as monetary infrastructure—any corruption here propagates into coinage confidence, tax receipts, and the Kośa’s solvency. Hence the chapter specifies (i) standardized acceptance/return of deposits by color and weight, (ii) time-bound and task-bound labor discipline with wage and penalty rules, (iii) technical norms for alloying and recognized “loss” (kṣaya) in heating/washing, and (iv) graded daṇḍa for debasement, short-weighting, and tool-based deception. The placement within Adhyakṣapracāra signals that conquest-capacity is built first by internal economic reliability: trust in measures and metals is a precondition for provisioning the army, paying officials, and sustaining alliances.
Sutras
Sutra 1
सौवर्णिकः पौरजानपदानां रूप्यसुवर्णमावेशनिभिः कारयेत् ॥ कZ_०२.१४.०१ ॥
ជាងមាស/អ្នកវាយតម្លៃរដ្ឋ (សោវណ្ណិកៈ) ត្រូវឲ្យប្រជាជនក្នុងទីក្រុង និងជនបទ ធ្វើប្រតិបត្តិការប្រាក់ និងមាស តាមរយៈការដាក់បញ្ញើទទួល/ផ្ទៀងផ្ទាត់ជាផ្លូវការ (āveśa) ក្រោមនីតិវិធីដែលបានកំណត់។
Sutra 2
निर्दिष्टकालकार्यं च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्टकालं कार्यापदेशम् ॥ कZ_०२.१४.०२ ॥
ពួកគេត្រូវអនុវត្តការងារដែលមានពេលវេលា និងគោលបំណងកំណត់; សម្រាប់ការងារដែលមិនកំណត់ពេលវេលា ពួកគេត្រូវដំណើរការតែបន្ទាប់ពីមានការចាត់តាំងជាផ្លូវការ (kāryāpadeśa) ប៉ុណ្ណោះ។
Sutra 3
कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशः तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०२.१४.०३ ॥
បើការងារដែលបានចាត់តាំង ត្រូវបានធ្វើខុសពីរបៀបដែលបានកំណត់ នោះប្រាក់ឈ្នួលត្រូវបាត់បង់ ហើយត្រូវពិន័យជាប្រាក់ស្មើពីរដងនៃប្រាក់ឈ្នួលនោះ។
Sutra 4
कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०२.१४.०४ ॥
ចំពោះការពន្យារពេលលើសពីពេលកំណត់ ត្រូវកាត់បន្ថយប្រាក់ឈ្នួលមួយភាគបួន ហើយដាក់ពិន័យទ្វេដងនៃចំនួនប្រាក់ឈ្នួលដែលបានកាត់បន្ថយនោះ។
Sutra 5
यथावर्णप्रमाणं निक्षेपं गृह्णीयुस्तथाविधमेवार्पयेयुः ॥ कZ_०२.१४.०५ ॥
