Adhyaya 4

Verse 1

ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ कल्पादौ भगवान् यथा ससर्ज सर्वभूतानि तद् आचक्ष्व महामुने

大聖者よ、カルパの黎明において、『ナーラーヤナ』の名を帯びる世尊ブラフマーが、いかにして一切の存在を創出したのか、私に語ってください。

Verse 2

प्रजाः ससर्ज भगवान् ब्रह्मा नारायणात्मकः प्रजापतिपतिर् देवो यथा तन् मे निशामय

ありのままに聞きなさい。ナーラーヤナを本質とする世尊ブラフマーは衆生を創り出した。プラジャーパティたちの主であるその神は、創造の業を開始した。

Verse 3

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकम् अवैक्षत

前のカルパが終わると、滅尽の夜の眠りから目覚めた主ブラフマーは、サットヴァが優勢となり、世界を見渡してそれが空であるのを見た。

Verse 4

नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषाम् अपि स प्रभुः ब्रह्मस्वरूपी भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

ナーラーヤナは至上にして不可思議、最も高き者たちにとってもただ彼のみが主である。彼は梵そのものの性をもつバガヴァーン、無始にして万有の根源。

Verse 5

इमं चोदाहरन्त्य् अत्र श्लोकं नारायणं प्रति ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

ここではナーラーヤナを讃えてこの偈が引かれる。梵の性をもつ神、宇宙の生起であり、またその帰滅でもある方。

Verse 6

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

水は「ナーラー」と説かれる。水はまことにナラの子らである。古えにそれらは彼の臥所（アヤナ）であったゆえ、彼は「ナーラーヤナ」—原初の水に住まう方—と記憶される。

Verse 7

तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्य् एकार्णवे प्रभुः अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

大地が水中に沈んだと知り、全世界が一つの大海となったのを見て、主プラジャーパティは推知によってその所在を定め、再び大地を引き上げようと決意した。

Verse 8

अकरोत् स तनूम् अन्यां कल्पादिषु यथा पुरा मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद् वाराहं वपुर् आस्थितः

かつてのカルパにおいて魚（マツヤ）や亀（クールマ）などの身を取られたように、今また聖なる猪ヴァラーハの神身をお取りになった。

Verse 9

वेदयज्ञमयं रूपम् अशेषजगतः स्थितौ स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

その御姿はヴェーダと供犠（ヤジュニャ）より成り、全宇宙の存続の基として住しつつ不動である—堅固なるアートマン、万有のアートマン、パラマートマン、プラジャーパティ。

Verse 10

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः प्रविवेश तदा तोयम् आत्माधारो धराधरः

ジャナローカに住む成就者たち—サナカら—に讃えられ、地を支える者、あらゆる支えの根拠たる主は、その時水中へと入られた。

Verse 11

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलम् आगतम् तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा

その時、大地の女神は、主がパーターラの地に到来されたのを見て、ひれ伏して礼拝し、バクティにより心柔らかくして讃嘆した。

Verse 12

नमस् ते सर्वभूताय तुभ्यं शङ्खगदाधर माम् उद्धरास्माद् अद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वम् उत्थिता

万有の内に住まう主よ、法螺貝と棍棒を持つ御方よ、あなたに礼拝します。今日この境遇から私を救い上げてください。初めに私はただあなたより生じたのです。

Verse 13

त्वयाहम् उद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्य् अशेषतः

ジャナールダナよ、かつて我を引き上げ、顕現させたのは汝である。われは汝に遍満され、汝より成る。虚空をはじめ一切の存在も、例外なく同じく汝のうちにある。

Verse 14

नमस् ते परमात्मात्मन् पुरुषात्मन् नमो ऽस्तु ते प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः

至上我の我、プルシャの我なる御方よ、汝に礼拝する。汝に帰命する。原質（プラダーナ）と顕現世界となり、また時そのものとなった汝に、礼拝。

Verse 15

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक्

汝は一切衆生の作者、汝は守護者、汝は滅尽をなす者。主よ、創造などの宇宙の働きにおいて、汝はブラフマー・ヴィシュヌ・ルドラの内なる姿を帯びる。

Verse 16

संभक्षयित्वा सकलं जगत्य् एकार्णवीकृते शेषे त्वम् एव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः

