Adhyaya 177: The Curse of Sāmba and the Prescribed Observance of Sun-Worship

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णस्य अन्यद्विचेष्टितम् ॥ द्वारकां वसमानस्य साम्बशापादिकं शृणु ॥

聖ヴァラーハは言った。「さらに聞け、麗しき腰の者よ。クリシュナのもう一つの御振る舞いを語ろう。ドヴァーラカーに住まわれた折の、サーンバへの呪詛とそれにまつわる出来事を聞きなさい。」

Verse 2

सुखासीनस्य कृष्णस्य पुत्रदारसुतैः सह ॥ आगतो नारदस्तत्र यदृच्छागमनो मुनिः ॥ पाद्यमर्घ्यं च आसनं च मधुपर्कं सभाजनम् ॥ गां च दत्त्वा यथान्यायं कृतं संवादमुत्तमम् ॥

クリシュナ（Kṛṣṇa）が子らと妻、そして子孫とともに安らかに座していると、聖仙ナーラダ（Nārada）が自らの意のままにそこへ来臨した。足を洗う水、敬献（アルギャ）、座、マドゥパルカ、しかるべき歓待が捧げられ、さらに正しい作法に従って牝牛が施されて、すぐれた対話が交わされた。

Verse 3

एकान्ते प्राप्य कृष्णं च विज्ञप्तिमकरोत्प्रभुः ॥ कृष्ण किञ्चिद्वक्तुकामस्तत्त्वं शृणु महामते ॥ साम्बनाम तव युवा पुत्रो वाग्मी तु रूपवान् ॥ स्पृहणीयः सदा कान्तः स्त्रीजनस्य सुरेश्वर ॥

ひそかにクリシュナ（Kṛṣṇa）に会い、尊き者は申し上げた。「クリシュナよ、少し申すことがある。大いなる心の人よ、その真意を聞き給え。汝の若き子サーンバ（Sāmba）は弁舌にすぐれ、姿も麗しく、常に女たちの憧れとなり、魅了する。神々の主よ。」

Verse 4

एतास्तु वरनार्यो वै क्रीडार्थं हि सुरेश्वरः । देवयोन्यो ददुस्तुभ्यं सहस्राणि च षोडश ॥

まことに、これらのすぐれた女人は天界の種より出で、神々の主よ、戯れのために汝に与えられた。数は一万六千である。

Verse 5

साम्बं दृष्ट्वा च सर्वासां क्षुभ्यते च मनः प्रभो ॥ एतत्तु ब्रह्मलोके च गीयते दैवतैः स्वयम् ॥

しかしサーンバ（Sāmba）を見れば、彼女らすべての心は揺れ動く、主よ。このことはブラフマーの世界においても、神々自らによって歌われている。

Verse 6

त्वत्प्रियार्थं समायातः कथितुं ते सुरोत्तम ॥ श्रूयते चार्थ विद्रूपः श्लोको द्वैपायनेन वै ॥

汝にとって愛しき事のために、我は来て告げる、神々の中の最勝者よ。意味の鋭い一偈が、ドヴァイパーヤナ（Dvaipāyana）によって語られたと伝え聞く。

Verse 7

क्रियातः स्वर्गवासोऽस्ति नरकस्तद्विपर्ययात् ॥ पुण्यरूपं तु यत्कर्म दिशो भूमिं च संस्पृशेत्

正しい行いによって天界に住し、その反対によって地獄に至る。功徳（プンニャ）の性質をもつ行為は、その力が十方と大地にまで及ぶと説かれる。

Verse 8

नरके पुरुषः प्रोक्तो विपरीतो मनीषिभिः ॥ तस्मात्साम्बं समाहूय तथा देवीगणं च तम्

賢者たちは、人が正しい行いに背くとき地獄に堕すると説く。ゆえに、サーンバ（Sāmba）を召し、またその女神たちの集会をも呼び集めて、（事を進めた）。

Verse 9

आसनेषूपविष्टानां तासां क्षोभं च तत्त्वतः ॥ लक्षयिष्याम्यहं सर्वं सत्यं चासत्यमेव च

彼女らがそれぞれの座に着いたなら、私は真実にその動揺を見極め、すべてを観察しよう――真なるものも、真ならぬものも。

Verse 10

तावत्सभ्यासनान्येव स्वास्तीर्य च विभागशः ॥ सर्वास्तास्तु समाहूय आसने चोपवेश्य च

その間に、 सभा（集会）の座は区分に従って敷き整えられ、ついで彼女らすべてが召され、それぞれの座に着かされた。

Verse 11

पश्चात्साम्बः समायातस्तस्याग्रे करसंपुटम् ॥ कृत्वा स्थितो मुहूर्तं तु किमाज्ञापयसि प्रभो