ពួកគេត្រូវទទួលយកប្រាក់/វត្ថុដាក់បញ្ញើតាមពណ៌/ថ្នាក់ដែលបានបញ្ជាក់ និងតាមបរិមាណដែលបានវាស់ ហើយត្រូវប្រគល់ត្រឡប់វិញឲ្យបានដូចប្រភេទដដែល (ថ្នាក់ និងបរិមាណដូចគ្នា)។
Sutra 6
कालान्तरादपि च तथाविधमेव प्रतिगृह्णीयुः अन्यत्र क्षीणपरिशीर्णाभ्याम् ॥ कZ_०२.१४.०६ ॥
ទោះបីបន្ទាប់ពីរយៈពេលមួយក៏ដោយ ពួកគេត្រូវទទួលយកត្រឡប់វិញ/ទទួលសម្រាប់ការប្រគល់ត្រឡប់ នូវប្រភេទដដែលនោះ—លើកលែងតែមានការខាតបង់ ឬការពាក់ព័ន្ធដោយការប្រើប្រាស់។
Sutra 7
आवेशनिभिः सुवर्णपुद्गललक्षणप्रयोगेषु तत्तज्जानीयात् ॥ कZ_०२.१४.०७ ॥
ដោយសញ្ញាសម្គាល់ និងដោយអនុវត្តការធ្វើតេស្តលក្ខណៈរបស់មាស និងដុំមាស/លោហៈមានតម្លៃ គេគួរតែបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណ/គុណភាពជាក់លាក់របស់វត្ថុនីមួយៗ។
Sutra 8
तप्तकलधौतकयोः काकणिकः सुवर्णे क्षयो देयः ॥ कZ_०२.१४.०८ ॥
ចំពោះមាសដែលត្រូវបានកម្តៅ និងលាង/សម្អាត ត្រូវអនុញ្ញាតឲ្យមានការកាត់បន្ថយ (សំណងខាតបង់) ចំនួនមួយ កាកណិកា (kākaṇikā)។
Sutra 9
तीक्ष्णकाकणी रूप्यद्विगुणः रागप्रक्षेपः तस्य षड्भागः क्षयः ॥ कZ_०२.१४.०९ ॥
សម្រាប់ការបន្ថែម «tīkṣṇa-kākaṇī» (សារធាតុបន្ថែមខ្លាំង/មុត) និងសម្រាប់ប្រាក់ដែលបន្ថែមជាពីរដងជាសារធាតុលាយសម្រាប់បង្កើតពណ៌/លាយអាលុយ សមស្របអនុញ្ញាតឲ្យខាតបង់ក្នុងដំណើរការបានមួយភាគប្រាំមួយនៃសារធាតុលាយនោះ។
Sutra 10
वर्णहीने माषावरे पूर्वः साहसदण्डः प्रमाणहीने मध्यमः तुलाप्रतिमानोपधाव् उत्तमः कृतभाण्डोपधौ च ॥ कZ_०२.१४.१० ॥
ចំពោះការខ្វះគុណភាព/ពណ៌ ឬខ្វះទម្ងន់មួយ māṣa ត្រូវដាក់ពិន័យសាហសទណ្ឌកម្រិតទាបបំផុតសម្រាប់ការលួចបន្លំ; ចំពោះការខ្វះស្តង់ដារវាស់វែង ត្រូវដាក់ពិន័យកម្រិតមធ្យម; ហើយចំពោះការបន្លំដែលពាក់ព័ន្ធនឹងតុលា/ទម្ងន់ស្តង់ដារ ឬការកែប្រែបន្លំលើភាជន៍ដែលផលិតរួច ត្រូវដាក់ពិន័យកម្រិតខ្ពស់បំផុត។
Sutra 11
सौवर्णिकेनादृष्टमन्यत्र वा प्रयोगं कारयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.१४.११ ॥
បើធ្វើឲ្យជាងមាសអនុវត្តដំណើរការដែលមិនបានត្រួតពិនិត្យ/អនុម័ត (ដោយមេគ្រប់គ្រង) ឬឲ្យធ្វើនៅកន្លែងផ្សេង (ក្រៅទីតាំង) នោះអ្នកដែលបណ្តាលឲ្យធ្វើ ត្រូវពិន័យ ១២ paṇa។
Sutra 12
कर्तुर्द्विगुणः सापसारश्चेत् ॥ कZ_०२.१४.१२ ॥
ចំពោះអ្នកប្រព្រឹត្តផ្ទាល់ ពិន័យត្រូវគុណពីរ; ហើយបើមានការរត់គេច (absconding) ករណីត្រូវចាត់ទុកថាធ្ងន់ធ្ងរឡើង។
Sutra 13
