Adhyaya 25: The Birth of Ahaṅkāra as Guha/Skanda and His Appointment as Divine Commander

Verse 1

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ॥ २५.१ ॥

プラジャーパラは言った。「おお、二度生まれの中の最勝者よ、カルッティケーヤはアハンカーラ（我執・自我原理）からいかにして生じたのか。大牟尼よ、我が問いに答えてこの疑いを断ち切ってください。」

Verse 2

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ॥ २५.२ ॥

マハータパーは言った。「至上のプルシャは、あらゆるタットヴァ（原理）を超越するものとして記憶される。彼よりアヴィヤクタ（未顕現）が生じ、タットヴァを端緒とするその根本の類は三種であると説かれる。」

Verse 3

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहङ्कार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ॥ २५.३ ॥

プルシャとアヴィヤクタ（未顕現）の間に、マハット（Mahat）の原理が生起する。そしてその同じ原理は「アハンカーラ（我執）」と呼ばれ、また「マハーン（大いなるもの）」とも説かれる。

Verse 4

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ॥ २५.४ ॥

「プルシャ」はヴィシュヌであると言われ、名においてはシヴァとしても記憶される。また「アヴィヤクタ（未顕現）」は女神ウマーであり、あるいは蓮華の眼をもつ女神シュリー（Śrī）である。

Verse 5

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् महामते ॥ २५.५ ॥

その結合よりアハンカーラ（「我」の原理）が生じ、またそれに結びつく者として、神軍の将・グハ（Guha）が語られる。彼の起源をわたしは説こう。大いなる理解をもつ王よ、聴け。

Verse 6

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयम्भुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसम्भवाः ॥ २५.६ ॥

ナーラーヤナは原初の神であり、彼よりブラフマーが次いで生じた。その系譜からスヴァヤンブヴァ（マヌ）および他の者たち—マリーチをはじめとして—アルカ（太陽）より生まれた者たちが現れた。

Verse 7

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ॥ २५.७ ॥

彼らを起点として、デーヴァ、ダイティヤ、ガンダルヴァ、人間、鳥、獣、そしてまことに一切の生きとし生けるもの——この創造はかく列挙された。

Verse 8

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्याः महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ॥ २५.८ ॥

創造が広がりゆくとき、大いなる力をもつデーヴァとダイティヤは、対抗の心を抱き、征服を望んで戦った。

Verse 9

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ॥ २५.९ ॥

ダイティヤの中には、戦場で猛り高ぶる強大な将たちがいる。まずヒラニヤカシプ、次いで大力のヒラニヤークシャ、さらにヴィプラチッティ、ヴィチッティ、ビーマークシャ、そしてクラウンチャである。

Verse 10

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ॥ २५.१० ॥

この比類なき力を備えた勇士たちは、大いなる戦いにおいて、白く輝く矢をもって、日ごとに絶え間なく神々の軍勢を打ち破る。

Verse 11

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ॥ २५.११ ॥

神々の敗北を見て、神々の師ブリハスパティは言った。「おお神々よ、汝らの軍は欠けている——将がいないのだ。」

Verse 12

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ॥ २५.१२ ॥

インドラ一柱のみでは、天なる軍勢を守りきることはできない。ゆえに、ふさわしい軍の統帥（セーナーパティ）を速やかに求めよ。

Verse 13

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससम्भ्रमम् ॥ २५.१३ ॥

かく告げられるや、神々は世界の祖父（ブラフマー）のもとへ赴き、慌ただしく言った。「我らに軍の統帥をお授けください。」

Verse 14

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्मा । अथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ॥ २५.१४ ॥

そのとき四面のブラフマーは思案した。「彼らのために、我はいかに為すべきか。」そしてブラフマーは心中の念をルドラへと向けた。

Verse 15

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ॥ २५.१५ ॥

ついで神々は、ガンダルヴァとともに、またリシ・シッダ・チャーラナらも加わり、ブラフマーを先頭に戴いてカイラーサ山へと赴いた。

Verse 16

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ॥ २५.१६ ॥

そこで彼らは、大自在天—シヴァ、パシュパティ、遍満する主—を拝し、シャクラ（インドラ）をはじめとする三天の住人たちは、さまざまな讃歌をもって御方を讃嘆した。

Verse 17

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शङ्कर पाहि नः स्वयम् ॥ २५.१७ ॥

神々は言った。「われらは皆、帰依を求めて大自在天マヘーシュヴァラ—三眼者トリヤンバカ、衆生を繁栄させる御方—に礼拝いたします。おおウマーの夫、宇宙の主、マルットの主、世界の主よ—おおシャンカラよ、みずから我らをお護りください。」

Verse 18

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति-प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ॥ २५.१८ ॥

