Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

プラジャーパラは言った。「大聖者よ、アグニはどのように生じたのですか。アシュヴィン双神はどのように。さらに、ガウリーよりガネーシャ（ガナパティ）が、またナーガたちとグハ（スカンダ）がいかにして現れたのですか。」

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

「—アーディティヤ（太陽神）、チャンドラ（月神）、マートリ（母神群）あるいはドゥルガーについて。また方位について。さらにダナダ（クベーラ）、あるいはヴィシュヌ、ダルマ、パラメーシュティン（ブラフマー）についても。」

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

「さらにシャンブ（シヴァ）について、またピトリ（祖霊）について、そして月についても、聖者よ—これらはまことに身体に関わる神々である。いかにして具身の形を得たのか。」

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

「さらに聖者よ、それらの行法にふさわしい食供（ボージャ）は何か。名称は何で、関わるティティ（太陰日）はどれか。どのティティに人々がこれらを供養し行ずれば、病患なき果報を授けるのか。このことを、内なる理由と秘義を含めて、聖者よ、私に説き明かしていただきたい。」

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

マハータパーは言った。「本来の自性において、ヨーガによって証得されるアートマンはナーラーヤナそのものである。全知でありながら、神聖なる遊戯（リーラー）に入るとき、自己に対する自己として、経験し享受せんとする欲求（ボーガ）がアートマンの内に起こる。大元素（マハーブータ）が攪乱されたとき、驚異の発声『etac』が生じた。」

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

その水でさえ、不満を抱きつつも変化を承認した。かくして変容が行われるとき、無数の炎に囲まれ、轟く音を発し、焼き尽くす性質をもつ大火が起こった。

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

その原理もまた、きわめて光輝に満ち、変化を顕した。火が変容するとき、最も凄烈な風が現れ、さらにその変化した状態から虚空（ākāśa）が生じた。

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

そのとき、音を相（しるし）とする虚空（vyoman）が生じ、また威力ある風も生じた。さらに火は水と結びつき、その時それらは互いに密接に結合した。

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

水は熱によって乾かされ、猛々しい勢いで進む風に駆り立てられ、さらに天空の広がりに押し迫られて、ただちにその進路へと定められた。

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

かくして一切は塊となって凝集し、堅さが生じた。これこそが大地である——おお高貴なる者よ——それは彼らよりもさらに大いなるもの（より広く）となった。

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

四大の結合によって生じる凝縮・堅密が増し、また後に続くものがそれぞれ一つずつ性質を増すがゆえに、地は五つの性質を具えると知るべきである。しかもそれらの（性質）はこの地の中に確立している。

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

そしてその凝縮（硬化）を生じつつ、それは梵卵（ブラフマーンド）、すなわち宇宙の卵となった。その内には、四つの姿・四つの腕をもつ神なるナーラーヤナが在した。

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

プラジャーパティの姿をとり、さまざまな生類を創ろうと望んだとき、ローカピターマハ（世界の祖父）は思惟しても、創造の（明確な方途）に到達できなかった。

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

そのとき彼のうちに、きわめて大いにして甚だ凄烈な怒りが生じた。その怒りから、千の炎をもつ火性のものが、焼き尽くす性質を帯びて立ち上がった。

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

ブラフマーを焼き尽くそうとした彼に、そのときブラフマーは告げた。「神々への供物ハヴィヤと、祖霊への供献カヴィヤとを運べ」と。ゆえに、王よ、彼はその時よりハヴィヤヴァーハナ（供物を運ぶ者）となった。

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

飢えに悩まされて彼は梵天（ブラフマー）に近づき、「私は何をなすべきでしょうか。どうかお慈悲を」と申し上げた。すると梵天は答えた、「汝は三つの方法によって満足を得るであろう」。

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

最初に祭祀の報酬であるダクシナー（dakṣiṇā）が授けられたとき、諸不死者（神々）が満たされたゆえに満足が生じた。さらに汝が「南の分け前」（dakṣiṇā-bhāga）を導くがゆえに、そこから「南の火」（dakṣiṇāgni）が成立した。

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

おおヴィバーヴァス（Vibhāvasu、アグニ）よ、三界において四方から投じられた供物のすべてを、神々のために運び届けよ。ゆえに汝はハヴィヤヴァーハナ（havyavāhana）、供物を運ぶ者である。

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

「身体は『家』と呼ばれる。いま汝がその主であるがゆえに、まことにガールハパティヤ（gārhapatya）となれ。おお、遍く行き渡る大いなる力よ。」

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

主よ、その力によって、供物が汝に捧げられるとき、汝はすべての人々を善き境地へと導く。ゆえに「ヴァイシュヴァーナラ」（Vaiśvānara）という称号が汝の確立した名となるであろう。

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

「ドラヴィナ」は「力」と説かれ、ゆえに財もまた「ドラヴィナ」と呼ばれる。されどそれを授けるのはただ汝のみである。ゆえに彼は財に対して執着を離れた。

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

汝は身体を護り、まことに有身の存在そのものを護る。ゆえに汝は常に遍在する主である。されば汝の子はタヌーナパート（Tanūnapāt）と名づけられよう。

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

主よ、汝は生まれたものをも、未だ生まれぬものをもまことに知り給う。ゆえに汝の御名はジャータヴェーダー（Jātavedā）となれ。

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

人々は一般に、ことに二度生まれし者（ドヴィジャ）たちは汝を讃える。ゆえに彼らが汝を称揚するが故に、汝はナーラーシャṃサ（Nārāśaṁsa）と知られよ。

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

「アガス（Agas）」とは、常に隠れて消え、無音にして確定の性をもつものと説かれる。さらに汝は遍在ゆえに「アガスト（Agast）」の境地を具するがゆえ、汝はアグニ（Agni）、すなわち火となる。

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

「ドゥマー（Dhmā）」とは「満たすこと」を示す音であり、「イドゥマー（Idhmā）」という名によって称えられる。汝によって満たされたものが到来し成就するゆえ、汝はイドゥマーと呼ばれるであろう。

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

おお子よ、大いなる祭祀を執り行う者よ。これら汝の名は儀礼において招請し唱えるにふさわしい。人々が欲する目的をもって汝を礼拝すれば、疑いなく汝を満足させ、なだめ奉るであろう。