その後サーンバ（Sāmba）が来た。彼はその前に合掌して立ち、しばし留まって言った。「主よ、何をお命じになりますか。」

Verse 12

दृष्ट्वा रूपमतीवास्य साम्बस्यैव वरस्त्रियः ॥ चुक्षुभुः सकला देव्यो कृष्णस्यैव तु पश्यतः

サーンバ（Sāmba）のこの上なく麗しい姿を見て、高貴な女たち—まことにすべての女神たち—は、クリシュナ（Kṛṣṇa）が見守る中でさえ心を騒がせた。

Verse 13

उत्तिष्ठत प्रियाः सर्वा गच्छत स्वनिवेशनम् ॥ कृष्णवाक्यात्तदा देव्यो जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्

（彼は言った。）「愛しき者たちよ、皆起きよ。各々の住まいへ帰りなさい。」するとクリシュナ（Kṛṣṇa）の言葉により、女神たちはそれぞれ自らの宮居へと帰っていった。

Verse 14

साम्बस्तत्रैव संतस्थौ वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ स कृष्णो नारदं वीक्ष्य लज्जयावाङ्मुखोऽभवत्

サーンバ（Sāmba）はその場にとどまり、震えながら合掌して敬意を示した。クリシュナ（Kṛṣṇa）はナーラダ（Nārada）を見るや、恥じて言葉も顔も伏せた。

Verse 15

कृष्णस्तु कथयामास नारदाय सविस्तरम् ॥ स्त्रीस्वभावं चरित्रं च आश्चर्यं पापकाकरकम्

そこでクリシュナ（Kṛṣṇa）はナーラダ（Nārada）に、事の次第を詳しく語った—女性の性質と振る舞いについて—それは驚くべきことであり、過ちを招きうるものだと。

Verse 16

क्षणो नास्ति रहो नास्ति नास्ति कृत्ये विभावना ॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते

ひとときの間もなく、密かな独りの場もなく、なすべきことに熟慮もない。ゆえに、ナーラダ（Nārada）よ、女性においては satītva（貞節・貞信）の状態が語られ、確立されるのである。

Verse 17

सुरूपं पुरुषं दृष्ट्वा क्षरन्ति मुनिसत्तम ॥ स्वभाव एष नारीणां साम्बस्य शृणु कारणम् ॥

おお最勝の牟尼よ、端麗な पुरुषを見れば、女たちは潤いを覚える。これが彼女らの自然の性である。いまサーンバ（Sāmba）の場合の因を聞け。

Verse 18

अतीव मानी तेजस्वी धार्मिकॊऽतिगुणान्वितः ॥ रूपकारणमुद्दिश्य गतः क्षोभं कथञ्चन ॥

彼はきわめて驕り高く、光輝に満ち、法にかなった者で、多くの徳を備えていた。しかれども、美に関わる一事のため、いかなる因か心に動揺を生じた。

Verse 19

नारदस्त्वेवमेवं च प्रतिपूज्य हरेर्वचः ॥ अन्तरज्ञ उवाचेदं साम्बशापकरेण तथा ॥

ナーラダ（Nārada）はこのようにハリ（Hari）の御言葉をしかと礼拝し、内奥を知る者として、サーンバ（Sāmba）の呪いを招くこの由来を語った。

Verse 20

यथा एकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ॥ पुरुषास्वादनाच्चैवं क्षरन्ति सततं स्त्रियः ॥

一つの車輪だけでは車が進まぬように、同じく男を「味わう（享受する）」ことによって、女は常に潤いを生ずる。

Verse 21

पुंसः सुदृष्टिपातेन कृतकृत्या भवन्ति ताः ॥ प्रद्युम्नं वीक्ष्य नार्यस्तु लज्जामापुः सुपुष्कलाम् ॥

男の麗しい眼差しがふと注がれるだけで、彼女らは目的が果たされたかのように感じる。だがプラデュムナ（Pradyumna）を見て、女たちはひとしお深い羞恥にとらわれた。

Verse 22

साम्बं दृष्ट्वैव ताः सर्वा अनङ्गेन प्रपीडिताः ॥ उद्दीपनविभावोऽयं तासां गन्धादिकं यथा ॥

But on merely seeing Sāmba, all of them were tormented by Anaṅga (the god of desire). This is a stimulating determinant (uddīpana-vibhāva) for them—like fragrance and the like.

