Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
អធ្យាយនេះបង្រៀនវិធីសូរ្យ-ឧបាសនា (Sūrya-pūjā) តាមរបៀប Īśāna-kalpa ដោយផ្តោតលើ nyāsa ការដាក់ bīja-mantra លើអង្គកាយ mudrā និងការការពារជាច្រើនជាន់ (rakṣā/avaguṇṭhana)។ ពិធីចាប់ផ្តើមដោយការដាក់មន្តលើដៃ និងអវយវៈ ហើយសមាធិអត្តសញ្ញាណថា «ខ្ញុំជាសូរ្យៈ ជាពន្លឺ» បន្ទាប់មក arghya ជាការបូជាសំខាន់។ គូសសញ្ញាក្រហម/យន្ត្រា ជាទីតាំងពិធី ប្រោះទឹកបរិសុទ្ធលើវត្ថុ ហើយបូជាមុខទៅទិសកើត។ បន្តដោយការរៀបចំផែនទីអវកាស និងការការពារ៖ បូជា Gaṇeśa តាមចំណុចកំណត់ គោរព Guru ក្នុងភ្លើង និងដំឡើងអាសនៈកណ្ដាលសម្រាប់រូបសូរ្យៈ។ លោតុស-មណ្ឌលត្រូវបំពេញដោយ bīja និង śakti (rāṃ, rīṃ, raṃ, rūṃ, reṃ, raiṃ; roṃ, rauṃ) ហើយដំឡើង ṣaḍakṣara រូបសូរ្យៈលើ arkāsana។ មន្តអាវាហនៈ (រួម «Hrāṃ Hrīṃ Saḥ») ជាមួយ vimba-, padma-, bilva-mudrā និង aṅga-nyāsa (បេះដូង ក្បាល śikhā kavaca netra astra) ជាមួយការចាត់ទិស។ រួមបញ្ចូលការគោរពភពតារា ដោយបូជា bīja របស់ Soma Budha Bṛhaspati Śukra និង Mars Saturn Rāhu Ketu។ បញ្ចប់ដោយ japa arghya stuti សុំអភ័យទោស ការដកថយ/បង្រួម (saṃhāriṇī upasaṃskṛti) និងបញ្ជាក់ថា japa dhyāna homa មានប្រសិទ្ធិដោយព្រះ Ravi។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
ដូច្នេះ ក្នុង អគ្និពុរាណៈ ជំពូកទី៧២ មានចំណងជើង «វិធានស្នាន និងពិធីពាក់ព័ន្ធ» បានបញ្ចប់។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកទី៧៣ «វិធានបូជាព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះអម្ចាស់មានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំនឹងបង្រៀនការបូជាព្រះអាទិត្យ ឱ ស្កន្ទៈ ដោយចាប់ផ្តើមពីការដាក់មន្ត្របរិសុទ្ធ (ញាស) លើដៃ និងអង្គកាយ។ ដោយសមាធិថា ‘ខ្ញុំគឺ សូរ្យៈ អង្គធាតុនៃពន្លឺ’ គួរបូជាដោយថ្វាយ អរឃ្យ (ទឹកគោរព)»។
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
គួរបំពេញ (កន្លែង/គំនូសកំណត់) ដោយពណ៌ក្រហម ដោយប្រើចំណុចមួយដែលគូសទាញចេញពីលលាដ៍ក្បាល; បន្ទាប់ពីបូជាសញ្ញានោះដោយគ្រឿងបូជាដែលជាអង្គធាតុនៃព្រះអាទិត្យហើយ គួរធ្វើពិធីគ្របការពារ (រក្សាវគុណ្ឋន)។
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
ដោយប្រោះទឹកនោះលើគ្រឿងពិធីទាំងឡាយ ហើយបែរមុខទៅទិសកើត គួរបូជាព្រះអាទិត្យ។ (ត្រូវធ្វើ) ការបូជាទូទាំងទី ដោយចាប់ផ្តើមពីព្យាង្គគ្រាប់ពូជនៅបេះដូង៖ «Oṃ aṃ»; ហើយបូជា ដណ្ឌិន និង ពិង្គល (ជាទេវតាអម)។
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
