Adhyaya 189: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites (Funerary Offerings) and Donor–Recipient Purification

Verse 1

अथ पिण्डकल्पोत्पत्तिप्रकरणम्॥ धरन्युवाच॥ श्रुतं श्राद्धं यथावृत्तं शौचाशौचांश्च सर्वशः॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतभोज्यं यथाविधि॥

ここに、ピṇḍa（供団）の作法の起こりを説く章。大地は言った。「私は、慣行に従って行われるシュラーダ（śrāddha）と、あらゆる面での清浄・不浄の事柄、さらに四つのヴァルナすべてに対し規定された亡者の食について、法に則して聞きました。」

Verse 2

उत्पन्नं संशयं मेऽद्य भगवन् वक्तुमर्हसि॥ चातुर्वर्ण्येषु सर्वेषु दद्याद्दानं द्विजोत्तमे॥

「今日、私に疑いが生じました。世尊よ、どうか説き明かしてください。四つのヴァルナすべての中で、布施は誰に与えるべきでしょうか。二度生まれの中の最勝者よ。」

Verse 3

प्रतिगृह्णन्ति ये तत्र प्रेतभागं विशेषतः ॥ अनिष्टं गर्हितं तत्र प्रेतेन सह भोजनम्

そこで—とりわけ—亡者（プレータ）に割り当てられた分け前を受け取る者は、忌まわしく非難される食事に与るのであり、まるで亡者と共に食するかのようである。

Verse 4

भुक्त्वा तेषां द्विजो देव मुच्यते केन कर्मणा ॥ कथं ते तारयिष्यन्ति दातारं पुरुषोत्तम

「それを食した後、いかなる行いによって、ああ神（デーヴァ）よ、バラモンはその過失から解放されるのですか。さらに、いかにして彼らは施主を救済するのでしょう、ああプルショーत्तマよ。」

Verse 5

प्रणयात् स्त्रीस्वभावेन पृच्छामि त्वां जनार्दन ॥ एवमुक्तोऽपि भूम्या असौ शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनः

「愛ゆえに、また女の性（さが）に従って、あなたにお尋ねします、ジャナールダナよ。」大地にこのように告げられても、彼は—法螺貝とドゥンドゥビ太鼓のように鳴り響きつつ—答えようとした。

Verse 6

वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे वरारोहे यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ヴァラーハの御姿なる至福の主は、ヴァスンダラーに答えられた。「よくぞ問うた、大地よ、麗しき腰の者よ。汝が我にこれを尋ねるのはまことに善い。」

Verse 7

कथयिष्यामि ते देवि तारयन्ति यथा द्विजाः ॥ भुक्त्वा तु प्रेतभोज्यानि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः

「我は汝に告げよう、女神よ、いかにして再生の者（両度生まれ）が救済を成就するかを。だが、もしバラモンが—識別の力に乏しく—亡者（プレータ）のための食を口にしたならば、」

Verse 8

विशोधनार्थं देहस्य उपवासं तु कारयेत् ॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा विप्रो ज्ञानेन संयुतः

身体を浄めるために、彼は断食を行うべきである。昼夜一日を慎みつつ過ごしたのち、智慧を具えたブラーフマナはさらに次へと進む。

Verse 9

पूर्वसन्ध्यां विनिर्वर्त्य कृत्वा चैवाग्नितर्पणम् ॥ तिलोहोमं प्रकुर्वीत शान्तिमङ्गलपाठकः

朝のサンディヤーを修し、さらに火への満足供養を行ったのち、鎮静と吉祥の文句を誦しつつ、ティラ・ホーマ（胡麻の供火）を執り行うべきである。

Verse 10

औदुम्बरे च पात्रे च कृत्वा शान्त्युदकानि च ॥ प्रोक्षयेच्च गृहं सर्वं यत्रातिष्ठत्स्वयं द्विजः

また、ウドゥンバラ（イチジク材）の器に鎮静の水を調え、それをもって、ブラーフマナ自身が滞在したその家の全体に灑水して清めるべきである。

Verse 11

देवाश्चाग्निमुखाः सर्वे तर्पयित्वा विभागशः ॥ भूतानां च बलिं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च भोजनम्