Verse 23

तस्मात्साम्बस्तु दुष्टात्मा तव स्त्रीणां विनाशकृत् ॥ सत्यलोके प्रवादो यस्तव जातो दुरत्ययः ॥

Therefore Sāmba, of wicked intent, becomes a cause of ruin for your women; and the rumor that has arisen about you in Satyaloka is hard to overcome.

Verse 24

मया श्रुतस्तु लोकेभ्यो ब्रह्मर्षिभ्यो मुहुर्मुहुः ॥ साम्बत्यागात्प्रमार्ष्टुं त्वमयशः कुलनाशकम् ॥

I have repeatedly heard it from the worlds and from Brahmarṣis: by abandoning Sāmba, you should wipe away the disgrace that destroys a lineage.

Verse 25

त्वमिहार्हस्यमेयात्मन् मया नु कथितं हितम् ॥ इत्युक्त्वा वचनं तत्र नारदो मौनमास्थितः ॥

O immeasurable-souled one, you here are fit (to act accordingly); I have indeed spoken what is beneficial. Having said these words there, Nārada adopted silence.

Verse 26

शरीरात्तु गलद्रक्तं पूतिगन्धयुतं सदा ॥ पशुवत्कर्तितो यस्तु तद्वद्देहोऽस्य दृश्यते ॥

From his body, blood drips—always accompanied by a foul stench. Like an animal that has been cut up, such is the condition of his body that is seen.

Verse 27

ततस्तु नारदेनैव साम्बशापविनाशकः ॥ समादिष्टो महान्धर्म आदित्यआराधनं प्रति

その後、ナーラダ自らが、サーンバの呪いを滅する大いなるダルマ、すなわちアーディティヤ（太陽）を礼拝し歓喜させる修行を彼に授けた。

Verse 28

साम्ब साम्ब महाबाहो शृणु जाम्बवतीसुत ॥ पूर्वाचले च पूर्वाह्ने उद्यन्तं तु विभावसुम्

「サーンバよ、サーンバよ、偉大なる腕をもつ者、ジャンバヴァティーの子よ、聞け。東の山にて、午前、昇りゆくヴィバーヴァス（太陽）を礼拝せよ。」

Verse 29

नमस्कुरु यथान्यायं वेदोपनिषदादिभिः ॥ त्वयोदितं रविः श्रुत्वा तुष्टिं यास्यति नान्यथा

「正しい作法に従い、ヴェーダやウパニシャッド等の文句をもって礼拝せよ。汝の唱える讃嘆をラヴィ（太陽）が聞けば必ず満足する。さもなくば、決して満たされぬ。」

Verse 30

साम्ब उवाच ॥ अगम्यगमनात्पापाद्व्याप्तो यः पुरुषो भवेत् ॥ तस्य देवः कथं तुष्टो भविष्यति स वै मुने

サーンバは言った。「聖仙よ、近づくべからざるものに近づいた罪によって人が覆われたなら、その者に対して神はどうして満足されようか。」

Verse 31

नारद उवाच ॥ भविष्यत्पुराणमिति तव वादाद्भविष्यति ॥ ब्रह्मलोके पठिष्यामि ब्रह्मणोऽग्रे त्वहं सदा

ナーラダは言った。「汝の言葉により、これは『バヴィシュヤト・プラーナ』として知られるであろう。ブラフマローカにおいて、私は常にブラフマーの御前でこれを誦する。」

Verse 32

सुमन्तुर्मर्त्यलोके च मनोः प्र कथयिष्यति ॥ साम्ब उवाच ॥ कथं पूर्वाचले गत्वा मांसपिण्डोपमः प्रभो

（ナーラダは続けて言った。）「そしてスーマントゥは、人間界においてこれをマヌに語り伝えるであろう。」サーンバは言った。「主よ、私は肉の塊のような身で、どうしてプールヴァーチャラへ赴けましょうか。」

Verse 33

त्वत्प्रसादान्महद्दुःखं प्राप्तस्त्वहमकल्मषः ॥ नारद उवाच ॥ यथोदयाचले देवमाराध्य लभते फलम्

「あなたの御加護により、私は大いなる苦しみに遭いましたが、それでも穢れはありません。」ナーラダは言った。「ウダヤーチャラにおいて神を礼拝すれば果報を得るように…」

Verse 34

मथुरायां तथा गत्वा षट्सूर्ये लभते फलम् ॥ मध्याह्ने च तथा देवं फलप्रियं अकल्मषम्

「同様に、マトゥラーへ赴けば、シャットスーリヤと呼ばれる聖地でその果報を得る。また正午には、果報を授けることを喜び、穢れなき神を礼拝すべきである。」

Verse 35

मथुरायां तथा पुण्यमुदयास्तं रवेर् जपन् ॥ मध्याह्ने प्रयतो वाग्भिः जपन् मुच्येत पातकात्