三叉戟を執る御方よ—プルショーत्तマ、堕ちぬ者アチュタよ。御髻（けい）の頂は月の光に照らされ、その光明により三界はことごとく清められる。三界の胎内にあるこの場にて、魔（ダイティヤ）より我らをお守りください。

Verse 19

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरिर्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ॥ २५.१९ ॥

汝は原初の神、至上の人格—ハリ（Hari）、バヴァ（Bhava）、マヘーシャ（Maheśa）、三城トリプラを滅した大能者、バガ（Bhaga）の眼を破った者、ダイティヤ族の古き敵、牛を旗印とする御方。神々の中の最勝者よ、我らをお守りください。

Verse 20

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ॥ २५.२० ॥

主よ—ギリーシャ（Śiva）の縁者にして大主、山より生まれし女神（パールヴァティー）に愛され、また愛されぬ御方、諸不死の世界すべてに礼拝される御方よ。ガネーシャ、衆生の主、吉祥なるシヴァ、不滅にして衰えぬ御方よ—我らをお守りください、アチュタよ、ダイティヤの最強を滅する者よ。

Verse 21

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ॥ २५.२१ ॥

汝は地をはじめとする諸タットヴァに安住し、とりわけ虚空においては「音」の本性である。風においては二重、火においては三重、水においては四重、地においては五つの गुण（性質）として顕れる—我らをお守りください。

Verse 22

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ॥ २५.२२ ॥

汝は木において火の相であり、また石においても同様である。汝は生命の精髄の相であり、水においてさえもそのように在す。光輝を本性とする吉祥なるマヘーシュヴァラよ—ハラよ、ダイティヤの群に悩まされる我らを守り給え。

Verse 23

नासीद्यदा अकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेंद्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवान् एव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ॥ २५.२३ ॥

この世界の顕現がまったく存在しなかったとき、三眼者よ、その時いかで太陽やインドラや財宝の主があり得ようか。かの時、ただ汝のみ、異相の眼を具する者よ、正しい認識手段（プラマーナ）等による否定を離れて、安住していた。

Verse 24

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनॊऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ॥ २५.२४ ॥

髑髏の花鬘を戴き、月の一片を頂に飾る者よ。火葬場に住し、白き灰に身を覆われ、蛇王に身を巻かれ、死の恐怖を除く者よ。神々の主よ、正しき分別の智慧をもって我らを守り給え。

Verse 25

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ॥ २५.२५ ॥

汝は पुरुष（プルシャ）たる男性原理である。これこそは山の娘なるシャクティ、あらゆる肢体に遍満する形相を具する者であり、また祝福されし者よ、彼女は汝のうちに住する。三叉戟の相として三界は汝の手に置かれ、汝の三眼には三つの祭火が स्थापितされている。

Verse 26

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ॥ २५.२६ ॥

汝の結髪（ジャター）の相において、あらゆる海、山脈、そして水を運ぶ諸河川が遍く宿る。デーヴァよ、この最上の知は汝に安住するが、歪んだ見解の人々はそれを見出さない。

Verse 27

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भवस् तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ॥ २५.२७ ॥

汝はナーラーヤナにして、諸世界の生起する根源である。さらに汝はバヴァ（シヴァ）であり、また自ら四面の者（ブラフマー）でもある。サットヴァに始まるグナの差別、火の種々の分別、そしてユガ等の区分によって、汝は三重の相として安立する。

Verse 28

भवन्तमेतॆ सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ॥ २५.२८ ॥

主よ、これら神々の首領たちは安寧を求め、汝を喜ばせんとして、汝のみを讃え他を称えない。ゆえに、バヴァよ、聖なる灰を飾りとする御方よ、あらゆる仕方で我らを護り給え。宇宙の主よ、ルドラよ—汝に敬礼する。

Verse 29

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ॥ २५.२९ ॥

マハータパーは言った。その時、神々に讃えられたルドラ—パシュパティ—は、心乱すことなく神々に告げた。「いかなる務めがあるのか。告げよ、遅れるな。」

Verse 30

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ॥ २५.३० ॥

神々は言った。「神々の主よ、ダイティヤ討伐のため、我らに軍の総帥を授け給え。ブラフマーを先頭とする神々にとって、これこそが利益となる。」

Verse 31

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्य्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ॥ २५.३१ ॥

ルドラは言った。「我は汝らに軍勢の主を授ける。神々よ、苦患を離れよ。未来において、ヨーガおよびそれに連なる修行を観想する中で、これに関するプラーナ的説話が存するであろう。」

Verse 32

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ॥ २५.३२ ॥

かく語り終えると、ハラ（シヴァ）は神々を退かせ、わが身に宿るシャクティを、子を得んがために揺り動かした――敵を焼き尽くす者よ。

Verse 33

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ॥ २५.३३ ॥

その力を揺り動かしたとき、火と太陽に等しい光輝をもつクマーラは、生得（サハジャ）のシャクティを帯び、ただ智のみを具えた。

Verse 34

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिताः । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ॥ २५.३४ ॥