នៅទ្វារខាងស្តាំ ខាងឆ្វេង និងនៅទិសឥសាន គួរបូជា គណេឝ (Gaṇeśa) ដោយព្យាង្គ «aṃ»; នៅក្នុងអគ្គិ (កន្លែងភ្លើង/វេទិកាភ្លើង) គួរបូជាគ្រូ (Guru); ហើយនៅកណ្ដាលពិឋៈ (pīṭha) គួរបូជាព្រះអង្គដ៏មានអานุភាព ព្រមទាំងអាសនៈ (āsana) របស់ព្រះអង្គ។
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
ចាប់ពីអគ្និជាដើម គួរធ្វើបូជាប្រកបដោយសទ្ធា ចំពោះសារធាតុសុទ្ធឥតមល សារសំខាន់ដ៏អធិម ងាយសមស្របសម្រាប់ការអារាធនា និងបង្កើតសុខដ៏ខ្ពស់បំផុត ក្នុងរូបពណ៌ស ក្រហម លឿង និងខៀវ មានរូបរាងដូចសត្វសិង្ហ។
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
នៅកណ្ដាលផ្កាឈូក គួរដាក់ព្យញ្ជនៈប៊ីជៈ rāṃ ជាថាមពលភ្លឺចែងចាំង, rīṃ ជាថាមពលល្អិតស្ដើង; បន្ទាប់មកតាមលំដាប់ ដាក់ raṃ ជាថាមពលជ័យជំនះ; បន្ទាប់ rūṃ ជាថាមពលមង្គល; reṃ ជាថាមពលជាម្ចាស់នៃការបង្ហាញទាំងឡាយ; ហើយចុងក្រោយ raiṃ ជាថាមពលសុទ្ធឥតមល និងមិនបរាជ័យ។
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
ដោយព្យញ្ជនៈ roṃ និង rauṃ គួរតាំងដំឡើង «វិទ្យុត-សក្តិ» (ថាមពលរន្ទះ)។ ចាប់ពីទិសកើតជាដើម ការដាក់ត្រូវធ្វើឲ្យមានមុខបែរទៅគ្រប់ទិស។ (តាមអត្ថបទសៀវភៅសម្គាល់មួយ៖ «oṃ hāṃ—ចាប់ពីប៊ីជៈបេះដូង»; និងអត្ថបទសម្គាល់មួយទៀត៖ «ruṃ—ដាក់ Jayā តាមលំដាប់»។) នៅកណ្ដាល ដោយ raṃ គួរមាន «អរកាសនៈ» (កៅអីអរក) ហើយនៅទីនោះ តាំងរូបព្រះអាទិត្យប្រាំមួយអក្សរ (ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti)។
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
ដោយសូត្រ «Oṁ haṁ khaṁ kholkaye» គួរធ្វើបូជាបន្ទាប់ពីអញ្ជើញភាស្ករ (ព្រះអាទិត្យ) មក។ ដោយលើកដៃប្រណម្យ (បាតដៃភ្ជាប់) ឲ្យដល់លលាដ៍ក្បាល ហើយសមាធិលើ Ravi (ព្រះអាទិត្យ) ជាពណ៌ក្រហម គួរធ្វើញាស (nyāsa) ដាក់តាំងមន្ត្រ/ទេវតាព្រះអាទិត្យ។
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
ដោយសូត្រ «Hrāṃ Hrīṃ Saḥ—នមស្ការចំពោះ សូរីយៈ» គួរធ្វើពិធីដំបូងៗ ចាប់ពីការអញ្ជើញ ដោយប្រើមុទ្រាដែលបានកំណត់។ ដើម្បីឲ្យទេវតាពេញព្រះហឫទ័យ បន្ទាប់មកគួរបង្ហាញ «វិម્બមុទ្រា» ហើយថ្វាយក្លិនក្រអូប និងអุปចារៈផ្សេងៗតាមប្រពៃណី។
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
បន្ទាប់ពីបង្ហាញ មុទ្រាផ្កាឈូក (Padma-mudrā) និង មុទ្រាបិល្វ (Bilva-mudrā) គេគួរអានលើ អគ្និ (ភ្លើងបូជា) មន្ត្រហ្រ្តដ័យ៖ «ឱំ អាំ—នមស្ការដល់ ហ្រ្តដ័យ» ហើយដូចគ្នា មន្ត្រសិរៈ៖ «ដល់ អរក (Arka)—នមស្ការដល់ សិរៈ»។
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