火を口とする一切の神々を、定められた分に従って満足させたのち、諸々の生類にバリ供を捧げ、さらにブラーフマナたちに食事を施すべきである。

Verse 12

एका गास्तु प्रदातव्या पापक्शयकरी तदा ॥ एवं तु कुरुते यश्च स याति परमां गतिम्

そののち、罪を減じる功徳として、雌牛一頭を布施すべきである。このように行う者は、最高の境地に至る。

Verse 13

प्रेतान्ने चोदरस्थे तु कालधर्ममुपागतः ॥ आकल्पं नरके घोरं वसमानः सुदुःखितः ॥

亡者への供物の食が腹中に入るとき、その者は時至って死の法に帰し、カルパに及ぶほどの長きにわたり恐るべき地獄に住して、甚だしく苦しみ続ける。

Verse 14

प्राप्नोति राक्षसत्वं वै ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ प्रायश्चित्तं तु कर्त्तव्यं दातृभोक्तृसुखावहम् ॥

彼はまことに羅刹（rākṣasa）の境涯を得る。その後、罪より解放され得る。しかし、施す者と受けて食する者の双方に安楽をもたらす贖罪儀礼（prāyaścitta）を行うべきである。

Verse 15

गोहस्त्यश्वधनादीनि सागरान्तानि माधवि ॥ प्रतिगृह्णन्ति ये विप्रा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

おおマーダヴィーよ、牛・象・馬・財などの贈与、さらには大海に囲まれた大地に及ぶほどの施与であっても、それを受け取る婆羅門たちは、真言（マントラ）をもって、定められた作法に従い受納する。

Verse 16

प्रायश्चित्तं चरेद्यस्तु स तारयति निश्चितम् । द्विजो ज्ञानॆन सम्पन्नो वेदाभ्यासरतः सदा ॥

しかし贖罪（prāyaścitta）を修する者は、必ずや（他者を）救済する。すなわち、知に具わり、常にヴェーダの習学に専心する二度生まれ（dvija）がその担い手である。

Verse 17

स तारयति चात्मानं दातारं नैव संशयः ॥ ब्राह्मणो नावमन्तव्यस्त्रिभिर्वर्णैर्धराधरे ॥

彼は自らをも施主をも救済する。これに疑いはない。大地を支える者よ、三つのヴァルナは婆羅門を侮ってはならない。

Verse 18

दैवे च जन्मनक्षत्रे श्राद्धकाले च पर्वसु ॥ प्रेतकार्येषु सर्वेषु परीक्ष्य निपुणं द्विजम् ॥

神々への祭儀において、出生星宿に関する行法の時、またシュラッダ（śrāddha）や祭日の折—すなわち亡者に関わる一切の作法において—まず熟達した相応しいドヴィジャ（再生者）を吟味して選ぶべきである。

Verse 19

क्षमायुक्तं च शास्त्रज्ञमहिंसायां रतं तथा ॥ एभिर्गुणैस्तु संयुक्तं ब्राह्मणं प्राप्य सत्वरः ॥

忍耐を備え、シャーストラ（śāstra）に通じ、アヒンサー（ahiṃsā：不害）を喜んで実践する—これらの徳を具えた—ブラーフマナを速やかに得たなら、そのとおりに事を進めるべきである。

Verse 20

दद्याद्दानानि विप्राय स वै तारयितुं क्षमः ॥ कुण्डगोलेषु यद्दत्तं निष्फलं तत्तु जायते ॥

布施はブラーフマナに与えるべきである。彼はまことに救済へと渡らせる力をもつ。しかしクンダ（kuṇḍa）やゴーラ（gola）に与えたものは無果となる。

Verse 21

कुण्डगोलं प्रतिग्राही दातारं चाप्यधो नयेत् ॥ पित्र्ये कर्मणि चैकेन तु कुण्डं वा गोलकं तथा ॥

受け取る者がクンダ（kuṇḍa）またはゴーラ（gola）であるなら、その者は施主をも堕落へ導く。祖霊の儀礼においても、たとえ一人であってもそのようなクンダ、あるいはゴーラカ（golaka）が関われば、同様に儀礼を損なう。

Verse 22

दृष्ट्वा तं पितरो यान्ति निराशा निरयं द्रुतम् ॥ दैवे कर्मणि चैवं तु तेषां दत्तं सुनिष्फलम् ॥

そのような者を見れば、祖霊たちは望みを失って去り、たちまち苦しみの処へ向かう。神々への祭儀においても同様に、そのようにして与えられたものは彼らにとって全く無果となる。

Verse 23

तस्माद्दानं न दातव्यमपात्राय यशस्विनि ॥ अत्रार्थे यत्पुरा वृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

それゆえ、誉れ高き御方よ、ふさわしからぬ受け手に施しを与えてはならない。この件について、ヴァスンダラーよ、昔起こったことを譬えの物語として聞きなさい。

Verse 24

अवन्तीविषये कश्चिद्राजा ह्यत्यन्तधार्मिकः ॥ नाम्ना मेधातिथिश्चैव मनुवंशविवर्धनः ॥