全宇宙を収めて呑み尽くし、すべてが一つの大海となるとき、ただ汝のみ—ゴーヴィンダ—が「残余」として存する。賢者は汝を唯一の最高実在として観想する。

Verse 17

भवतो यत् परं रूपं तन् न जानाति कश्चन अवतारेषु यद् रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः

汝の超越した最高の姿を、誰も真に知ることはできない。神々が礼拝するのは、汝がアヴァターラとして降臨のうちに示す顕現の姿である。

Verse 18

त्वाम् आराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः वासुदेवम् अनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति

至上のブラフマンよ、汝を礼拝して解脱を求める者はムクティに至った。だがヴァースデーヴァを礼拝せずして、誰が真のモークシャを得ようか。

Verse 19

यत् किंचिन् मनसा ग्राह्यं यद् ग्राह्यं चक्षुरादिभिः बुद्ध्या च यत् परिच्छेद्यं तद् रूपम् अखिलं तव

心によって捉えられるもの、眼などの諸感官によって把握されるもの、そして知性によって限定され定められるもの——それら一切は、ことごとく汝の御姿である。

Verse 20

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वाम् उपाश्रिता माधवीम् इति लोको ऽयम् अभिधत्ते ततो हि माम्

私は汝に満たされ、汝を拠り所として立つ。汝によって生み出され、ただ汝にのみ帰依する。ゆえに世は私を「マーダヴィー」と呼ぶ。私はマーダヴァ（ヴィシュヌ）に属し、彼によって知られるからである。

Verse 21

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो परापरात्मन् विश्वात्मञ् जय यज्ञपते ऽनघ

万知の精髄なる御方よ、勝利あれ。粗大なる形にも遍満しつつ不滅なる御方よ、勝利あれ。無限なる者よ、勝利あれ。未顕なる者よ、勝利あれ。顕現なる御方よ、勝利あれ。主よ、超越にして内在のアートマン、宇宙のアートマンよ—咎なき祭祀の主よ、汝に勝利あれ。

Verse 22

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओंकारस् त्वम् अग्नयः त्वं वेदास् त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे

汝は祭祀そのもの、汝は聖なる「ヴァシャット」の唱和、汝は「オーム」の音節、汝は諸々の火である。汝はヴェーダであり、その肢分でもある。ハリよ、汝こそヤジュニャ・プルシャ（祭祀の人格）である。

Verse 23

सूर्यादयो ग्रहास् तारा नक्षत्राण्य् अखिलानि च मूर्तामूर्तम् अदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम

おおプルショーत्तマよ。太陽をはじめ諸惑星、星々と一切の星宿—形あるものも形なきものも、見えるものも見えぬものも—真にすべては汝のうちに包まれ、汝に依って立つ。

Verse 24

यच् चोक्तं यच् च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर तत् सर्वं त्वं नमस् तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः

至上主よ。ここで私が語ったこと、そして語り得なかったこと—そのすべてがただ汝への供えとなりますように。汝に礼拝する。幾度も幾度も敬礼—礼に次ぐ礼。

Verse 25

एवं संस्तूयमानस् तु पृथिव्या पृथिवीधरः सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्

大地にこのように讃えられると、栄光ある大地の支え手—その声はサーマン讃歌の詠唱のように響き—深くうねる雷鳴のごとき咆哮を放った。

Verse 26

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः रसातलाद् उत्पलपत्रसंनिभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

ついに大いなる猪神—開ききった蓮華のように澄む眼をもつ—は、自らの牙に大地を載せて持ち上げた。ラサータラより、青蓮の花弁のごとく暗い色を帯び、深淵から隆起する巨大な青き山のように現れ出た。

Verse 27

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संप्लवाम्भो जनलोकसंश्रयान् सनन्दनादीन् अपकल्मषान् मुनीन् चकार भूयो ऽपि पवित्रतास्पदम्

彼が起ち上がると、その口息の風に打たれ押し流された洪水の水は、再び清浄の依り処となった。ジャナローカに住まうサナンダナら無垢の聖仙に触れたゆえに、その水はふたたび聖なるものとなった。

Verse 28

प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातले ऽधः कृतशब्दसंततम् श्वासानिलार्ताः परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियतं वसन्ति