अनपसारः कण्टकशोधनाय नीयेत ॥ कZ_०२.१४.१३ ॥
អ្នកដែលមិនសងសំណង/មិនស្តារឡើងវិញ (មានន័យថា មិនប្រគល់ត្រឡប់អ្វីដែលបានយក ឬមិនកែសម្រួលការខាតបង់) ត្រូវនាំទៅធ្វើ kaṇṭakaśodhana—វិធានការផ្លូវការសម្រាប់បង្ក្រាបអ្នកល្មើសទីផ្សារ។
Sutra 14
कर्तुश्च द्विशतो दण्डः पणच्छेदनं वा ॥ कZ_०२.१४.१४ ॥
ហើយជនប្រព្រឹត្តអំពើនោះ ត្រូវពិន័យ ២០០ បណៈ ឬមិនដូច្នោះទេ ត្រូវទទួល paṇacchedana (កាត់/រឹបអូសចំនួនប្រាក់)។
Sutra 15
तुलाप्रतिमानभाण्डं पौतवहस्तात्क्रीणीयुः ॥ कZ_०२.१४.१५ ॥
តុលា ទម្ងន់/មាត្រដ្ឋានស្តង់ដារ និងភាជន៍វាស់ ត្រូវទិញពីដៃ/ការិយាល័យរបស់ Pautava (អធិការរដ្ឋទទួលបន្ទុកទម្ងន់ និងមាត្រ)។
Sutra 16
अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.१४.१६ ॥
បើមិនដូច្នោះទេ (បើធ្វើផ្ទុយពីនេះ) ពិន័យគឺ ១២ បណៈ។
Sutra 17
घनं सुषिरं सम्यूह्यमवलेप्यं संघात्यं वासितकं च कारुकर्म ॥ कZ_०२.१४.१७ ॥
សិប្បកម្ម (ដែលប្រើសម្រាប់ការក្លែងបន្លំ) រួមមាន៖ ធ្វើឲ្យវត្ថុរឹង, ធ្វើឲ្យប្រហោង, បង្រួម/បំពេញឲ្យតឹង, លាប/ប៉ាន់គ្រប, ភ្ជាប់/បិតស្រទាប់, និងក្រអូប/ព្យាបាល (ដើម្បីបិទបាំង)។
Sutra 18
तुलाविषममपसारणं विस्रावणं पेटकः पिङ्कश्चेति हरणोपायाः ॥ कZ_०२.१४.१८ ॥
មធ្យោបាយនៃការលួចបន្តិចបន្តួច រួមមាន៖ ធ្វើឲ្យតុលាមិនស្មើ/បន្លំតុលា, បង្វែរ/ដកយក (ទំនិញមួយផ្នែក), ឲ្យហូរ/បង្ហូរ, ល្បិច «ប្រអប់» (peṭaka), និងល្បិច «piṅka»—ទាំងនេះជាវិធីយកចេញ។
Sutra 19
सम्नामिन्युत्कीर्णिका भिन्नमस्तकोपकण्ठी कुशिक्या सकटुकक्ष्या परिवेल्यायस् कान्ता च दुष्टतुलाः ॥ कZ_०२.१४.१९ ॥
តុលាដែលត្រូវបានកែប្រែ/បន្លំមានដូចតទៅ៖ samnāminī, utkīrṇikā, bhinnamastakopakaṇṭhī, kuśikyā, sakaṭukakṣyā, parivelyā, ayas-kāntā—ទាំងនេះហៅថា «តុលាខូច/តុលាពុករលួយ»។
Sutra 20
रूप्यस्य द्वौ भागावेकः शुल्बस्य त्रिपुटकम् ॥ कZ_०२.१४.२० ॥
សម្រាប់ប្រាក់ (silver)៖ ប្រាក់ពីរផ្នែក ទៅនឹងស្ពាន់មួយផ្នែក—នេះហៅថា tripuṭaka។
Sutra 21
तेनाकरोद्गतमपसार्यते तत्त्रिपुटकापसारितम् ॥ कZ_०२.१४.२१ ॥
ដោយល្បាយ tripuṭaka នោះ អ្វីដែលបានចេញពីអណ្តូងរ៉ែត្រូវបាន «ដកចេញ/កាត់បន្ថយ»; នោះហៅថា tripuṭaka-apasārita (បន្ថយគុណភាព/បន្ថយបរិមាណដោយ tripuṭaka)។
Sutra 22