アヴァンティーの国に、きわめてダルマに篤い王がいた。名をメーダーティティといい、マヌの系統を栄えさせる者であった。

Verse 25

राज्ञः पुरोहितश्चासीच्छन्द्रशर्मा द्विजोत्तमः ॥ आत्रेयगोत्रे चोत्पन्नो वेदवादरतः सदा ॥

王の家付き祭官はチャンドラシャルマーという最上のバラモンであった。アートレーヤのゴートラに生まれ、常にヴェーダの論説と学びに専心していた。

Verse 26

स राजा ब्राह्मणेभ्यश्च गा ददाति दिने दिने ॥ शतं दत्त्वा विधानॆन पृष्ठाद्भुङ्क्ते नराधिपः ॥

その王は日ごとにバラモンたちへ牛を施した。定められた作法により百頭を与え終えてから、王はその後に食事を取った。

Verse 27

गते बहुतिथे काले राज्ञो मेधातिथेः पितुः ॥ श्राद्धस्य दिवसः प्राप्तो वैशाखे वरवर्णिनि ॥ विप्रानाह्वापयामास पितुर्वै श्राद्धकारणात् ॥

長い時が過ぎ、メーダーティティ王の父のためのシュラーダ（祖霊供養）の日が、ヴァイシャーカ月に到来した。麗しき肌の御方よ。父のシュラーダを執り行うため、王はバラモンたちを招いた。

Verse 28

श्राद्धं कृत्वा तु विधिवत्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ श्राद्धसंकल्पितं चान्नं विप्रेभ्यः प्रददौ बहु ॥

規定に従ってシュラーダ（śrāddha）を行い、ピンダ（piṇḍa）を丹念に供えたのち、シュラーダの誓願によって取り分けられた食を婆羅門たちに豊かに施した。

Verse 29

तन्मध्ये ब्राह्मणः कश्चिद्गोलकोऽवस्थितस्तदा ॥ श्राद्धे संकल्पितं चान्नं तस्मै दत्तं विधानतः ॥

その中に当時、「ゴーラカ」（golaka）と呼ばれる一人の婆羅門がいた。シュラーダのために定められた食は、作法どおり彼に与えられた。

Verse 30

तेनैव श्राद्धदोषेण राज्ञस्तु पितरस्तदा ॥ स्वर्गाद्भ्रष्टावलम्बन्ते वने कण्टकसंयुते ॥

そのシュラーダにおけるまさにその過失のために、王の祖霊たちはその時、天界から堕ち、棘に満ちた森で取りすがるままに置き去りにされた。

Verse 31

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं क्रन्दन्ते च पुनः पुनः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन राजा मेधातिथिः स्वयम् ॥

彼らは常に飢えと渇きに苦しめられ、幾度も幾度も泣き叫んだ。ある時、因縁のめぐり合わせにより、王メーダーティティ（Medhātithi）自らがそこへ来た。

Verse 32

मृगयार्थं गतस्तत्र द्वित्रैः परिजनैर्वृतः ॥ तत्रावलम्बतो दृष्ट्वा तानपृच्छद्द्विजप्रियः ॥

彼は狩猟のためにそこへ赴き、二、三人の従者を伴っていた。そこで苦難のうちに取りすがる彼らを見て、二生者（dvija）を敬う王は彼らに問いかけた。

Verse 33

के भवन्तोऽत्र सम्प्राप्ता दशामेतां सुदुःखिताः ॥ केन कर्मविपाकेन भवन्तः कथयन्तु मे ॥

「汝らは誰であって、ここに至り、このような深い悲苦の境に堕ちたのか。いかなる業の熟によってかくなったのか、我に告げよ。」

Verse 34

पितर ऊचुः ॥ अस्मद्वंशकरो नित्यं नाम्ना मेधातिथिः प्रभुः ॥ वयं तस्यैव पितरो नरकं गन्तुमुद्यताः ॥

祖霊たちは言った。「我らの系譜を常に継ぐ者、名をメーダーティティという主がいる。われらはまさにその父祖であり、いま地獄へ赴かんとしている。」

Verse 35

तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा दुःखसमन्वितः ॥ उवाच तान्पितॄन्सर्वान्सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

その言葉を聞いて、王は悲しみに包まれ、すべての祖霊に向かい慰めの言葉をもって、次のように告げた。

Verse 36

मेधातिथिरुवाच ॥ मेधातिथिरहं नाम्ना भवन्तः पितरो मम ॥ केन वै कर्मदोषेण निरयं गन्तुमुद्यताः ॥

