Adhyaya 2
រៀបចំកងទ័ពតាម «វិភាវ» មិនមែនតាមភាពអួតអាង៖ ប្រែប្រួលសមាសភាគកម្លាំង ដើម្បីឲ្យទម្រង់យុទ្ធនាការណាមួយអាចទ្រទ្រង់បានទាំងផ្នែកភស្តុភារ និងហិរញ្ញវត្ថុ។ សង្គ្រាមគឺជាការគ្រប់គ្រង «ដណ្ឌ»; ភាពទុកចិត្តបានកើតពីការរៀបចំ មិនមែនពីភាពក្លាហាន។ «វិភាវ» (មនុស្ស សត្វ សម្ភារៈ ប្រាក់) ជាកម្រិតកំណត់សម្រេចចិត្តលើទំហំ និងការលាយបញ្ចូលកម្លាំង។ «អង្គ-វិកល្ប»៖ រៀបចំឡើងវិញនូវអង្គធាតុកងទ័ព (ដំរី ទ័ពសេះ ទ័ពជើងទឹក រទេះសង្គ្រាម វិស្វករ កម្លាំងជំនួយ) ឲ្យសមនឹងដីធ្លី និងរដូវកាល។ «កោស» និង «ទុರ್ಗ» គ្រប់គ្រងសមត្ថភាពអត់ធ្មត់ប្រតិបត្តិការ; ការរចនាកម្លាំងត្រូវការពារទាំងពីរពីការរឹតត្បិត។ គោលបំណងនៃទ្រឹស្តីនេះគឺទប់ស្កាត់ការលាតសន្ធឹងយុទ្ធសាស្ត្រហួសកម្រិត ដោយធ្វើឲ្យការឈ្នះដែនដីក្លាយជាមុខងារដែលអាចពង្រីកបាន និងគ្រប់គ្រងបាន តាមសមត្ថភាព។
Sutras
Sutra 1
मौलभृतकश्रेणीमित्रामित्राटवीबलानां समुद्दानकालाः ॥ कZ_०९.२.०१ ॥
ឱកាស (ពេលវេលា/លក្ខខណ្ឌសមស្រប) សម្រាប់ប្រើកងទ័ពមូលដ្ឋាន/មរតក (កងទ័ពឈរ), កងទ័ពជួល, កម្លាំងសមាគម (guild), កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត, កម្លាំងសត្រូវ, និងកម្លាំងព្រៃ មានដូចតទៅ។
Sutra 2
मूलरक्षणादतिरिक्तं मौलबलमत्यावापयुक्ता वा मौला मूले विकुर्वीरन्बहुलानुरक्तमौलबलः सारबलो वा प्रतियोद्धा व्यायामेन योद्धव्यम् प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा क्षयव्ययसहत्वान्मौलानाम् बहुलानुरक्तसम्पाते च यातव्यस्योपजापभयादन्यसैन्यानां भृतादीनामविश्वासे बलक्षये वा सर्वसैन्यानां इति मौलबलकालः ॥ कZ_०९.२.०२ ॥
កងទ័ពឈរ (មូលដ្ឋាន) ដែលលើសពីអ្វីដែលត្រូវការសម្រាប់ការពាររាជធានី/មូលដ្ឋាន គួរត្រូវបានប្រើ; ឬនៅពេលចាំបាច់បន្ទាន់ កងទ័ពឈរគួរត្រូវបានកោះហៅចេញសូម្បីតែពីមូលដ្ឋាន។ មេបញ្ជាការដែលមានកងទ័ពឈរដែលស្មោះត្រង់ច្រើន ឬមានកម្លាំងស្នូលជាន់ខ្ពស់ គួរប្រយុទ្ធដោយការខិតខំ (ប្រយុទ្ធផ្ទាល់) និងនៅលើផ្លូវលំបាក ឬនៅពេលសំខាន់ៗ—ព្រោះកងទ័ពឈរអាចទ្រាំទ្រការខូចខាត និងចំណាយបាន។ ហើយក៏នៅពេលធ្វើដំណើរជាមួយក្រុមអ្នកស្មោះត្រង់ច្រើន; និងនៅពេលមានគ្រោះថ្នាក់ពីការលួងលោម/បំបែកខ្លួន, មានការមិនទុកចិត្តលើកម្លាំងផ្សេងៗដូចជាកងទ័ពជួល, ឬនៅពេលកម្លាំងទូទៅរបស់កងទ័ពកំពុងថយចុះ—នេះជាពេលសមស្របសម្រាប់ប្រើកងទ័ពឈរ។
Sutra 3