शुल्बेन शुल्बापसारितम् वेल्लकेन वेल्लकापसारितं शुल्बार्धसारेण हेम्ना हेमापसारितम् ॥ कZ_०२.१४.२२ ॥
បើត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយស្ពាន់ វាហៅថា śulbāpasārita («បន្ថយដោយស្ពាន់»); បើដោយ vellaka វាហៅថា vellakāpasārita («បន្ថយដោយ vellaka»); បើដោយមាសដែលលាយមានមាតិកាស្ពាន់ពាក់កណ្តាល (śulbārdhasāra) វាហៅថា hemāpasārita («បន្ថយដោយមាស»)។
Sutra 23
मूकमूषा पूतिकिट्टः करटुकमुखं नाली संदंशो जोङ्गनी सुवर्चिकालवणं तदेव सुवर्णमित्यपसारणमार्गाः ॥ कZ_०२.१४.२३ ॥
«ប៉ាន់រំលាយស្ងៀម» ស្លាកសំណល់កខ្វក់ ឧបករណ៍មានមាត់ដូចច្រមុះ (ច្រកចេញលាក់) បំពង់ ដង្កៀប ឧបករណ៍ដូចស៊ីផុន និងអំបិល «សុវរចិកា»—ទាំងនេះជាវិធី/ផ្លូវដែល (មាស) ត្រូវបានយកចេញដោយខុសច្បាប់ ខណៈដែលនៅតែធ្វើឲ្យវាត្រូវបានបង្ហាញថា «មាសនោះឯង»។
Sutra 24
पूर्वप्रणिहिता वा पिण्डवालुका मूषाभेदादग्निष्ठादुद्ध्रियन्ते ॥ कZ_०२.१४.२४ ॥
គ្រាប់ខ្សាច់ (ឬដុំខ្សាច់) ដែលបានដាក់បង្កប់ទុកជាមុន ត្រូវយកចេញដោយបំបែកឈូសដុត (crucible) ឬដោយយកចេញពីឡ炉/ចង្ក្រាន។
Sutra 25
पश्चाद्बन्धने आचितकपत्त्रपरीक्षायां वा रूप्यरूपेण परिवर्तनं विस्रावणम् पिण्डवालुकानां लोहपिण्डवालुकाभिर्वा ॥ कZ_०२.१४.२५ ॥
បន្ទាប់មក—នៅដំណាក់កាលបិទត្រា/ចងបិទ ឬក្នុងពេលពិនិត្យសន្លឹកលោហៈដែលដាក់ជាស្រទាប់—មានការជំនួសដោយធ្វើឲ្យមានរូបរាងដូចប្រាក់; ហើយមានការហូរចេញ/លេចធ្លាយ ដោយជំនួសគ្រាប់ខ្សាច់ដោយគ្រាប់ដែក (ឬដុំខ្សាច់ដែក)។
Sutra 26
गाढश्चाभ्युद्धार्यश्च पेटकः सम्यूह्यावलेप्यसंघात्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.२६ ॥
ប្រអប់រឹងមាំ (បិទតឹង) និងប្រអប់ប្រភេទ ‘អាចលើកចេញ’ (មានស្នូលដកចេញបាន) ត្រូវបានប្រើក្នុងប្រតិបត្តិការនៃការដាក់ជាជង់ ការលាបគ្រប និងការបង្ហាប់ (លោហៈ)។
Sutra 27
सीसरूपं सुवर्णपत्त्रेणावलिप्तमभ्यन्तरमष्टकेन बद्धं गाढपेटकः ॥ कZ_०२.१४.२७ ॥
‘ប្រអប់បិទតឹង’ គឺប្រអប់ដែលមានទម្រង់ដូចសំណ (lead-like) ត្រូវបានលាបគ្របដោយសន្លឹកមាស ហើយផ្នែកខាងក្នុងត្រូវបានចងបិទដោយការចងទម្រង់អដ្ឋកោណ (ឬចង៨ផ្នែក)។
Sutra 28
स एव पटलसम्पुटेष्वभ्युद्धार्यः ॥ कZ_०२.१४.२८ ॥
ការរៀបចំដូចគ្នានោះ ក៏ត្រូវធ្វើឲ្យជាប្រភេទ ‘អាចលើកចេញ’ (ដកចេញបាន) នៅក្នុងស្រោម/សំបកដែលមានស្រទាប់ៗផងដែរ។
