Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

ダーラニーは言った。「主よ、初めに、クリタユガにおいて、宇宙を御身の形とするナーラーヤナは何をなされたのですか。真理に即し、その実在の原理に従って、すべてを聞きたいのです。」

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

聖なるヴァラーハは言った。「太初にはナーラーヤナのみが存在し、ハリを超えるいかなるものもなかった。彼ひとりが満ち足りており、ただの気まぐれによって行為することはなかった。」

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

彼が第二の顕現を望んだとき、 बुद्धि（知性）より成る「思惟（チンター）」が現れた。ひととき「アサウ（Asau）」という名を帯び、太陽の輝きに似て光り放った。

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

その思惟さえも二つに分かれ、ブラフマンを宣明する者となった。「ウマー（Umā）」と名づけられるものは、常に人間界に確立している。

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

その後、彼女は一音節の聖音「オーム（Om）」となってこの大地を創造した。さらに「ブーフ（Bhūḥ）」を創り、「ブヴァフ（Bhuvaḥ）」をも創り、次いで「スヴァフ（Svaḥ）」、そして「マハフ（Mahaḥ）」を創造した。

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

次に「ジャナ（Jana）」と呼ばれる位において、苦行（tapas）とアートマン（ātman）は融解すると説かれる。この全秩序は、経と緯のごとく織り合わされ、糸に連なる宝珠の群れのように貫かれている。

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

その時、聖なる音節プラṇヴァ（Oṁ）より生じたこの宇宙は、虚空として静止していた。このまさに福徳なる主の御姿がシャンカラであり、彼こそハリそのものである。

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

これらの世界が空であるのを見て、彼は最上の有身の形を創造せんと欲し、自らの心の領域を揺り動かした。すると、その自らの本質のみから一つの形相が現れた。

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

その原初の状態が存しつつ揺り動かされたとき、ただちにブラフマーṇḍa（宇宙卵）が生じた。さらにそれが部分に分かれると、ブールローカ（地界）もまた秩序ある位置に定められた。

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

さらに進むと、中央が太陽のごとく輝く別の世界領域が見える。そこでは、万有に遍満する原初の人（プラーナ・プルシャ）が、蓮華の萼の内に安住している。

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

まことにその神ナーラーヤナは、プラジャーパティ的な生殖の光輝によって、臍より「ア」に始まる母音（原初の音）を、さらに鋤（すき）をも放出した。

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

無相の創造の時、諸シャーストラは鳴り響き、ついで四方の方位も歌い出た。再び創成を顕した計り知れぬ自己は、支え保つ原理たるダーラナー（dhāraṇā）を観想した。

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

彼が観想していると、その眼から大いなる光輝が生じた。右は火のごとく、左は霜雪のごとくであった。

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

それを見て、最高の按配者パラメーシュティンは月と太陽を造作した。ついでパラメーシュティンより、プラーナ（生命の息）とヴァーユ（風）が起こった。

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

そのヴァーユこそ尊き遍在の主であり、今なお心中に宿る。彼より火が生じ、火より大いなる水が現れた。

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

そのアグニこそがテージャス（光明の力）であり、ブラーフマナの威力、最高の原因である。またその両腕からも、同じテージャスがクシャートラ・テージャス（王権・武威の力）を生み出した。

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

また主は腿よりヴァイシャ（Vaiśya）を生じ、足より同じくシュードラ（Śūdra）を生じた。その後、主はヤクシャ（Yakṣa）とラークシャサ（Rākṣasa）をも創造された。

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

しかし主は四種の存在によってブールローカ（Bhūrloka）とブヴァルローカ（Bhuvarloka）を満たし、さらにスヴァルガ（Svarga）への道を行く他の存在によってスヴァルローカ（Svarloka）を完全に満たされた。

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

同様に、マハルローカ（Maharloka）はそれら多様な存在と、サナカ（Sanaka）らの聖仙によって満たされた。さらに次いで、ジャノーローカ（Janoloka）はヴァイラージャ（Vairāja）たちによって完全に満たされた。