王の中の王よ、彼の出現は多様な姿として定められている。まことに多くのマヌヴァンタラにおいて、彼は神々の軍の総帥（デーヴァ・セーナーパティ）と説かれる。

Verse 35

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकार इति कीर्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ॥ २५.३५ ॥

身に宿るその神的原理は「アハンカーラ（我執・自我原理）」と称される。機能上の目的により、力ある者よ、それこそが諸能力の総帥（セーナーパティ）となる。

Verse 36

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ॥ २५.३६ ॥

それが成就すると、ブラフマー自らが、あらゆる神々を伴って、そのとき神々の主シヴァ、すなわちパシュパティを礼拝した。

Verse 37

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ॥ २५.३७ ॥

その授福の恩寵によって、すべての神々とリシたち、シッダたちに敬われ、軍の将は力を満たされた。やがて彼は神々に告げた。「友のために、この競技の件では必ず行動を起こさねばならぬ。」

Verse 38

श्रुत्वा वचस्तस्य महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहणायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ॥ २५.३८ ॥

その言葉を聞いて、大魂のマハーデーヴァはこう告げた。「汝に遊びの品として雄鶏を授け、さらにシャーカとヴィシャーカという名の二人の随伴者を与える。おおクマーラよ、汝はブータの群の統領となり、神々の主の軍の総司令となれ。」

Verse 39

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ २५.३९ ॥

このように語り終えると、その神は—そしてすべての神々もまた、王よ—その時、軍の将スカンダを、敬虔にして嘉すべき言葉で讃えた。

Verse 40

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ॥ २५.४० ॥

神々は言った。「神軍の総帥となれ、主よ、マヘーシュヴァラの御子よ。六面者シャṇムカ、スカンダ、宇宙の主、雄鶏の旗を掲げる者、パーヴァカよ。」

Verse 41

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृर्ज ॥ २५.४१ ॥

おおスカンダよ、クマーラの主よ、幼児を奪う霊（グラハ）の従者を震え上がらせる者よ。勝利者よ、クラウンチャを滅する者よ。クリッティカーの子、諸母より生まれし者よ—礼拝し奉る。

Verse 42

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ॥ २५.४२ ॥

おお、衆生と憑依する霊を統べる最勝の主よ。おお、パーヴァキ（火の尊相）、麗しく拝するに足る御方よ。おお、大元素の主の御子よ。三つの眼をもつ御方よ—あなたに帰敬いたします。

Verse 43

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवानन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ॥ २५.४३ ॥

そのとき神々にかく讃えられて、バヴァーナンダナはますます大いなる姿となった。十二の太陽のごとく輝き、驚異の光景となったのである。王よ、その光輝は三界さえも熱せしめた。

Verse 44

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्तिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥ २५.४४ ॥

プラジャーパラは言った。「彼らはクリッティカーたちの子である神聖なる師を、どのように呼びかけたのか。さらに彼はなぜ『パーヴァキル』とも呼ばれるのか。あるいは、いかにして『母の歓び』として知られるのか。」

Verse 45

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ॥ २५.४५ ॥

マハータパーは言った。「神よ、第一のマンヴァンタラにおいて、私が述べた起源の説話のとおりに—まさにそのように、直接の知覚を超えたものを観る神々によって主は讃えられた。」

Verse 46

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्वितीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ॥ २५.४६ ॥

クリッティカー、火（パーヴァカ）、ほかの母たち、そして同じくギリジャー（パールヴァティー）—これらがグハの第二の誕生を成り立たせる因縁である。

Verse 47

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्यामृतं गुह्यमहङ्कारस्य सम्भवः ॥ २५.४७ ॥

かくして、王の中の最勝者よ、汝の問いに従い説き明かした。すなわち、自己知の秘なる「甘露」とは、アハンカーラ（我執・我慢）の生起である。

Verse 48

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ॥ २५.४८ ॥

スカンダ自らがマハーデーヴァであり、あらゆる罪を滅する者である。灌頂（アビシェーカ）の時、ピターマハ（大祖父・始祖）は彼に第六の月日シュシュティー（Ṣaṣṭhī）を聖なるティティとして授けた。

Verse 49

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ॥ २५.४९ ॥

しかし、心を律し、果実を食としてこの誓戒を成就する者は—たとえ子なき者でも子（息子）を得、貧しき者でも財を得る。人が心に願うものは、そのままに得られる。

Verse 50

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्त्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ॥ २५.५० ॥

また、カーッティケーヤに捧げてこの讃歌を誦する者は、その家において子らの安穏と無病が成就する。