Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
បន្តប្រធានបទ វាស್ತು–ប្រតិស្ឋា និង ឥសានកល្បៈ ព្រះអគ្គីបម្លែងពីទស្សនវិជ្ជា (បង្ហាញ/មិនបង្ហាញ) ទៅកាន់វិធានវិស្វកម្មសម្រាប់ដំឡើងព្រះបដិមា។ លោកកំណត់លក្ខណៈ piṇḍikā (ជើងទ្រព្រះបដិមា) ដោយច្បាប់សមាមាត្រ៖ ប្រវែងពឹងលើទំហំរូបព្រះ ខណៈទទឹង និងខ្សែបន្ទាត់ mekhalā តាមភាគរយ។ បន្ទាប់មកបញ្ជាក់ការធ្វើគ្រឹះ—ទំហំរណ្តៅ ការលំអៀងបន្តិចទៅទិសជើង និងទីតាំងចេញ praṇāla (បំពង់បង្ហូរទឹក)—បង្ហាញថាការគ្រប់គ្រងទឹកការពារភាពបរិសុទ្ធពិធី។ ជំពូកនេះក៏កំណត់ការបែងចែកកម្ពស់ជាស្រទាប់ (គម្រោង ១៦ ភាគ) និងរាយបញ្ជីការបែងចែកផ្នែកសម្រាប់ផ្នែកក្រោម កណ្ដាល និងក។ វាអនុវត្តបានសម្រាប់រូប “ទូទៅ” ភ្ជាប់សមាមាត្រទ្វារសាលាទៅនឹងទ្វារប្រាសាទ និងបញ្ជាឲ្យតុបតែង prabhā ដោយលំនាំ gaja និង vyālaka។ ចុងក្រោយ វាសកលនីយកម្មស្តង់ដាររូបមាត្រ៖ ព្រះបុរសតាមមាត្រ Śiṣṇu/Hari និងទេវីតាមមាត្រ Lakṣmī ដើម្បីរក្សា śobha ជាកាតព្វកិច្ចធម៌។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
ដូច្នេះ ក្នុងអគ្និពុរាណ ជំពូកទី៥៤ ដែលមានចំណងជើង «លក្ខណៈនៃអ្វីដែលបង្ហាញ និងអ្វីដែលមិនបង្ហាញ» បានបញ្ចប់។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកទី៥៥៖ ការពណ៌នាលក្ខណៈកំណត់នៃ ពិណ្ឌិកា (មូលដ្ឋាន/ជើងទ្រ)។ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់នេះ ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពី ពិណ្ឌិកា សម្រាប់រូបបដិមា។ តាមបណ្តោយ វាគួរតែស្មើនឹងរូបបដិមា ហើយតាមទទឹង គួរតែពាក់កណ្តាលនៃនោះ»។
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
មេខលា (ខ្សែក្រវាត់/ខ្សែបន្ទាត់) គួរធ្វើតាមមាត្រដ្ឋានដូច្នេះ៖ តាមកម្ពស់ ឲ្យយកពាក់កណ្តាល; តាមទទឹងនៅកន្លែងទូលាយបំផុត ឲ្យយកពាក់កណ្តាល។ ឬមិនដូច្នោះទេ អាចឲ្យស្មើមួយភាគបី—នោះគឺ កំណត់មេខលា ដោយបែងចែកមាត្រនោះជាបីភាគ។
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
រណ្តៅ (គ្រឹះ) គួរធ្វើតាមមាត្រដែលបានកំណត់នោះ ហើយឲ្យលំអៀងបន្តិចទៅទិសជើង។ ហើយច្រកចេញនៃ ប្រណាល (បំពង់បង្ហូរទឹក) គួរចេញនៅចម្ងាយស្មើមួយភាគបួននៃទទឹងសំណង់។
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
នៅខាងមុខ គួរធ្វើទទឹងឲ្យស្មើនឹងទទឹងមូលដ្ឋានដើមទាំងមូល; នៅខាងក្រោយពីនោះ ឲ្យធ្វើត្រឹមពាក់កណ្តាល។ ហើយគួររៀបចំផ្លូវទឹក (ប្រឡាយទឹក) ដែលមានទទឹងស្មើមួយភាគបីនៃទទឹងសំខាន់។
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
ប្រវែង (មាត្រា) នៃរូបអ៊ីសៈ (ព្រះអម្ចាស់) ត្រូវបានប្រកាសថាស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃ បិណ្ឌិកា (គ្រឹះ/ជើងទ្រនាប់)។ ឬក៏ បន្ទាប់ពីកំណត់រូបអ៊ីសៈដែលមានប្រវែងស្មើតាមស្តង់ដារដែលចង់បាន ហើយគួររៀបចំខ្សែវាស់ (សូត្រ) ឲ្យសមតាមនោះ។
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
កម្ពស់គួរធ្វើដូចដែលបាននិយាយមុន ដោយបែងចែកជាផ្នែក ១៦។ ក្នុងនោះ ផ្នែកខាងក្រោមមាន ៦ ផ្នែក; ផ្នែកបន្ទាប់ (កណ្ដាល) មាន ២ ផ្នែក; ហើយក (កណ្ដាលក) គួរធ្វើជា ៣ ផ្នែក។
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
ផ្នែកដែលនៅសល់ទាំងអស់ គួរធ្វើឡើងម្តងមួយៗ; ហើយដូចគ្នានេះដែរ គួរធ្វើរន្ធ/ច្រកចេញដែលបានកំណត់សម្រាប់ពិធីប្រតិស្ឋា (ដំឡើងបូជា)។ ច្បាប់នេះអំពីផ្ទាំងជើងទ្រនាប់ (បត្តិកា) និងគ្រាប់គ្រឹះ (បិណ្ឌិកា) ក៏អនុវត្តចំពោះរូបទូទៅ (មិនពិសេស) ផងដែរ។
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
ទ្វាររបស់សាលារូប (ស្ថានសម្រាប់រូប) ត្រូវបានកំណត់តាមសមាមាត្រនៃមាត្រទ្វារប្រាសាទ។ ហើយនៅលើរូបទាំងឡាយផងដែរ គួរតុបតែងប្រភា (ពន្លឺជុំវិញ/ស៊ុមអ័ក្ស) ដោយលំនាំដំរី និង វ្យាលក (សត្វអាថ៌កំបាំង)។
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
សូម្បីតែបិណ្ឌិកា (គ្រឹះជើងទ្រនាប់) របស់ហរិ ក៏គួរធ្វើជានិច្ចឲ្យសមស្រស់តាមសោភ័ណភាព។ សម្រាប់ទេវបុរសទាំងអស់ ស្តង់ដារសមាមាត្រត្រូវបាននិយាយថា ជាមាត្រដែលបានកំណត់សម្រាប់ សិષ್ಣុ; ហើយសម្រាប់ទេវីទាំងអស់ ស្តង់ដារសមាមាត្រត្រូវបាននិយាយថា ជាមាត្រដែលបានកំណត់សម្រាប់ លក្ស្មី។
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.