メーダーティティは言った。「我が名はメーダーティティ、汝らは我が父祖である。いかなる行為の過失によって、汝らはニラヤ（刑罰の処）へ赴かんとしているのか。」

Verse 37

तत्र दुःखं महद्भुक्त्वा पुनर्गच्छामहे दिवम् ॥ पुत्र त्वं चैव दाता च सर्वलोकहिते रतः ॥

「そこで大いなる苦を味わったのち、われらは再び天界へ帰るであろう。しかして汝、わが子よ、汝は施与する者にして、あらゆる衆生の利益に心を尽くす。」

Verse 38

असंख्यातास्त्वया दत्ता गावः सुबहुदक्षिणाः ॥ तेन पुण्येन गच्छामः स्वर्गं ह्यतिसुखप्रदम् ॥

あなたは数えきれぬほどの牛を、きわめて豊かな祭司への布施（ダクシナー）とともに施された。その功徳によって、私たちは大いなる安楽を授ける天界へ赴く。

Verse 39

तत्र चान्नं न विद्येत येन तृप्तिर्भविष्यति ॥ पुनः श्राद्धं त्वया कार्यं पितॄणां तृप्तिदायकम् ॥

しかしそこには、満足を生じさせる食物がない。ゆえに、祖霊を満たすためのシュラッダ（Śrāddha）を、もう一度行わねばならない。

Verse 40

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मेधातिथिरगाद्गृहम् ॥ आहूय चन्द्रशर्माणं गुरुं वचनमब्रवीत् ॥

彼らの言葉を聞くと、メーダーティティは家へ帰った。師であるチャンドラシャルマーを呼び寄せ、次の言葉を告げた。

Verse 41

इत्युक्तमात्रे वचने चन्द्रशर्मा पुरोहितः ॥ आहूतवान्द्विजान्सर्वान्वेदपाठकृतश्रमान् ॥

その言葉が語られるや否や、祭官チャンドラシャルマーは、ヴェーダ誦唱に励んだすべての「二度生まれ」（ドヴィジャ）を召集した。

Verse 42

साधून्क्षान्तान्कुलीनांश्च सुशीलान्मानवर्जितान् ॥ राज्ञा तु कारयामास श्राद्धं विधिविदां वरः ॥

彼は王に命じて、規定にかなうシュラッダ（Śrāddha）を整えさせ、忍耐深く、家柄正しく、品行端正で、驕りなき善人を用いた。彼は正しい作法を知る者のうち最勝であった。

Verse 43

कृते श्राद्धे ततः पश्चात्पिण्डान्निर्वाप्य यत्नतः ॥ ब्राह्मणान्भोजयामास दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

シュラッダ（śrāddha）を終えると、ついで細心にピṇḍa供物を供え、ブラーフマナたちに食事をさせ、さらに布施（dakṣiṇā）によって敬った。

Verse 44

मेधातिथिरुवाच ॥ चन्द्रशर्मन् पुनः श्राद्धं करिष्ये पितुरद्य वै ॥ आहूयन्तां द्विजाः सर्वे कुण्डगोलकवर्जिताः ॥

メーダーティティは言った。「チャンドラシャルマンよ、今日まことに、父のために再びシュラッダ（śrāddha）を行おう。二度生まれ（dvija）は皆招くが、クṇḍaとゴーラカと呼ばれる者は除け。」

Verse 45

पश्चाद्विसर्जयामास स्वयं तु बुभुजे नृपः ॥ भुक्त्वा पुनर्वनं गत्वा दृष्टवांश्च स्वकान्पितॄन् ॥

その後、客人を退出させ、王は自ら食事をした。食後、再び森へ赴き、自らの祖霊たちを拝した。

Verse 46

ऊचुर्विनयसंपन्नाः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ॥ स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः स्वर्गलोकं प्रति प्रभो ॥

礼節を備えた彼らは、親愛をもってこう言った。「あなたに吉祥あれ。我らは天界へと赴く、主よ。」

Verse 47

तयोर् दत्तं तु यच्छ्राद्धं निष्फलं तत्स्मृतं बुधैः ॥ दैवे कर्मणि दिव्ये च ब्राह्मणो नैव लभ्यते ॥

しかし、その二種に与えられるシュラッダ（śrāddha）は、賢者により無果と記される。神々に向けた祭式や聖なる行為において、しかるべきブラーフマナの受者がそこには得られないからである。

Verse 48

सङ्कल्पयित्वा चान्नं तु गोभ्यो देयं यथाविधि ॥ गवामभावे नद्यां वा क्षिपेदन्नं प्रयत्नतः ॥