प्रभूतं मे भृतबलमल्पं च मौलबलम्ण् परस्याल्पं विरक्तं वा मौलबलम् फल्गुप्रायमसारं वा भृतसैन्यम्ण् मन्त्रेण योद्धव्यमल्पव्यायामेनण् ह्रस्वो देशः कालो वा तनुक्षयव्ययह्ण् अल्पावापं शान्तोपजापं विश्वस्तं वा मे सैन्यम्ण् परस्याल्पः प्रसारो हन्तव्यह्ण् भृतबलकालः ॥ कZ_०९.२.०३ ॥
នៅពេលខ្ញុំមានកងទ័ពជួលច្រើន ហើយមានកងទ័ពឈរតិច; នៅពេលកងទ័ពឈររបស់សត្រូវមានតិច ឬខ្វះការចូលចិត្ត/មិនស្មោះ; នៅពេលកងទ័ពជួលរបស់សត្រូវភាគច្រើនខ្សោយ និងខ្វះសារសំខាន់; នៅពេលការប្រយុទ្ធគួរឈ្នះដោយយុទ្ធបញ្ញា/យុទ្ធល្បិច ដោយមិនចាំបាច់ប្រើកម្លាំងរាងកាយច្រើន; នៅពេលតំបន់ប្រតិបត្តិការឬពេលវេលាខ្លី ដូច្នេះការខាតបង់ និងចំណាយមានតិច; នៅពេលកងទ័ពរបស់ខ្ញុំមិនងាយរងការលួងលោម ស្ងប់ស្ងាត់ចំពោះការបំផ្លាញពីក្នុង និងអាចទុកចិត្តបាន; និងនៅពេលការពង្រីករបស់សត្រូវមានតិច ហើយអាចវាយប្រហារបាន—ទាំងនេះជាឱកាសសម្រាប់ប្រើកងទ័ពជួល។
Sutra 4
प्रभूतं मे श्रेणीबलं शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्ण् ह्रस्वः प्रवासः श्रेणीबलप्रायः प्रतियोद्धा मन्त्रव्यायामाभ्यां प्रतियोद्धुकामः दण्डबलव्यवहारः इति श्रेणीबलकालः ॥ कZ_०९.२.०४ ॥
នៅពេលខ្ញុំមានកម្លាំងសមាគម (guild) ច្រើន និងអាចដាក់ពួកវាទាំងនៅមូលដ្ឋាន និងក្នុងយុទ្ធនាការ; នៅពេលការចាកចេញពីផ្ទះមានរយៈពេលខ្លី; នៅពេលសត្រូវពឹងផ្អែកជាចម្បងលើកម្លាំងសមាគម; នៅពេលខ្ញុំចង់តបតដោយទាំងយុទ្ធសាស្ត្រ និងការខិតខំប្រឹងប្រែង; ហើយនៅពេលអាចអនុវត្តកម្លាំងបង្ខំ និងនយោបាយទណ្ឌកម្ម—ទាំងនេះជាឱកាសសម្រាប់ប្រើកម្លាំងសមាគម។
Sutra 5
प्रभूतं मे मित्रबलं शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्ण् अल्पः प्रवासो मन्त्रयुद्धाच्च भूयो व्यायामयुद्धम्ण् मित्रबलेन वा पूर्वमटवीं नगरस्थानमासारं वा योधयित्वा पश्चात्स्वबलेन योद्धयिष्यामिण् मित्रसाधारणं वा मे कार्यम्ण् मित्रायत्ता वा मे कार्यसिद्धिह्ण् आसन्नमनुग्राह्यं वा मे मित्रम्ण् अत्यावापं वास्य इति मित्रबलकालः ॥ कZ_०९.२.०५ ॥