鋭い蹄の先に打たれた水は、轟きの音を絶え間なく立てつつ、ラサータラへと下方に奔り落ちる。その息の風と止まぬ轟音に悩まされ、シッダ・ローカに常住するシッダたちは四方へと動き回る。

Verse 29

उत्तिष्ठतस् तस्य जलार्द्रकुक्षेर् महावराहस्य महीं विगृह्य विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति

水に濡れた腹をもつ大いなるヴァラーハが、大地を担って起ち上がり、ヴェーダそのものなる身を震わせたとき、その毛孔に住まう聖仙たちは讃歌をもって彼を称えた。

Verse 30

तं तुष्टुवुस् तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः सनन्दनाद्या नतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्

そのとき諸世界に住まうヨーギーたち—サナンダナら—は、歓喜に満ちた心で彼を讃えた。敬虔に首を垂れ、揺るがぬ眼差しをもって大地を担う堅固なる主を称揚した。

Verse 31

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् प्रसूतिनाशस्थितिहेतुर् ईश्वरस् त्वम् एव नान्यत् परमं च यत् पदम्

勝利あれ—諸主の主、至上の主宰者、ケーシャヴァよ。棍棒・法螺貝・剣・円盤を携える守護者よ。創造・維持・滅尽の因なる自在者はただ汝のみ、汝のほかに至上はない。汝こそ最高の住処、究竟の境地である。

Verse 32

पादेषु वेदास् तव यूपदंष्ट्र दन्तेषु यज्ञाश् चितयश् च वक्त्रे हुताशजिह्वो ऽसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस् त्वम् एव

汝の足にはヴェーダが宿り、汝の牙は供犠の柱（ユーパ）である。汝の歯にはヤジュニャの儀礼があり、汝の口には祭壇の火と積み重ねられた供犠の炉がある。汝は供物を運ぶアグニの舌、汝の体毛はダルバ草。主よ、汝こそただ一人、祭祀の人格ヤジュニャ・プルシャである。

Verse 33

विलोचने रात्र्यहनी महात्मन् सर्वास्पदं ब्रह्म परं शिरस् ते सूक्तान्य् अशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव

偉大なる魂を持つ主よ、あなたの両目は昼と夜です。あなたの頭は至高のブラフマンであり、すべての最高の避難所です。あなたのたてがみはすべてのヴェーダの賛歌であり、あなたの鼻孔はすべての犠牲の供物です。

Verse 34

स्रुक्तुण्ड सामस्वरधीरनाद प्राग्वंशकायाखिलसत्रसंधे पूर्तेष्टधर्मश्रवणो ऽसि देव सनातनात्मन् भगवन् प्रसीद

その姿が犠牲の柄杓であり、その深みがサーマンの厳粛な詠唱と共鳴する主よ。神よ、永遠の自己よ、祝福されたバガヴァンよ、慈悲深くあれ。どうかお喜びください。

Verse 35

पदक्रमाक्रान्तम् अनन्तम् आदि स्थितं त्वम् एवाक्षर विश्वमूर्ते विश्वस्य विद्मः परमेश्वरो ऽसि प्रसीद नाथो ऽसि चराचरस्य

あなただけがその不滅の存在であり、終わりなく、太古から存在し、不変であり、その歩みですべてに浸透しています。宇宙そのものがあなたの姿である方よ。私たちはあなたを全創造の至高の主として知っています。慈悲深くあれ。あなたは動くものと動かないものすべての主人であり、避難所です。

Verse 36

दंष्ट्राग्रविन्यस्तम् अशेषम् एतद् भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रम् इवोढपङ्कम्

主よ、この大地の全円は、あなたの牙の先端に安らいでいるように見えます。それはまるで、蓮の林に飛び込んだ後、少し泥をつけて浮かび上がってきた蓮の葉のようです。

Verse 37

द्यावापृथिव्योर् अतुलप्रभाव यद् अन्तरं तद् वपुषा तवैव व्याप्तं जगद् व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्

計り知れない威厳を持つ方よ！天と地の間にある広大な空間は、あなたの姿だけで満たされています。あなたは全宇宙に浸透しています。すべてに浸透する輝きを持つ主よ、世界の恩人として存在してください、全能の主権者よ。

Verse 38

परमार्थस् त्वम् एवैको नान्यो ऽस्ति जगतः पते तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम्

