Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
ជំពូកនេះប្តូរពីការអនុវត្តវិហារ និងមន្ត្រ ទៅកាន់វិទ្យាសាស្ត្រភាសាដែលថែរក្សាព្រះវចនៈ គឺឆន្ទៈ (chandas)។ ព្រះអគ្និ បង្ហាញមេរៀនតាមបែប Piṅgala ដោយកំណត់ការសង់មាត្រាតាមឯកតាព្យាង្គមូលដ្ឋាន និងប្រព័ន្ធ gaṇa (ត្រីក) សម្រាប់កូដលំនាំ laghu (ស្រាល) និង guru (ធ្ងន់)។ បន្ទាប់មក ពន្យល់ករណីលើកលែងតាមច្បាប់សម្រាប់ការអានវេទ និងសាស្ត្រ ឲ្យត្រឹមត្រូវ៖ ព្យាង្គខ្លីអាចរាប់ជាវែងនៅចុង pāda; ភាពធ្ងន់អាចកើតពីក្រុមព្យញ្ជនៈ, visarga, anusvāra និងសំឡេងពិសេស jihvāmūlīya និង upadhmānīya។ ដោយរៀបចំច្បាប់សំឡេងក្នុងបរិបទមាត្រា ជំពូកនេះបញ្ជាក់ថាវិទ្យាបច្ចេកទេសជាគ្រឹះសក្ការៈ៖ ការសូត្រត្រឹមត្រូវការពារប្រសិទ្ធិភាពមន្ត្រ ភាពត្រឹមត្រូវអត្ថបទ និងការបន្តចំណេះដឹងពិធីការតាមជំនាន់។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः
ដូច្នេះ ក្នុងអគ្និមហាបុរាណ បញ្ចប់ជំពូកទី ៣២៦ ដែលមានឈ្មោះ «សិរីល្អ និងប្រធានបទពាក់ព័ន្ធនៃវិហារ»។ ឥឡូវចាប់ផ្តើមជំពូកទី ៣២៧ «សារសំខាន់នៃឆន្ទៈ (មាត្រា)»។ អគ្និបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំនឹងពន្យល់វិទ្យាមាត្រា តាមលំដាប់ ដូចដែលពិង្គលបានបង្រៀន ដោយប្រើឯកតាព្យាង្គមូលដ្ឋាន។ កណៈ (ត្រីក) មាន៖ ម និង ល; ជ ពីរប្រភេទ; ស និង ត; និង ក បីប្រភេទ»។
Verse 2
धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा
ក្នុងពាក្យដូចជា «dhanasyān nātham» និង «ekantviti-kha» ព្យាង្គខ្លីអាចត្រូវចាត់ទុកជាព្យាង្គវែងបានតាមជម្រើស នៅចុងបាទ (pāda)។ ព្យាង្គមុននឹងក្លាយជាវែង នៅពេលត្រូវតាមដោយក្រុមព្យញ្ជនៈ (yoga), ដោយវិសರ್ಗ (ḥ), ដោយអនុស្វារ (ṃ), ដោយព្យញ្ជនៈ និងដូចគ្នានេះដោយ jihvāmūlīya (សំឡេងវិសರ್ಗបែបក្រអូមមាត់)។
Verse 3
उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः
ពី upadhmānīya (វិសರ್ಗៈពិសេសមុនសំឡេងបបូរមាត់) ស្រៈវែងត្រូវរាប់ជាគ្រុ (ព្យាង្គធ្ងន់)។ នៅទីនេះ កណៈ (ត្រីកោណឆន្ទៈ) មានឈ្មោះថា glau និង nau។ វសុមាន៨ បបូរមាត់មាន២ និងចតុទិសមាន៤—សញ្ញានេះបង្ហាញដោយលុបព្យាង្គដើមក្នុងពាក្យដូចជា «veda» និង «āditya»។
Frequently Asked Questions
A Piṅgala-style prosody framework: gaṇa classification and operational rules that convert syllable weight via pāda-end position, consonant clusters, visarga/anusvāra, and special visarga allophones.
By ensuring metrical and phonetic correctness, it protects the integrity of mantra and śāstra recitation—supporting ritual efficacy, accurate transmission of Agneya Vidya, and disciplined speech as a dharmic practice.