នៅពេលខ្ញុំមានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តច្រើន និងអាចដាក់ពួកវាទាំងនៅមូលដ្ឋាន និងក្នុងយុទ្ធនាការ; នៅពេលរយៈពេលចាកចេញមានខ្លី; នៅពេលការប្រកួតប្រជែងនឹងពឹងលើការប្រយុទ្ធដោយកម្លាំងរាងកាយច្រើនជាងល្បិចកល; នៅពេលខ្ញុំគ្រោងឲ្យទ័ពសម្ព័ន្ធមិត្តប្រយុទ្ធជាមុននៅក្នុងព្រៃ នៅទីក្រុងមានកំពែង ឬក្នុងការវាយលុក ហើយបន្ទាប់មកទើបប្រយុទ្ធដោយទ័ពខ្លួនឯង; នៅពេលគោលបំណងរបស់ខ្ញុំរួមគ្នាជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្ត ឬនៅពេលជោគជ័យពឹងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធមិត្ត; នៅពេលសម្ព័ន្ធមិត្តនៅជិត និងគួរត្រូវបានគាំទ្រ; និងនៅពេលខ្ញុំនឹងបង្ខំឲ្យគាត់ចូលបម្រើយ៉ាងបន្ទាន់—ទាំងនេះជាឱកាសសម្រាប់ប្រើកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត។
Sutra 6
प्रभूतं मे शत्रुबलं शत्रुबलेन योधयिष्यामि नगरस्थानमटवीं वा तत्र मे श्ववराहयोः कलहे चण्डालस्येवान्यतरसिद्धिर्भविष्यतिण् आसाराणामटवीनां वा कण्टकमर्दनमेतत्करिष्यामिण् अत्युपचितं वा कोपभयान्नित्यमासन्नमरिबलं वासयेदन्यत्राभ्यन्तरकोपशङ्कायाः शत्रुयुद्धावरयुद्धकालश्च इत्यमित्रबलकालः ॥ कZ_०९.२.०६ ॥
នៅពេលខ្ញុំមានកម្លាំងសត្រូវច្រើនដែលអាចបង្វែរឲ្យប្រើបាន ខ្ញុំនឹងប្រយុទ្ធដោយប្រើកម្លាំងសត្រូវផ្ទាល់—មិនថានៅទីក្រុងមានកំពែង ឬនៅក្នុងព្រៃក៏ដោយ; នៅទីនោះ ដូចជាការប្រយុទ្ធរវាងឆ្កែ និងជ្រូកព្រៃ អ្នកប្រតិបត្តិថោកទាប (ដូចជា ចណ្ឌាល) អាចទទួលជោគជ័យមិនថាភាគីណាឈ្នះក៏ដោយ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំនឹងសម្រេចការកម្ទេច “មែកបន្លា”—គឺការវាយលុក និងឧបសគ្គក្នុងព្រៃ។ ម្យ៉ាងទៀត បើកម្លាំងសត្រូវកើនឡើងលើសកម្រិត នោះដោយខ្លាចបង្កឲ្យវាខឹង គួរឲ្យដាក់កងសត្រូវនោះស្នាក់នៅកន្លែងផ្សេង ព្រោះការរក្សាវាឲ្យនៅជិតជានិច្ចមានហានិភ័យបះបោរខាងក្នុង។ នេះជាឱកាសសម្រាប់សង្គ្រាមប្រឆាំងសត្រូវ និងសង្គ្រាមតាមភ្នាក់ងារ—និយាយគឺ ការប្រើកម្លាំងសត្រូវ។
Sutra 7
तेनाटवीबलकालो व्याख्यातः ॥ कZ_०९.२.०७ ॥
ដោយការពិភាក្សានោះ ឱកាសសម្រាប់ប្រើកម្លាំងព្រៃ (forest forces) ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយ។
Sutra 8
मार्गादेशिकम् परभूमियोग्यमरियुद्धप्रतिलोममटवीबलप्रायः शत्रुर्वा बिल्वं बिल्वेन हन्यताम्ण् अल्पः प्रसारो हन्तव्यः इत्यटवीबलकालः ॥ कZ_०९.२.०८ ॥
នៅពេលសត្រូវមានកម្លាំងជាចម្បងជាកងព្រៃ/កងជនជាតិ—ដែលស្គាល់ផ្លូវដំណើរ សមស្របសម្រាប់ប្រតិបត្តិការនៅក្នុងដែនដីរបស់អ្នកដទៃ ហើយប្រយុទ្ធដោយវិធីមិនទៀងទាត់—គេគួរតបស្នងគាត់ដោយប្រភេទដូចគាត់ឯង («bilva ត្រូវវាយដោយ bilva»)៖ ចូលរួមប្រយុទ្ធដោយប្រតិបត្តិការតូចៗដែលគ្រប់គ្រងបាន និងកម្ចាត់គាត់ដោយការធ្វើចលនាមានកម្រិត។ នេះជាស្ថានភាពសម្រាប់ប្រើកងព្រៃ។