Sutra 29
पत्त्रमाश्लिष्टं यमकपत्त्रं वावलेप्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.२९ ॥
នៅក្នុងវត្ថុដែលបានលាបស្រទាប់ គេបិទស្លឹកឲ្យជាប់ជាស្លឹកតែមួយ ឬមិនដូច្នោះទេ បិទជាស្លឹកគូ/ស្លឹកពីរ (យមកបត្រ)។
Sutra 30
शुल्बं तारं वा गर्भः पत्त्राणां संघात्येषु क्रियते ॥ कZ_०२.१४.३० ॥
នៅក្នុងការបង្រួមដែលបិទស្លឹកជាស្រទាប់ៗ គេធ្វើឲ្យស្ពាន់ ឬខ្សែ (លោហៈ) ជា “ស្នូល/មូលដ្ឋានខាងក្នុង” (garbha) នៃស្លឹកទាំងនោះ។
Sutra 31
शुल्बरूपं सुवर्णपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं सुपार्श्वम् तदेव यमकपत्त्रसंहतं प्रमृष्टं ताम्रताररुपं चोत्तरवर्णकः ॥ कZ_०२.१४.३१ ॥
ដុំដែលមានរាងដូចស្ពាន់ បិទស្លឹកមាសជាស្រទាប់ៗ ប៉ូលីស ហើយមានជ្រុងខាងល្អ; ដូចគ្នានេះ ដុំដែលបិទស្លឹកគូ (យមកបត្រ) ហើយប៉ូលីស; និងទម្រង់ដែលធ្វើជារាងស្ពាន់-ខ្សែ—ទាំងនេះហៅថា “ពណ៌ខ្ពស់” (ឲ្យមើលទៅមានពណ៌/ថ្នាក់ល្អជាង)។
Sutra 32
तदुभयं तापनिकषाभ्यां निह्शब्दोल्लेखनाभ्यां वा विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.३२ ॥
ទាំងពីរប្រភេទនោះ គួរត្រូវបានស្គាល់/ពិនិត្យឲ្យដឹង ដោយការកំដៅ និងការសាកល្បងលើថ្មសាក (touchstone) ឬដោយការខាត់ និងការឆ្លាក់ដែលមិនបង្កសំឡេង។
Sutra 33
अभ्युद्धार्यं बदराम्ले लवणोदके वा सादयन्ति । इति पेटकः ॥ कZ_०२.१४.३३ ॥
‘អភ្យុទ្ធារីយ’ (សមាសធាតុដែលអាចបំបែកចេញ/សារធាតុក្លែងបន្លំ) ត្រូវធ្វើឲ្យជ្រាបចុះ/កកស្ទះ នៅក្នុងទឹកជូរផ្លែពុទ្រ (jujube-sour) ឬក្នុងទឹកអំបិល—ដូច្នេះ (ហៅថា) វិធី ‘ពេតក’ (peṭaka)។
Sutra 34
घने सुषिरे वा रूपे सुवर्णमृन्मालुकाहिङ्गुलुककल्पो वा तप्तोऽवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३४ ॥
នៅក្នុងទម្រង់រឹងសម្បើម ឬទម្រង់ប្រហោង ការលាយបែប «មាស-ដីឥដ្ឋ» ឬខ្សាច់ ឬល្បាយស្រដៀងហិង្គុលា នឹងបង្ហាញខ្លួន/នៅសល់ឲ្យឃើញ ពេលកំដៅ។
Sutra 35
दृढवास्तुके वा रूपे वालुकामिश्रं जतु गान्धारपङ्को वा तप्तोऽवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३५ ॥
នៅក្នុងទម្រង់ដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធរឹងមាំ/ការចាក់ពុម្ពរឹង ជ័រលាយខ្សាច់ ឬ «ល្បាយ/កក់ដី កាន្ធារៈ» នឹងនៅសល់ឲ្យឃើញ ពេលកំដៅ។
Sutra 36