食物を心中で定めてから、規定に従い牛に施すべきである。牛がいない場合は、努めて慎重にその食物を川へ投じよ。

Verse 49

अपात्राय न दातव्यं नास्तिकाय गुरुद्रुहे ॥ गोलकाय न दातव्यं कुण्डाय च विशेषतः ॥

不適格の受者にも、正統を否定する者にも、師を害する者にも施してはならない。ゴーラカにも与えてはならず、とりわけクンダには与えてはならない。

Verse 50

इत्युक्त्वा पितरः सर्वे गताः स्वर्गाय भामिनि ॥ मेधातिथिरपि प्रायात्स्वपुरं ब्राह्मणैर्वृतः ॥

かく語り終えると、すべての祖霊は天界へ赴いた、美しき者よ。メーダーティティもまた、バラモンたちに囲まれて自らの都へと旅立った。

Verse 51

यदुक्तं पितृभिः सर्वं तच्छकार मुदायुतः ॥ तस्मात्ते कथितं देवि एकोऽपि ब्राह्मणोत्तमः ॥

祖霊が語ったすべてを、彼は喜びに満ちて成し遂げた。ゆえに女神よ、汝に告げられたのである――たとえ一人の最勝のバラモンであっても決定的たり得る。

Verse 52

संतारयति दुर्गेभ्यो विषमेभ्यो न संशयः ॥ एकोऽपि तारितुं शक्तो यथा नावा महज्जलम् ॥

彼は危難と険路を越えさせる、疑いはない。たとえ一人であっても渡らせる力がある。大水を舟が渡るがごとく。

Verse 53

तस्माद्दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणाय वसुन्धरे ॥ देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

それゆえ、ヴァスンダラー（大地）よ、ブラーフマナに布施を与えるべきである。これは神々、アスラ、人間、ガンダルヴァ、ナーガ、ラクシャサの間においても守られる行である。

Verse 54

इदानीं च त्वया कार्यमस्मद्धितमनुत्तमम् ॥ गोलकाय न दातव्यं दैवं पित्र्यमथापि वा

そして今、われらにとって最上の利益となることをなすべきである。神々のためであれ祖霊のためであれ、その供物は「ゴーラカ（golaka）」に与えてはならない。

Verse 55

प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा स्नानं कृत्वा विधानतः ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मधुपर्केण संयुतम्

東へ流れる川に赴き、規定に従って沐浴を行ったのち、彼はマドゥパルカを合わせたパンチャガヴャ（pañcagavya）を飲んだ。

Verse 56

वेदविद्याव्रतस्नातं बहुधर्मनिरन्तरम् ॥ शीलयुक्तं सुसन्तुष्टं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

ヴェーダと学知と誓戒において身を清めて成就し、多くのダルマの行を絶えず守り、善き品性を備え、満ち足り、ダルマに通じ、真実を語る者。

Verse 57

आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा मेधातिथिरकल्मषः ॥ विप्रान्नत्वा गुरुं चैव श्राद्धारम्भमथाकरोत्

到来したブラーフマナたちを見て、穢れなきメーダーティティ（Medhātithi）はヴィプラたちに礼拝し、さらに師にも礼をして、それからシュラーダ（śrāddha）を開始した。

Verse 58

पितर ऊचुः ॥ श्राद्धं संकल्पितं चान्नं दत्तं तद्गोलकाय वै ॥ तेनैव कर्मदोषेण नरकं गन्तुमुद्यताः

祖霊たちは言った。「シュラッダ（śrāddha）は正しく誓願され、食物も施された。だが実に、それはゴーラカに与えられてしまった。その行為の過失ゆえに、我らは地獄へ赴かんとしている。」

Verse 59

हृष्टान्पुष्टान्बलैर्युक्तान्राजा तु मुमुदे भृशम् ॥ दृष्ट्वा तु पितरश्चैव राजानं पितृवत्सलम्

彼らが喜び、よく養われ、力に満ちているのを見て、王は大いに歓喜した。祖霊たちもまた、王がピトリ（pitṛ）に慈愛深いのを見て、相応に応じた。

Verse 60

सर्वे श्राद्धं करिष्यन्ति निमिप्रभृतयो धरे ॥ मासे मासे च वै पश्चात्पितृपक्षे तपोधनाः

おおダーラー（大地）よ、ニミをはじめとするすべての者がシュラッダ（śrāddha）を行うであろう。さらにその後も、月ごとに、またピトリパクシャ（Pitṛpakṣa）の時期にも、苦行の富を備えた者（tapodhana）がこれを行う。