Sutra 9
सैन्यमनेकमनेकस्थमुक्तमनुक्तं वा विलोपार्थं यदुत्तिष्ठति तदौत्साहिकं अभक्तवेतनं विलोपविष्टिप्रतापकरं भेद्यं परेषामभेद्यं तुल्यदेशजातिशिल्पप्रायं संहतं महत् । इति बलोपादानकालाह् ॥ कZ_०९.२.०९ ॥
កងទ័ពមួយដែលកើតឡើងនៅកន្លែងជាច្រើន មានសមាសភាគច្រើន—ទោះត្រូវបានហៅមកឬមិនបានហៅមកក៏ដោយ—ដែលលើកឡើងជាចម្បងដើម្បីប្លន់ គេហៅថា «កងទ័ពដោយសេចក្តីហ៊ាន/ការផ្តួចផ្តើម» (autsāhika)។ វាមិនបានបើកប្រាក់ឈ្នួល ឬបើកមិនទៀងទាត់ រស់ដោយការរឹបអូស និងការបង្ខំឲ្យធ្វើការងារ មានអំណាចគួរឱ្យខ្លាច អាចបំបែកឬបង្វែរបាន (bhedya) ទោះបីអ្នកដទៃពិបាកបំបែកវាក៏ដោយ ហើយភាគច្រើនរួបរួមដោយទីកន្លែង សហគមន៍ និងមុខរបរដូចគ្នា; វារឹងមាំរួបរួម និងមានទំហំធំ។ នេះជាលក្ខខណ្ឌពាក់ព័ន្ធនឹងពេលវេលានៃការប្រមូលកម្លាំង។
Sutra 10
तेषां कुप्यभृतममित्राटवीबलं विलोपभृतं वा कुर्यात् ॥ कZ_०९.२.१० ॥
ក្នុងចំណោមកងទ័ពប្រភេទទាំងនោះ គួររក្សាទុកកងទ័ពព្រៃរបស់សត្រូវ ដោយផ្គត់ផ្គង់សម្ភារៈ/ទ្រព្យមានតម្លៃ (kupyā) ឬដោយអនុញ្ញាតឲ្យពួកវារស់ដោយការប្លន់។
Sutra 11
अमित्रस्य वा बलकाले प्रत्युत्पन्ने शत्रुबलमवगृह्णीयात् अन्यत्र वा प्रेषयेत् अफलं वा कुर्यात् विक्षिप्तं वा वासयेत्काले वातिक्रान्ते विसृजेत् ॥ कZ_०९.२.११ ॥
នៅពេលដល់កាលៈទេសៈដែលសត្រូវត្រូវលើកកម្លាំង គួរចាប់កាន់/ឃុំទុកកងទ័ពរបស់សត្រូវ ឬផ្ញើពួកវាទៅកន្លែងផ្សេង ឬធ្វើឲ្យពួកវាគ្មានប្រសិទ្ធភាព ឬឲ្យពួកវាស្នាក់នៅក្នុងសភាពបែកខ្ញែក; ហើយពេលកាលៈទេសៈសំខាន់នោះកន្លងផុតទៅហើយ ទើបលែងពួកវា។
Sutra 12
परस्य चैतद्बलसमुद्दानं विघातयेत् आत्मनः सम्पादयेत् ॥ कZ_०९.२.१२ ॥
គួររារាំងការប្រមូលផ្តុំ/ការប្រមូលកម្លាំងរបស់គូប្រជែង ហើយសម្រេចឲ្យការប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានជោគជ័យ។
Sutra 13
पूर्वं पूर्वं चैषां श्रेयः सम्नाहयितुम् ॥ कZ_०९.२.१३ ॥
គួររៀបចំកងទ័ពទាំងនេះតាមលំដាប់ «មុនៗកាន់តែប្រសើរ» (គឺអាទិភាពឲ្យប្រភេទដែលបានរៀបរាប់មុនសិន)។
Sutra 14
तद्भावभावित्वान्नित्यसत्कारानुगमाच्च मौलबलं भृतबलाच्छ्रेयः ॥ कZ_०९.२.१४ ॥