तयोस्तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिः ॥ कZ_०२.१४.३६ ॥
សម្រាប់វត្ថុបន្ថែមក្លែងក្លាយទាំងនោះ ការសម្អាតគឺដោយកំដៅ (ដើម្បីបំបែកចេញ) ឬបំផ្លាញ/ដកចេញទាំងស្រុង។
Sutra 37
सपरिभाण्डे वा रूपे लवणमुल्कया कटुशर्करया तप्तमवतिष्ठते ॥ कZ_०२.१४.३७ ॥
នៅក្នុងទម្រង់/ការចាក់ពុម្ពដែលមានផ្នែកភ្ជាប់ ឬគ្រឿងបំពាក់ អំបិល—(ឬ) «អល្កា/ឧល្កា» និងស្ករហឹរ—នឹងនៅសល់ឲ្យឃើញ ពេលកំដៅ។
Sutra 38
तस्य क्वाथनं शुद्धिः ॥ कZ_०२.१४.३८ ॥
សម្រាប់វត្ថុនោះ ការសម្អាតគឺដោយដាំពុះ។
Sutra 39
अभ्रपटलमष्टकेन द्विगुणवास्तुके वा रूपे बध्यते ॥ कZ_०२.१४.३९ ॥
សន្លឹកមីកា ត្រូវចង/វេចខ្ចប់ជាឯកតា «អෂ្ដក» ឬជាទម្រង់មានរចនាសម្ព័ន្ធទ្វេ (ពីរជាន់)។
Sutra 40
तस्यापिहितकाचकस्योदके निमज्जत एकदेशः सीदति पटलान्तरेषु वा सूच्या भिद्यते ॥ ॥
សម្រាប់វត្ថុនោះដែលបិទជិតដោយគម្របកញ្ចក់៖ ពេលជ្រមុជក្នុងទឹក ផ្នែកមួយលិច; ឬក៏រវាងស្រទាប់ ត្រូវចាក់ដោយម្ជុល (ដើម្បីសាកល្បង)។
Sutra 41
मणयो रूप्यं सुवर्णं वा घनसुषिराणां पिङ्कः ॥ कZ_०२.१४.४१ ॥
ត្បូង រូប្យ (ប្រាក់) ឬសុវណ្ណ (មាស) — មិនថាធ្វើឲ្យរឹងតឹង ឬធ្វើឲ្យប្រហោង — ស្ថិតក្នុងប្រភេទដែលហៅថា «ពិង្ក»។
Sutra 42
तस्य तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिः । इति पिङ्कः ॥ कZ_०२.१४.४२ ॥
សម្រាប់វត្ថុប្រភេទ «ពិង្ក» នោះ ការសម្អាត/បរិសុទ្ធ គឺដោយកំដៅ ឬដោយបំផ្លាញ/ដកចេញទាំងស្រុង—នេះហៅថា «ពិង្ក»។
Sutra 43
तस्माद्वज्रमणिमुक्ताप्रवालरूपाणां जातिरूपवर्णप्रमाणपुद्गललक्षणान्युपलभेत ॥ कZ_०२.१४.४३ ॥
ដូច្នេះ គួរតែពិនិត្យដោយផ្ទាល់ ដើម្បីកំណត់ប្រភេទ រូបរាង ពណ៌ ទំហំ សារធាតុ/វត្ថុធាតុ និងសញ្ញាលក្ខណៈពិសេស របស់ពេជ្រ ត្បូង គុជខ្យង ផ្កាថ្ម និងវត្ថុមានតម្លៃស្រដៀងគ្នា។
Sutra 44
कृतभाण्डपरीक्षायां पुराणभाण्डप्रतिसंस्कारे वा चत्वारो हरणोपायाः परिकुट्टनमवच्छेदनमुल्लेखनं परिमर्दनं वा ॥ कZ_०२.१४.४४ ॥
ក្នុងការត្រួតពិនិត្យទំនិញដែលបានផលិតរួច ឬក្នុងការជួសជុល/កែលម្អទំនិញចាស់ មានវិធីលួច ៤ យ៉ាង៖ ការខ្ទេចចេញ (parikuṭṭana), ការកាត់យកចេញ (avacchedana), ការកោសចេញ (ullekhana), និងការខាត់/លាបរហូតសឹក (parimardana)។
Sutra 45
पेटकापदेशेन पृषतं गुणं पिटकां वा यत्परिशातयन्ति तत्परिकुट्टनम् ॥ कZ_०२.१४.४५ ॥