宇宙の主よ、至上の実在はただ汝のみ、他にはない。これぞ汝の威光—動くものも動かぬものも、この全世界は汝に遍満されている。

Verse 39

यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपम् अयोगिनः

ここに形あるものとして見えるものは、実は純粋な知そのものなる汝に属する。だがヨーガに安住せぬ者は迷妄の理解により、それを世界そのものと見て、相を実在と取り違える。

Verse 40

ज्ञानस्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे

この全宇宙は真に覚知の性である。だが愚か者はそれをただの対象として見て、迷妄の洪水の中をさまよう。

Verse 41

ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस् ते ऽखिलं जगत् ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर

しかし真の智者、心清らかな者は、この全世界を覚知そのものとして観じ、それを汝の御姿と悟る、至上主よ。

Verse 42

प्रसीद सर्वसर्वात्मन् भवाय जगताम् इमाम् उद्धरोर्वीम् अमेयात्मञ् शं नो देह्य् अब्जलोचन

慈悲を垂れたまえ、万有の内我、すべての内なる自己よ。諸世界の安寧のため、この大地を持ち上げ支えたまえ。量り知れぬ霊、蓮華の眼の主よ、我らに吉祥と平安を授けたまえ。

Verse 43

सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीम् इमाम् समुद्धर भवायेश शं नो देह्य् अब्जलोचन

ああ福徳の主ゴーヴィンダよ、あなたはサットヴァの優勢により燦然と輝く。この大地を持ち上げ救い給え。主宰よ、われらの安寧となり、蓮華の眼の御方よ、吉祥を授け給え。

Verse 44

सर्गप्रवृत्तिर् भवतो जगताम् उपकारिणी भवत्व् एषा नमस् ते ऽस्तु शं नो देह्य् अब्जलोचन

あなたより起こる創造の衝動が、あらゆる世界に真の利益をもたらしますように。あなたに礼拝いたします。蓮華の眼の主よ、われらに吉祥と安寧を授け給え。

Verse 45

एवं संस्तूयमानस् तु परमात्मा महीधरः उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महार्णवे

このように讃えられると、至上の自己—大地を担うマヒーダラ—は速やかに大地を持ち上げ、再び大海の上に据え置いた。

Verse 46

तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता विततत्वात् तु देहस्य न मही याति संप्लवम्

その広大な水の奔流の上に、大いなる大地は巨船のように浮かび留まった。御身が量り知れぬほど広大であるがゆえに、大地は洪水に沈まず、支えられて氾濫に呑まれない。

Verse 47

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् यथाविभागं भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

それから大地の面を平らに整え堅固にし、しかるべき区分に従って山々を世界に配した。—その御方こそ、無始にして万有の生起の源であるバガヴァーンである。

Verse 48

प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले अमोघेन प्रभावेन ससर्जामोघवाञ्छितः

その後、地の面において、前の創成期に焼き尽くされたすべての山々を彼は再び創り出した。決して外れぬ威力により、意志が決して空しくならぬ御方は、望みのままにそれらを顕現させた。

Verse 49

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपं यथातथम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत्

次いで彼は大地を区分し、しかるべき順序のまま七つのドヴィーパ（七大洲）を定めた。さらに、Bhūḥ（地界）に始まる四つの世界をも、以前のとおりに再び整え、宇宙を定められた型へと復した。

Verse 50

ब्रह्मरूपधरो देवस् ततो ऽसौ रजसा वृतः चकार सृष्टिं भगवांश् चतुर्वक्त्रधरो हरिः

そのとき神ハリは梵天そのものの姿を取り、ラジャスに包まれて創造を起動した。四つの顔をもつ至福の主は、顕現した世界を生み出した。

Verse 51

निमित्तमात्रम् एवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः

創造されるべき一切の創造行為において、彼はまさしく“道具としての因”（ニミッタ）にすぎない。生類を生み出す諸力は、第一の質料因たるプラダーナ（プラクリティ）から起こるからである。

Verse 52

निमित्तमात्रं मुक्त्वैकं नान्यत् किंचिद् अपेक्ष्यते नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्

ただ“道具としての縁”である唯一者を除けば、他に何ものも要しない。おお苦行者の最勝よ、彼自身の力によって、事物はその「事物性」へと導かれ、真にそれである状態に至る。