គេគួរបូជា/ដាក់ន្យាស «ភូរ ភុវៈ ស្វៈ» ដល់ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា ជា Śikhā (ចុងសក់កំពូល) នៅទិសនិរតិ (និរតិ/និរឋ) គឺទិសនិរតិ-និរតិ (និរតិ=ទិសនិរតិ/និរតិ)៖ ទិសនិរតិ (និរតិ)។ «ហ៊ុំ» ជា Kavaca (អាវការពារ) នៅទិសវាយវ្យ (ពាយព្យ) និង «ហាំ» ជា Netra (មន្ត្រភ្នែក) នៅកណ្ដាល។
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
ដំបូង ចាប់ពីទិសកើតជាដើម គេគួរដាក់ (រូបមន្តការពារ) «វៈ អស្ត្រាយ»។ បន្ទាប់មក គេគួរបង្ហាញ មុទ្រា (mudrā) នានា។ Dhenumudrā ត្រូវដាក់លើ ហ្រ្តដ័យ និងទីតាំងសំខាន់ផ្សេងៗ (hṛd-ādī-nyāsa) ហើយ Govīṣāṇā-mudrā ត្រូវដាក់លើភ្នែកទាំងពីរ។
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
សម្រាប់ អស្ត្រ (astra) គេគួរប្រើពិធីការពារ-បំបាត់គ្រោះ (trāsanī) ហើយសម្រាប់ភពទាំងឡាយ គេគួរធ្វើពិធីនមស្ការ។ គេគួរបូជា សោម (Soma) ដោយ «សោំ», បុធ (Budha) ដោយ «បុំ», ព្រហស្បតិ (Jīva/Bṛhaspati) ដោយ «វ្រឹញ្ច», និង ភារគវ (Śukra) ដោយ «ភំ»។
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
នៅលើក្រឡា/ក្រពេញផ្កា (dala) ដែលស្ថិតនៅទិសកើត និងក្រឡាផ្សេងៗ—ចាប់ពីទិសអគ្នេយ៍ (ទិសអគ្និ)—គេគួរដាក់ន្យាស ព្យញ្ជនៈគ្រាប់ (bīja)៖ «អំ» សម្រាប់ ភោម (Bhauma/អង្គារ), «ឝំ» សម្រាប់ សនៃශ්ចរ (Saturn), «រំ» សម្រាប់ រាហុ, និង «កេំ» សម្រាប់ កេតុ; ហើយគេគួរបូជាពួកវា ដោយក្លិនក្រអូប និងគ្រឿងបូជាផ្សេងៗ ព្រមទាំងរូបមន្ត «ខខោល្កា»។
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
បន្ទាប់ពីសូត្រមន្ត្រមូល ហើយចាក់ទឹកពីភាជន៍អរឃ្យថ្វាយព្រះសូរិយៈ គួរប្រាប់ស្តុតិគោរពព្រះសូរិយៈ; បន្ទាប់មក ក្រាប និងបែរមុខចេញពីអរក (ព្រះអាទិត្យ) ហើយនិយាយថា «សូមអភ័យទោស»។
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
ដោយវាយបំបាត់ឧបសគ្គល្អិតល្អន់ដោយមន្ត្រអាវុធដែលបញ្ចប់ដោយ «phaḍ» គួរធ្វើ «អណុសំហ្រឹតិ» (ការដកស្រង់/បង្រួមល្អិត)។ ក្នុងអត្ថបទខ្លះ មានពាក្យ «bhāṃ, ទៅកាន់ភ្នែក (netra)!»; ក្នុងអត្ថបទផ្សេង «ថ្វាយអរឃ្យដោយបែរមុខចេញ»។ អត្ថបទមួយទៀតថា «ប្រមូលដោយមន្ត្រ śavāṇu ដែលបញ្ចប់ដោយ phaḍ ហើយធ្វើការបង្រួមល្អិត»។ ដូច្នេះ នៅក្នុងផ្កាឈូកនៃបេះដូង គួរបញ្ចប់ការបរិសុទ្ធបន្ថែម (upasaṃskṛti) នៃវិធី «សំហារិណី» ដោយមន្ត្រ «Śiva–Sūrya …»។
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
គួរភ្ជាប់ពន្លឺរបស់ខ្លួនជាមួយចណ្ឌ (រូបរាងដ៏កាចសាហាវនៃព្រះអាទិត្យ) ហើយថ្វាយកម្រងផ្កា/សំណល់បូជាដែលឧទ្ទិសដល់រាវិ (Ravi)។ បន្ទាប់ពីបូជាព្រះអម្ចាស់ ដោយជប មេធ្យាន និងហោម—អ្វីៗទាំងអស់សម្រេចដោយរាវិ (ព្រះអាទិត្យ)។
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.