Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

バドラ―シュヴァは言った。「おお福徳なる御方よ、かの世界を観察しておられたとき、あなたは何を修したのですか。それは誓戒（ヴラタ）か、苦行（タパス）か、あるいは何らかのダルマ—おお牟尼よ—その目的を得るための行であったのですか。」

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

信愛（バクティ）をもってハリを礼拝せずして、いかなる賢者が他の世界を望もうか。ハリが礼拝されるとき、あらゆる世界は掌中にあるかのようになる。

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

かく思惟して、王の中の最勝者よ、私は永遠なるヴィシュヌを、豊かな供施（ダクシナー）を伴う祭式（クラトゥ）によって、百年のあいだ礼拝した。

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

やがて久しい時が過ぎ、王子よ、私が祭祀そのものを御身の形とする神々の主ジャナールダナを供養していたとき、招請された諸神はインドラとともに一斉に来臨した。

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

諸神がインドラとともにそれぞれの座にとどまっている間に、まさにその時、まさにその場に、牛の徽章を旗印とする御方（ヴリシャバドヴァジャ）なる世尊が来臨した。

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

マハーデーヴァ—ヴィルーパークシャ、トリヤンバカ、ニーラローヒタ—はまことにルドラの相に安住し、その位にとどまりて、至上主（パラメーシュヴァラ）として顕現した。

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

到来した者すべて—神々、仙賢、そして大いなる蛇族—を見て、蓮華より生まれし尊きサナトクマーラが進み出て来た。

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

太陽のごとく輝く天の乗り物にて、トラサレーヌ（trasareṇu）の尺度に比すべき微妙さをもって、大瑜伽行者はそこに安住した—過去・現在・未来を知る者として。

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

ルドラに近づき、その大牟尼は頭を垂れて礼拝した。わたしが拝礼すると、彼は三叉戟を執る御方（シヴァ）の傍らに立ちとどまった。

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

そこに立つ神々、またナーラダをはじめとする仙賢、さらにサナトクマーラとルドラを見て、わが心に宿っていたものは明らかとなり、静かに定まった。

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

おお最勝の王よ、これらのうち誰が最も卓越し、汝が礼拝すべき者であるのか。さらに、誰を満足させれば、これらすべて—ルドラたちと共に—が満足するのか。

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

王よ、このようにして事がそのまま定まったとき、私はルドラに問いかけた、汚れなき者よ。「この場合、汝らのうち—神々の最勝者よ—ここで礼拝されるべきは誰か。」

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

こう言い終えると、ルドラは神々の御前で私に語った。

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

ルドラは言った。「すべての覚者は聞け。清浄無垢なる天の聖仙たちも聞け。名高き梵仙たちも聞け—まことに、皆わが言葉を聞け。汝もまた、偉大なる知慧を備えたアガスティヤよ、私が語る言葉を聴け。」

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

祭祀（ヤジュニャ）によって讃えられるその神—その御方よりこの全世界は生じ、また神々の群れと共に、常にその御方のうちに融け帰する。

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

ナーラーヤナは至上の神であり、ジャナールダナは清浄なるサットヴァ（sattva）を本質とする。かの福徳なる主、至高の支配者は、三重の自己（具身存在の三分の構成）を創出した。

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

ラジャス（rajas）とタマス（tamas）を帯びて、偉大なる者はラジャスを主としつつ、より多くのサットヴァを具えた。さらにその臍の蓮華に、蓮座に坐すブラフマー（Brahmā）を生じさせた。

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

ラジャスとタマスを帯びたその主は、また私をも創造した。サットヴァであるもの、それこそが神なるハリ（Hari）であり、ハリこそが至高の境地（最高の到達）である。

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

サットヴァとラジャスから成る者は、まさに蓮華より生まれたブラフマーである。ブラフマーである者はそのまま神であり、その神は四つの顔をもつ。さらにラジャスとタマスを帯びるもの、それが私である—ここに疑いはない。

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

サットヴァ、ラジャス、タマス—この三つが「三性」と説かれる。生きとし生けるものはサットヴァによって解脱し、サットヴァはナーラーヤナの本性である。

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

ラジャスがサットヴァと結びつくとき、ラジャス優勢のもとに創造が生起する。しかもこの説は、ピターマハ（梵天ブラフマー）の伝承に属するとされ、あらゆるシャーストラにおいて誦される。

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

ヴェーダの外にある行為でありながら、「シャーストラ」を引き合いに出して実践されるものは「ラウドラ」と称され、人間の行いのうち最下と説かれる。

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

ラジャスに乏しい行為、また純粋にタマス的な行為は、人をこの世においても来世においても不幸な帰趨へと向かわせる。

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

生きとし生けるものはサットヴァによって解脱する。サットヴァはナーラーヤナの本性を帯びると理解される。さらに、至福の主ナーラーヤナは、ヤジュニャ（祭祀）の形として観想される。