នៅក្រោមលេសថា «ប្រអប់/កេស» (ការវេចខ្ចប់) បើពួកគេខ្ទេចយកចេញបន្តិចបន្តួច—មិនថាជាសរសៃ/ខ្សែ មួយដុំ ឬមួយឯកតាក៏ដោយ—នោះហៅថា ការខ្ទេចចេញ (parikuṭṭana)។
Sutra 46
यद्द्विगुणवास्तुकानां वा रूपे सीसरूपं प्रक्षिप्याभ्यन्तरमवच्छिन्दन्ति तदवच्छेदनम् ॥ कZ_०२.१४.४६ ॥
នៅក្នុងទំនិញ (រួមទាំងទំនិញដែលផ្សំជាស្រទាប់/បន្សំ) បើពួកគេដាក់វត្ថុជំនួសស្រដៀងសំណ (lead) ឲ្យមានរូបរាងខាងក្រៅដូចដើម ហើយកាត់យកសារធាតុខាងក្នុងចេញ នោះហៅថា ការកាត់យកចេញ (avacchedana)។
Sutra 47
यद्घनानां तीक्ष्णेनोल्लिखन्ति तदुल्लेखनम् ॥ कZ_०२.१४.४७ ॥
បើពួកគេយកឧបករណ៍មុតមកកោសលើវត្ថុរឹង ដើម្បីយកសារធាតុចេញ នោះហៅថា ការកោសចេញ (ullekhana)។
Sutra 48
हरितालमनःशिलाहिङ्गुलुकचूर्णानामन्यतमेन कुरुविन्दचूर्णेन वा वस्त्रं सम्यूह्य यत्परिमृद्नन्ति तत्परिमर्दनम् ॥ कZ_०२.१४.४८ ॥
បើប្រើក្រណាត់ដែលបានលាប/ជ្រាបម្សៅមួយក្នុងចំណោមម្សៅដូចជា អ័រពីម៉ង់ (orpiment), រៀលហ្គារ (realgar), ស៊ីនណាបារ (cinnabar) ឬម្សៅកុរុវិន្ទ (kuruvinda) ហើយខាត់វត្ថុមួយឲ្យសឹកបាត់សារធាតុ នោះហៅថា ការខាត់ឲ្យសឹក (parimardana)។
Sutra 49
तेन सौवर्णराजतानि भाण्डानि क्षीयन्ते न चैषां किंचिदवरुग्णं भवति ॥ कZ_०२.१४.४९ ॥
ដោយការខាត់/កកិតបែបនោះ ធុងឬភាជន៍មាស និងប្រាក់ នឹងថយចុះបរិមាណសារធាតុ ប៉ុន្តែមិនឃើញមានការខូចខាត ឬបែកបាក់អ្វីឡើយ។
Sutra 50
भग्नखण्डघृष्टानां सम्यूह्यानां सदृशेनानुमानं कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५० ॥
ចំពោះវត្ថុដែលបែក ខូចជ្រុង ឬត្រូវខាត់ស្តើង និងចំពោះវត្ថុដែលបានប្រមូលបញ្ចូលគ្នា គួរប៉ាន់ប្រមាណ(បរិមាណ/តម្លៃត្រឹមត្រូវ) ដោយប្រៀបធៀបនឹងគំរូស្តង់ដារដែលស្រដៀងគ្នា។
Sutra 51
अवलेप्यानां यावदुत्पाटितं तावदुत्पाट्यानुमानं कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५१ ॥
ចំពោះវត្ថុដែលបានលាប/បំពាក់ស្រទាប់ (coated/plated) គួរប៉ាន់ប្រមាណការខាតបង់តាមបរិមាណស្រទាប់ដែលត្រូវបានកកិតឬកៀរចេញ។
Sutra 52
विरूपाणां वा तापनमुदकपेषणं च बहुशः कुर्यात् ॥ कZ_०२.१४.५२ ॥
ចំពោះវត្ថុដែលមានរូបរាងមិនប្រក្រតី (គួរសង្ស័យ/ខូចគុណភាព) គួរធ្វើតេស្តជាញឹកញាប់ ដូចជា កំដៅ និងកិន/បុកក្នុងទឹក។
Sutra 53
