Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ព្រះអគ្និចាប់ផ្តើមពន្យល់វិជ្ជានាដ្យ (nāṭya) ដោយរាយបញ្ជីប្រភេទល្ខោន និងទម្រង់សម្តែង-អក្សរសាស្ត្រដែលទទួលស្គាល់ (rūpaka និងទម្រង់ពាក់ព័ន្ធ) ដើម្បីបង្កើតចំណាត់ថ្នាក់នៃល្ខោនជាវិស័យសាស្ត្រ។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបំបែកការប្រើ lakṣaṇā (ន័យសម្គាល់) និងច្បាប់នាដ្យរវាងទូទៅនិងពិសេស ហើយបញ្ជាក់ថាធាតុខ្លះមាននៅគ្រប់ល្ខោន ដូចជា rasa, bhāva, vibhāva–anubhāva, abhinaya, aṅka និងលំដាប់ការរីកចម្រើន (sthiti)។ ព្រះអង្គពន្យល់ pūrvaraṅga ជាមូលដ្ឋាននីតិវិធីសម្តែង រួមមាន nāndī ការគោរពសួរសុខទុក្ខ និងពរ ព្រមទាំងការណែនាំសូត្រធារ (sūtradhāra) ដោយយកចិត្តទុកដាក់លើការសរសើរវង្សត្រកូល និងសមត្ថភាពអ្នកនិពន្ធ។ បន្ទាប់មកកំណត់ឧបករណ៍បើកឆាក (āmukha/prastāvanā, pravṛttaka, kathodghāta, prayoga, prayogātiśaya) ហើយដាក់ itivṛtta (គ្រោងរឿង) ជា “រាងកាយ” នៃល្ខោន បែងជា siddha (ប្រពៃណី) និង utprekṣita (កវីបង្កើត)។ ចុងក្រោយ ព្រះអង្គលម្អិតស្ថាបត្យកម្មគ្រោងរឿងតាម arthaprakṛti ៥ និង sandhi ៥ និងលើកសារៈសំខាន់នៃការបញ្ជាក់ពេលវេលា និងទីកន្លែង ដើម្បីឲ្យរឿងដំណើរការយ៉ាងសមហេតុផល។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा
ដូច្នេះ ក្នុងអគ្និមហាបុរាណ នៅផ្នែកអលង្ការៈ (កាវ្យសាស្ត្រ) ចប់ជំពូកមានចំណងជើង “លក្ខណៈនៃកាវ្យ និងទម្រង់ពាក់ព័ន្ធ” គឺជាអធ្យាយ ៣៣៦។ (កំណត់អត្ថបទ៖ “juṣṭam iti”—អក្សរ ja និង ṭa)។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមអធ្យាយ ៣៣៧ “ការពន្យល់អំពីនាដក (ល្ខោន)”។ អគ្និបានមានព្រះវាចា៖ គេគួរយល់អំពីប្រភេទនាដកដូចជា Nāṭaka, Prakaraṇa, Ḍima, Īhāmṛga; ហើយមាន Samavakāra និង Prahasana ផងដែរ។
Verse 2
व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा
ហើយមានទម្រង់នាដកផ្សេងទៀតផងដែរ៖ Vyāyoga, Bhāṇa, Vīthī, Aṅka, Troṭaka; ដូចគ្នានេះ Nāṭikā, Saṭṭaka, Śilpaka, Karṇā, Eka និង Durmallikā។
Verse 3
प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा
Prasthāna, Bhāṇikā, Bhāṇī, Goṣṭhī, Hallīśaka, Kāvyā, Śrī-gadita, Nāṭya-rāsaka និង Rāsaka ផងដែរ—ទាំងនេះជាទម្រង់ដែលទទួលស្គាល់នៃការតែងអក្សរសាស្ត្រ និងនាដក។
Verse 4
उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः
‘Ullāpyaka’ និង ‘Preṅkṣaṇa’—ទាំងនេះធ្វើឲ្យចំនួនសរុបបាន ២៧។ ហើយដំណើរនៃ lakṣaṇā (អត្ថន័យបញ្ជាក់/បញ្ជូន) មានពីរបែប៖ ទូទៅ (sāmānya) និងពិសេស (viśeṣa)។
Verse 5
सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि
«សាមಾನ್ಯ» (sāmānya) អនុវត្តបានចំពោះប្រធានបទទាំងអស់; «សេសៈ» (śeṣa) ត្រូវយកទៅប្រើនៅកន្លែងណាដែលចាំបាច់។ ហើយពេលពិធីបឋម (pūrvaraṅga) បានបញ្ចប់ នោះទាំងពីរ—ទីកន្លែង និងកាលៈ—ក៏ត្រូវកំណត់ផងដែរ។
Verse 6
रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्
រសៈ (rasa), ភាវៈ (bhāva), វិភាវៈ (vibhāva) និង អនុភាវៈ (anubhāva) ព្រមទាំងអភិនយៈ (abhinaya) របៀបសម្ដែង, អង្គៈ (aṅka) ឈុត/អង្គ, និង ស្ថិតិ (sthiti) ដំណើររឿង—ទាំងនេះសុទ្ធតែជា «សាមಾನ್ಯ» ព្រោះវាលាតសន្ធឹង និងអនុវត្តបានគ្រប់ទីកន្លែង។
Verse 7
विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्
«វិសេសៈ» (viśeṣa) គួរត្រូវបាននិយាយនៅពេលមានឱកាស; «សាមಾನ್ಯ» ត្រូវនិយាយជាមុន។ គេថា នាដ្យ (nāṭya) ជាមធ្យោបាយសម្រេចគោលបំណងបីនៃជីវិត (dharma, artha, kāma) ហើយអ្វីដែលហៅថា «ករណៈ» (karaṇa) ក៏ដូចគ្នាដែរ។
Verse 8
इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके
នីតិវិធីរបស់វា (អ្វីដែលត្រូវធ្វើ) គឺ «ពួរវរង្គ» (pūrvaraṅga) ដែលត្រូវអនុវត្តតាមវិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវ; ក្នុងពួរវរង្គ មាន «នាន្ទីមុខ» (nāndīmukha) ផ្នែកសូមពរ និងមានអង្គៈ (aṅga) ចំនួនសាមសិបពីរ។
Verse 9
देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते
នៅដើម គួរច្រៀង ឬបញ្ចេញពាក្យសម្តែងការគោរពចំពោះទេវតាទាំងឡាយ ការសរសើរគ្រូបង្រៀន និងពាក្យអភ័យពរ ជាដើម សម្រាប់គោ ព្រហ្មណ៍ ព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកដទៃ។
Verse 10
नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः
ក្នុងរូបក (ល្ខោនរឿង) នោះ សូត្រធារៈ ត្រូវបង្ហាញនៅចុងនៃ នាន្ទី; ហើយក្នុងបុព្វកថា គួររៀបរាប់លំដាប់គ្រូតាមប្រពៃណី ការសរសើរវង្សត្រកូល និងសមត្ថភាពរបស់កវី។
Verse 11
सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा
គាត់គួរបញ្ជាក់ធាតុប្រាំនៃកាវ្យៈ រួមទាំង “សម្បន្ធ” (ការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនង) និង “អត្ថ” (ន័យ) — មិនថាអ្នកនិយាយជានាងតារា វិទូសក (អ្នកកំប្លែង) ឬតួបម្រើជិតខាង (បារីបារីស្វិក) ក៏ដោយ។
Verse 12
सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः
កន្លែងដែលពួកគេរួមជាមួយសូត្រធារៈ ធ្វើសន្ទនាគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយពាក្យសម្តីចម្លែកគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដែលកើតពីគោលបំណងនៃតួរបស់ខ្លួន និងមានការបញ្ចូលពាក្យប៉ះពាល់តាមបរិបទ—នោះជារបៀបនៃសន្ទនាល្ខោន។
Verse 13
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा
បណ្ឌិតទាំងឡាយគួរយល់ថា “អាមុខ” គឺជាផ្នែក “ប្រស្តាវនា” (ការណែនាំដំបូង) ផងដែរ; ហើយដូចគ្នានោះ មានវិធីបើកឆាកដែលហៅថា ប្រវ្រឹត្តក, កថោទ្ឃាត, និង ប្រយោគាតិឝយ។
Verse 14
आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
អាមុខ (បុព្វកថា) មានបីប្រភេទ; វាកើតឡើងដោយពាក់ព័ន្ធនឹង “បីជ” (គ្រាប់ពូជនៃគ្រោង) និង “អំឝេស” (ផ្នែកនៅសល់)។ ដោយយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះកាលៈទេសៈដែលបានចាប់ផ្តើមដំណើរការ អ្នកនិពន្ធ—អ្នកកាន់ខ្សែរឿង—គួរពណ៌នាវានៅទីនោះ។
Verse 15
तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा
ការចូលឆាក (praveśa) របស់តួអង្គដែលពឹងផ្អែកលើអត្ថបទមុន នោះហៅថា pravṛttaka; ឬក៏ជាពាក្យសម្តីរបស់ Sūtradhāra ដែលបញ្ជូនតែអត្ថន័យដែលបំណងនៃប្រយោគប៉ុណ្ណោះ។
Verse 16
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
នៅពេលតួអង្គមួយ កាន់យកប្រធានបទ ឬវត្ថុសម្ភារៈមួយ ហើយចូលឆាក នោះហៅថា kathodghāta («ការបើករឿង»)। ហើយក្នុងការសម្តែង ផ្នែកដែល Sūtradhāra ពន្យល់អំពីការរៀបចំឆាក និងការអនុវត្តជាក់ស្តែង នោះហៅថា prayoga («ការអនុវត្តល្ខោន»)।
Verse 17
ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते
បន្ទាប់មក តួអង្គគួរចូលឆាក; ព្រោះនោះជាកំពូលល្អឥតខ្ចោះនៃការសម្តែង។ គេប្រកាសថា itivṛtta (គ្រោងរឿង) ជារូបកាយពិតប្រាកដនៃល្ខោន និងស្នាដៃល្ខោនផ្សេងៗ។
Verse 18
सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः
ការបែងចែករបស់វា ត្រូវបានចងចាំតាមប្រពៃណីថាមានពីរ គឺ ‘siddha’ និង ‘utprekṣita’। ‘siddha’ គឺអ្វីដែលឃើញក្នុង āgama (ប្រពៃណីបន្តមក) ខណៈ ‘utprekṣita’ គឺអ្វីដែលកវីបង្កើត (sṛṣṭa) ដោយច្នៃប្រឌិតនៃស្មារតី។
Verse 19
वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्
ធាតុរចនាសម្ព័ន្ធប្រាំនៃគ្រោងរឿង (arthaprakṛti) តាមលំដាប់គឺ៖ vīja (គ្រាប់ពូជ), vindu (ចំណុច/ធ្លាក់), patākā (ភាគរឿង/បដា), prakarī (ភាគរឿងតូច), និង kārya (សកម្មភាព/លទ្ធផល)។ ដោយសមស្រប ក៏មានចលនាដ្រាម៉ាប្រាំ (ceṣṭā) ដែលរីកចម្រើនតាមលំដាប់ដូចគ្នា។
Verse 20
प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः
ការចាប់ផ្តើម និងការខិតខំប្រឹងប្រែងជាប់លាប់ ការសម្រេចបាន និងចេតនាល្អ (សទ្ធភាវៈ) ព្រមទាំងការទទួលបានផលដោយប្រាកដ—ទាំងនេះជាការភ្ជាប់ប្រាំប្រការនៃជោគជ័យ (ប្រការទីប្រាំគឺការភ្ជាប់ទៅនឹងផល)។
Verse 21
मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः
តាមលំដាប់ សន្ធិ (ចំណុចភ្ជាប់នៃគ្រោងរឿង) មានប្រាំយ៉ាងពិតប្រាកដ៖ មុខ (ការបើក), ប្រតិមុខ (ការបើកប្រឆាំង), គರ್ಭ (ការអភិវឌ្ឍ), វិមರ್ಶ (ការពិចារណា/ចំណុចបត់), និង និរវហណ (ការបញ្ចប់ដោះស្រាយ)។
Verse 22
अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते
អ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ត្រឹមតែបន្តិច ប៉ុន្តែរីករាលដាលបានច្រើនទិស ហើយបញ្ចប់ទៅកាន់ផល (ផ្លែ) នោះហើយត្រូវហៅថា “វីជ” (bīja) គ្រាប់ពូជនៃកាវ្យ។
Verse 23
यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं
ក្នុងកាវ្យ ផ្នែកណាដែល “វីជ” (bīja) —អាចបង្កើតន័យជាច្រើន និងរស (rasa) ជាច្រើន—កើតឡើងជាលើកដំបូង ហើយភ្ជាប់ជាមួយរាងកាយនៃស្នាដៃ នោះត្រូវបានប្រកាសថាជា “មុខ” (mukha) ការបើក។
Verse 24
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्
ការតែងនិពន្ធគួរបង្ហាញន័យដែលចង់បាន; ខ្សែរឿងមិនគួរឲ្យដាច់ ឬរលុង; ការប្រើពាក្យសម្របសម្រួលគួរឲ្យកើតរសនៃសោភ័ណ (រាគៈ); ហើយរឿងសម្ងាត់គួរត្រូវលាក់បាំងឲ្យបានល្អ។
Verse 25
आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च
ដែលត្រូវបានល្បីថា «អស្ចារ្យ» ហើយជាអ្នកបំភ្លឺនៃពន្លឺទាំងអស់—កំណាព្យក៏ដូចគ្នា៖ បើខ្វះអង្គធាតុសមាសរបស់វា វាមិនអស្ចារ្យទេ ដូចមនុស្សដែលខ្វះអវយវៈរាងកាយមិនអស្ចារ្យដែរ។
Verse 26
देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते
គ្មានរឿងរ៉ាវ (itivṛtta) ណាមួយអាចដំណើរការបានឡើយ ប្រសិនបើគ្មានទីកន្លែង និងពេលវេលា។ ដូច្នេះ ដោយសារមានក្បួនថេរថា ត្រូវយកទាំងពីរនេះមកបញ្ជាក់ នោះហើយហៅថា «pada»។
Verse 27
देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति
ក្នុងចំណោមដែនទាំងអស់ «ភារតវರ್ಷ» (Bhārata-varṣa) គឺលើសគេ; ហើយក្នុងលំដាប់ពេលវេលា យុគទាំងបីចាប់ពី «ក្រឹតយុគ» (Kṛta) គឺឧត្តម។ ក្រៅពីទាំងពីរនេះ ការកើតឡើងនៃសុខ និងទុក្ខសម្រាប់សត្វមានជីវិត កើតមានតែពេលខ្លះប៉ុណ្ណោះ។ ហើយការពិភាក្សាអំពីសೃគ្គ (sarga)—រឿងរ៉ាវអំពីការបង្កើត និងប្រធានបទពាក់ព័ន្ធ—បើអនុវត្តនៅក្នុងទស្សនៈសೃគ្គ នោះមិនគួរត្រូវបន្ទោសទេ។
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a complete dramaturgical scaffold: (1) a 27-type taxonomy of dramatic/literary forms; (2) pūrvaraṅga procedure with nāndī and 32 aṅgas; and (3) plot engineering through itivṛtta divisions, five arthaprakṛtis (bīja–kārya), and five sandhis (mukha–nirvahaṇa), anchored by explicit place-time (deśa-kāla).
By defining drama as a means toward the trivarga (dharma, artha, kāma) and by disciplining aesthetic production through śāstric order (rasa, bhāva, abhinaya, and structured plot), it aligns cultural practice with dharmic formation—making artistic mastery a legitimate Agneya vidyā that supports inner cultivation alongside worldly competence.