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

クリタの時代には、清浄にして微細なる姿のナーラーヤナを観想し礼拝すべきである。トレーターの時代にはヤジュニャ（祭祀）の形として（礼拝され）、ドヴァーパラの時代にはパンチャラートラ（Pañcarātra）の法によって（礼拝される）。

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

カリの時代には、至上の自己たるジャナールダナは、タマス的な者たちによって、我が定めた道に従い多様な姿で礼拝されるが、その心は憎悪（dveṣa）に染まっている。

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

その至上原理を超えて、いかなる神も生じたことはなく、また生じることもない。ヴィシュヌである者はそのままブラフマーであり、ブラフマーである者——それもまた我である。

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

三ヴェーダに基づくこの祭祀においても、供すべきものはヴェーダの文に確定している。おお、二度生まれの中の最勝者よ、我らの三つ（ヴェーダ三部）の間に差別・分裂を作る者は罪をなす者、邪悪な心の者であり、不幸なる帰趣に至るであろう。

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

また我が言を聞け、アガスティヤよ。われは古き時代の物語を語ろう。カリの世において、この世の人々がハリへの信愛（バクティ）を行わぬさまを示すためである。

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

ブールローカの住人は皆、昔ジャナールダナを礼拝してブヴァルローカに至る。そこに住む者たちもまた、ケーシャヴァを崇敬して天界の境地へ進み、次第を経て解脱（ムクティ）にも到達する。

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

かくして「解脱の位」がまた一切の世界によって遍く満たされたとき、解脱に与る神々は、慎み深く心を収めてハリ（Hari）に専念した。

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

彼もまた—常住にして、遍在の性ゆえに—顕現し、こう告げた。「告げよ、神々よ、あらゆるヨーギンの中の最勝者たちよ。なすべき務めは何か。」

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

彼らは神々の主に礼拝し、至上主に申し上げた。「神々の神よ—もし万民が解脱の道に安住するなら、創造はいかにして起こり、また誰が地獄界に住まうのでしょうか。」

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

神々にそのように問われて、ジャナールダナは彼らに告げた。「三つのユガのあいだ、多くの人々が我に帰依して来るであろう。」

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

時代の末には、我に帰依する者はきわめて稀となる。われは速やかにこの迷妄（モーハ）を生じさせよう—それは人々を惑わせるであろう。

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

汝もまた、強大なる腕をもつルドラよ、迷妄の論書を作らせよ。わずかな労で足るかのように示しつつ、人々に長く続き広く及ぶ結果を示せ。

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

欺きと幻術（インドラジャーラ）を示し、さらに相反し不如法な行いをも示して、マヘーシュヴァラよ、汝は速やかにあらゆる人々を迷わせる。

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

そのとき、かの神パラメーシュティンがかく語り終えるや、アートマン（自己）は直ちに秘され、そして我はその時に顕現させられた。

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

「その時より後、徳ある者の中の最勝者よ、人々はおおむね、我が宣示した論書と規範とに心を寄せるであろう。」

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

ヴェーダに随う道と、また神ナーラーヤナとを、一味不二の観において見る者たち—その人々は解脱（モークシャ）に与る。

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

おお、最勝の再生者よ。ヴィシュヌと別なるものとして我を礼拝し、さらにブラフマーをも礼拝する罪業の人々は、地獄へ赴く。

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

ヴェーダの道から外れた者たちのため、またまさにその迷妄を正すために、我は「ナヤ」と「シッダーンタ」という名のもとにこの論書を示した。

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

これが「絆（パーシャ）」、すなわち束縛された生類の状態である。その束縛が脱落するとき、「ヴェーダ」と称されるパーシュパタの教えが生起する。

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

「おお、ブラーフマナよ。我はヴェーダそのものの姿である。無始のヴェーダを離れ、他の論書の義を説く者たちによっては、我が本性は真に知られない。おお、最勝の仙よ。我はヴェーダによって知られる—とりわけブラーフマナたちによって。」

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

「おお、ブラーフマナよ。我は三つのユガであり、またブラフマーであり、同じくヴィシュヌでもある。サットヴァに始まる三グナもまた我にあり、三ヴェーダも三つの聖火もまた然り。」

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

世界は三つ、サンディヤー（黎明・黄昏の聖なる接合）も三つ、ヴァルナ（身分）もまた三つである。サヴァナ（祭儀の時刻）も同数で、この宇宙は三重の秩序として結ばれている。

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

おお最勝の聖仙よ、このように知る者—ナーラーヤナを至上とし、蓮華より生まれたブラフマーを従位とし、また我をも従位としつつ、究極の本質的主位においてはただ一者のみであると悟る者—その人は迷妄（モーハ）を離れたと言われる。