अवक्षेपः प्रतिमानमग्निर्गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिञ्छः सूत्रं चेल्लं बोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षा दृतिरुदकशरावमग्निष्ठमिति काचं विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.५३ ॥
គាត់គួរទទួលស្គាល់ថា កញ្ចក់ (kāca) មានកំហុស ដោយសញ្ញា/តេស្តទាំងនេះ៖ ការធ្លាក់កក/ការកកកុញ, មិនត្រូវតាមស្តង់ដារទម្ងន់/មាត្រ, ប្រតិកម្មពេលសាកល្បងដោយភ្លើង, ដុំកក/គ្រាប់កក, ភាពងាយបែក/បែកជាបំណែក, ស្នាមដូចរោមស្លាប, បន្ទាត់ដូចខ្សែស្រឡាយ, ស្រទាប់ដូចក្រណាត់, ពពុះហើមដូចប៉ោង, កំពូលលេចដូចក្បាល, ការធ្លាក់យួរ/ស្រក, ចំណុចដូចស្នាមរុយ, ការពិនិត្យដោយភ្នែកលើផ្ទៃខ្លួនវា, ពងបែក/ស្បែករបក, តេស្តចានទឹក, និងសំណល់/ស្លាក់ក្រោយសាកល្បងដោយភ្លើង—ដូច្នេះហើយគួរដឹងថាជាកញ្ចក់មានកំហុស។
Sutra 54
राजतानां विस्रं मलग्राहि परुषं प्रस्तीनं विवर्णं वा दुष्टमिति विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.५४ ॥
គាត់គួរទទួលស្គាល់ថា ប្រាក់ (silver) មានកំហូច នៅពេលវាមានក្លិនស្អុយ ងាយជាប់/រក្សាទុកកខ្វក់ មានអារម្មណ៍រឹងរូស រឹងពេក/ងាយបែក ឬមានពណ៌ប្រែ។
Sutra 55
परीक्षेतात्ययं चैषां यथोद्दिष्टं प्रकल्पयेत् ॥ कZ_०२.१४.५५च्द् ॥
គាត់គួរត្រួតពិនិត្យការខូចខាត/ការបាត់បង់របស់ទំនិញទាំងនេះ ហើយវាយតម្លៃតាមច្បាប់ដែលបានកំណត់។
Frequently Asked Questions
Stable trust in precious-metal workmanship and deposits, reduced fraud in weights/alloys, predictable delivery of commissioned work, and stronger monetary-fiscal reliability—thereby protecting household wealth and reinforcing the Kośa that funds security and public administration.
For wrong performance: wage forfeiture plus a fine double the wage; for delay: one-quarter wage reduction plus double fine; for debasement/short-weighting and fraud in weights/measures or finished goods: graded sāhasa-daṇḍas up to the highest for tool-based deception; for unauthorized/hidden manufacture: 12 paṇa fine (double for the doer if absconding), routing non-absconders to kaṇṭakaśodhana; severe cases include 200 fine or coin-clipping (paṇacchedana).