ព្រោះវាមានមូលដ្ឋានលើភាពស្មោះត្រង់/អត្តសញ្ញាណដែលយូរអង្វែង ហើយកើតចេញពីការទទួលស្គាល់ និងការគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ កម្លាំងស្នូល/កងទ័ពផ្ទាល់របស់ព្រះមហាក្សត្រ (maula) ប្រសើរជាងកងទ័ពជួល (bhṛta)។
Sutra 15
नित्यानन्तरं क्षिप्रोत्थायि वश्यं व भृतबलं श्रेणीबलाच्छ्रेयः ॥ कZ_०९.२.१५ ॥
កងទ័ពជួល ប្រសើរជាងកម្លាំងសមាគម/សហគមន៍ពាណិជ្ជកម្ម (guild) ព្រោះអាចរក្សាឲ្យត្រៀមខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ អាចប្រមូលឡើងបានរហ័ស ហើយងាយគ្រប់គ្រងជាង។
Sutra 16
जानपदमेकार्थोपगतं तुल्यसंघर्षामर्षसिद्धिलाभं च श्रेणीबलं मित्रबलाच्छ्रेयः ॥ कZ_०९.२.१६ ॥
កម្លាំងសមាគម/សហគមន៍ពាណិជ្ជកម្ម (guild) ប្រសើរជាងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រោះវាជាកម្លាំងមូលដ្ឋានក្នុងស្រុក (jānapada) មានការប្តេជ្ញាចិត្តទៅលើគោលដៅតែមួយ ហើយចែករំលែកការប៉ះទង្គិច ការខឹងសម្បារ ជោគជ័យ និងផលចំណេញដូចគ្នា (ដូច្នេះមានចិត្តចង់បានដូចគ្នា)។
Sutra 17
अपरिमितदेशकालमेकार्थोपगमाच्च मित्रबलममित्रबलाच्छ्रेयः ॥ कZ_०९.२.१७ ॥
កម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្ត ប្រសើរជាងកម្លាំងសត្រូវ ព្រោះអាចសហការគ្នាបានឆ្លងកាត់ទីកន្លែង និងពេលវេលាដោយគ្មានកំណត់ ហើយអាចតម្រឹមឲ្យទៅតាមគោលដៅតែមួយបាន។
Sutra 29
कवचिनो रथा आवरणिनः पत्तयश्च चतुरङ्गबलस्य प्रतिबलम् ॥ कZ_०९.२.२९ ॥
ទ័ពពាក់អាវក្រោះ រថសង្គ្រាម កងបាំង/គ្របដណ្តប់ និងទ័ពថ្មើរជើង ជាកម្លាំងប្រឆាំង (pratibala) របស់កងទ័ពបួនអង្គ។
Sutra 30
विभवेन स्वसैन्यानां कुर्यादङ्गविकल्पशः ॥ कZ_०९.२.३०च्द् ॥
តាមធនធាន និងសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន គួររៀបចំកងទ័ពរបស់ខ្លួន ដោយបម្លែងសមាសភាគ (អាវុធ/មុខងារ) តាមដែលចាំបាច់។
Frequently Asked Questions
A sustainable war-footing: the state avoids exhausting treasury and supplies, maintains troop readiness, reduces collapse-risk during campaigns, and preserves internal security by not stripping the countryside of protection.
Implied rather than codified here: commanders/officials who misreport capacity or cause preventable loss through overextension would be liable to royal punishment—dismissal, fines, confiscation, or harsher danda depending on the scale of ruin to kośa and bala.