「同様にマトゥラーにおいて、ラヴィ（太陽）の昇りと沈みに際して誦するなら功徳を得る。さらに正午には、言葉を慎みつつ誦することで、罪過から解放される。」

Verse 36

कृष्णगङ्गोद्भवे स्नात्वा सूर्यं आराध्य यत्नतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः कुष्ठादिभ्यो विमुच्यते

「クリシュナガンガーの源流で沐浴し、努めて太陽神を礼拝する者は、あらゆる罪から解き放たれ、癩病をはじめとする諸病からも救われる。」

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ ततः साम्बो महाबाहुः कृष्णाज्ञप्तो ययौ पुरीम् ॥ मथुरां मुक्तिफलदां रवेराराधनोत्सुकः ॥

聖ヴァラーハは言った。ついで、強大な腕をもつサーンバは、クリシュナの命を受けて、解脱の果を授けると称されるマトゥラーの都へ赴き、ラヴィ（太陽神）を礼拝しようと切望した。

Verse 38

नारदोक्तेन विधिना साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ षट्सूर्यान्पूजयामास उदयन्तं दिवाकरम् ॥

ナーラダの説いた作法に従い、ジャーンバヴァティーの子サーンバは、太陽を六つの相として礼拝し、昇りゆくディヴァーカラ（太陽）を敬った。

Verse 39

कृत्वा योगेन चात्मानं साम्बस्याग्रे रविस्तदा ॥ वरं वृणीष्व भद्रं ते मद्व्रतख्यापनाय च ॥

そのときラヴィは、ヨーガの力によってサーンバの前に顕現し、言った。「願いを選べ。汝に吉祥であるように。また、わがヴラタ（誓戒）の宣布のためにも選ぶがよい。」

Verse 40

यस्तोषितो नारदेन तद्वदस्व ममाग्रतः ॥ साम्ब पञ्चाशकैः श्लोकैर्वेदगृह्यपदाक्षरैः ॥

「ナーラダを通して我が心を満たしたその讃歌を、わが前で語れ、サーンバよ。ヴェーダおよびグリヒヤの用法にかなう語と音節をもって、五十のシュローカで唱えよ。」

Verse 41

यः स्तुतोऽहं त्वया वीर तेन तुष्टोऽस्मि ते सदा ॥ स्पृष्टो देवेन सर्वाङ्गे तत्क्षणाद्दीप्तसच्छविः ॥

「勇士よ、汝が我を讃えたその讃嘆によって、我は常に汝に満足している。」神が彼の全身に触れるや、その瞬間、彼は光り輝き、明るい光沢の肌となった。

Verse 42

व्यक्ताङ्गावयवः साक्षाद्द्वितीयोऽभूद्रविर्यथा ॥ मध्याह्ने याज्ञवल्क्यस्य यज्ञं माध्यन्दिनीयकम् ॥

四肢と相があらわとなり、彼はあたかも可視の姿における第二のラヴィ（太陽神）となった。正午には、ヤージュニャヴァルキヤの正午の祭儀・供犠、すなわちマーディヤンディニーヤカが言及される。

Verse 43

अध्यापयत्साम्बयुतो रविर्मध्यन्दिनोऽभवत् ॥ वैकुण्ठपश्चिमे पार्श्वे तीर्थं माध्यन्दिनीयकम् ॥

サーンバを伴ってラヴィは教えを授け、こうして正午（マーディヤンディナ）の伝統と結び付いた。ヴァイクンタの西側には、マーディヤンディニーヤカ・ティールタと呼ばれる聖なる渡し場がある。

Verse 44

सायाह्ने कृष्णगङ्गाया दक्षिणे संस्थितस्तदा ॥ तत्र दृष्ट्वा तु सायाह्ने रविमस्तोदयं प्रभुम् ॥

そののち夕刻、彼はクリシュナ・ガンガーの南岸に立った。そこで夕べに、沈みゆくと昇り出づる境目、すなわち太陽の移り目における主なる日輪を拝して、物語は続く。

Verse 45

सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं साम्बस्य तुष्टेन मध्याह्ने तु नभस्तलात् ॥

あらゆる罪より清められた自己をもつ者は、至上のブラフマンに到達する。聖なるヴァラーハは語った。「このようにサーンバを嘉し、正午に、天の面よりその出来事は起こった。」