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

その後、神々は苦行（tapas）に堅住する者たちによってタポーローカ（Tapoloka）を満たした。さらにサティヤローカ（Satyaloka）は、再び戻ることのない神々、すなわち死すべき再生へと堕ちぬ神々によって満たされた。

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

このように創造（sṛṣṭi）を成し終えると、神なる主—衆生を養うバガヴァーン（Bhagavān）—は至上主として目覚めたまま、自らの器用（ghastra）を、「カルパ」（kalpa）という名のもとに見守り続ける。

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

その宇宙において、ブールローカ（Bhūrloka）とブヴァルローカ（Bhuvarloka）が生じ、さらにスヴァルローカ（Svarloka）も生ずる――この三界はまことに成立する。ここに疑いはない。

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

劫の終わりに神が眠りに入るとき、同じ長さの夜が到来すると説かれる。その間、この三界全体は眠れるがごとくあり、洪水と融解（プララヤ）の状態へと移行する。

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

やがて夜が過ぎ去ると、蓮華の眼をもつ主は起き上がった。彼はそれらのヴェーダと、また四母（四種の母なる力）とを思惟したが、思索してもなお、神々の主はそれらのヴェーダを把握し得なかった。

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

眠りと無知とに惑わされ、神々の主は世界の秩序ある道筋をいかに定めるべきかと思惟した。「ここではヴェーダが、まだ正しい配列に定まっていない。」

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

その後、神々の主は、それらが自らの「水」と名づけられる形相のうちに融け込んでいるのを見た。これを取り戻そうと念じ、思惟して魚となり、水中へと入った。

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

かく観想すると、その刹那に大魚はただちに顕現した。神は水中へ入り、あたかも四方の水を揺り動かすかのようであった。

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

彼が入るや否や、水は大地を担うその巨大な御身の周りにただちに明らかに輝き現れた。尊き神が魚の姿を超えたとき、彼らは大海のただ中で、大地を引き上げたハリを讃歌によって讃嘆した。

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

思弁の及ばぬところにありながら、ヴェーダーンタの流れに現前する御方よ、汝に帰敬する。魚の姿を取るナーラーヤナよ、汝に帰敬する。吉祥にして調べ正しき御言葉をもち、宇宙を御身とする御方よ、汝に帰敬する。二重の智の相を保持する御方よ、汝に帰敬する。

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

月と日と風を御姿とする御方よ、水のうちに宇宙を宿す美眼の主よ、汝に帰敬する。ヴィシュヌよ、われらは汝の庇護に赴く。魚身を退けて、われらを守り給え。

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

無量の御姿をもつデーヴァよ、汝によってこの全宇宙は遍く満たされている。差別して見えるとしても、ここに汝以外の何ものも存在しない。宇宙のいかなる相も汝と別なるものではない。ゆえにわれらは汝に帰依し、汝を避難処とする。

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

蓮華の眼をもつ御方よ、虚空・内なる自己（アートマン）・月・火、そして心もまた、汝の原初の御身の諸相である。もし我が讃嘆に帰依が欠けるなら、シャムブよ、どうか赦したまえ。神々の神よ、汝によって宇宙は輝き現れる。

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

これは汝の神なる御姿に相反するかのようだ—恐るべく、音は轟き、山のごとく巨大である。太古の主、神々の君、世界の住処よ。アチュタよ、烈しい光を放つ者よ、どうか鎮まり、静けさへと帰りたまえ。

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

われらは皆、汝をこそ帰依処として拠り所とした。恐れのあまりこの御姿を見たが—汝なくしては、全世界に何ものも存在せず、また身に宿るいかなる古の原理も存在しない。

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

かくしてその時、讃えられた神は水中にあるものを取り収めた。内に住する姿をとり、ヴェーダをウパニシャッドおよび諸シャーストラとともに内奥に包摂した。

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

福徳なる主が自らの顕現の御姿にとどまる限り、この世界もまた存続する。不変の原理（クータスタ）が現前すれば、それは融解（滅）へと向かい、変化の原理（ヴィクリティ）が現前すれば、それは増大し広がる。