Verse 46

द्विधाकृतात्मयोगेन साम्बकुष्ठमपोहितम् ॥ साम्बः प्रख्याततीर्थे तु तत्रैवान्तरधीयत ॥

自己を二つに成す（あるいは分かつ）ヨーガの働きによって、サーンバの癩は取り除かれた。ついでサーンバは、その名高いティールタにおいて、まさにその場で姿を消した。

Verse 47

साम्बस्तु सह सूर्येण रथस्थेन दिवानिशम् ॥ रविं पप्रच्छ धर्मात्मा पुराणं सूर्यभाषितम्

サーンバは、戦車に坐すスーリヤとともに昼夜にわたりラヴィに問い、法にかなうその者は、太陽によって語られたプラーナを尋ねた。

Verse 48

भविष्यमिति विख्यातं ख्यातं कृत्वा पुनर्नवम् ॥ साम्बः सूर्यप्रतिष्ठां च कारयामास तत्त्ववित्

「バヴィシュヤ」として知られる伝承を改めて顕彰し、新たに甦らせたのち、真理を知るサーンバはスーリヤの安置（建立）を行わせた。

Verse 49

उदयाचलमाश्रित्य यमुनायाश्च दक्षिणे ॥ मध्ये कालप्रियं देवं मध्याह्ने स्थाप्य चोत्तमम्

ウダヤーチャラに拠り、ヤムナー河の南岸において、中央に、正午の時刻に、時（カーラ）に愛される最勝の神を安置した。

Verse 50

मूलस्थानं ततः पश्चादस्तमानाचले रविम् ॥ स्थाप्य त्रिमूर्तिं साम्बस्तु प्रातर्मध्यापराह्णिकम्

さらに後、沈む西の山を根本の座としてラヴィを安置し、サーンバは朝・正午・午後に関わる三相の御姿を स्थापितした。

Verse 51

मथुरायां तथा चैकें स्थाप्य साम्बो वसुन्धरे ॥ स्वनाम्ना स्थापयामास पुराणविधिना स्वयम्

また同様に、ヴァスンダラーよ、マトゥラーに一つを安置したのち、サーンバはプラーナの作法に従い、自らの名をもってそれを建立した。

Verse 52

गच्छन्ति तत्पदं शान्तं सूर्यमण्डलभेदकम् ॥ एतत्ते कथितं देवि साम्बशापसमुद्भवम्

彼らは「太陽の円盤を貫く」と説かれる静安の境地に至る。かくして女神よ、サーンバ（Sāmba）の呪いより生じたこの由来を汝に語り終えた。

Verse 53

पापप्रशमनाख्यानं महापातक नाशनम्

これは罪を鎮めると説かれる物語であり、大罪を滅するものとされる。

Verse 54

एवं साम्बपुरं नाम मथुरायां कुलेश्वरम् ॥ रथयात्रां तथा कृत्वा रविणा कथिता यदा

かくしてマトゥラー（Mathurā）にはサーンバプラ（Sāmbapura）と名づくる地があり、クレーシュヴァラ（Kuleśvara）が鎮まる。さらに戦車の行列（ラタ・ヤートラー）が執り行われたとき、ラヴィ（Ravi、太陽）によって語られた。

Verse 55

यावत्त स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ पुरुषश्चाविनाशी च कथ्यते शाश्वतोऽव्ययः

その「音／言葉」が存するかぎり、それは「プルシャ（puruṣa）」と呼ばれる。プルシャは不滅にして、常住・不変、朽ちぬものと説かれる。

Verse 56

एकवासास्तथा गौरी श्यामा वा वरवर्णिनी ॥ मध्यं गता प्रगल्भा च वयोऽतीतास्तथा स्त्रियः

また女性たちも、単衣をまとう者であってよい。白き者も黒き者も、すぐれた容色を備え、中年にして胆力と自信を持つ者、さらに若さを過ぎた者もまた然り。

Verse 57

कृष्णः शशाप साम्बं तु विरूपत्वं भविष्यति ॥ शापयुक्तः स साम्बस्तु कुष्ठयुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥

そのときクリシュナはサーンバを呪って言った。「汝に醜形が来たるであろう。」呪いを受けたサーンバは、たちまち癩病に罹った。

Verse 58

मथुरायां च मध्याह्ने मध्यन्दिन रवौ तथा ॥ अस्तङ्गते तथा देवं सद्यो राज्यफलं भवेत् ॥

マトゥラーにおいて、正午—太陽が天頂にある時—に神を礼拝し、また日没にも礼拝するなら、その果報は直ちに現れ、王権に比すべき果と説かれる。

Verse 59

स्नात्वा मध्यन्दिनं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उदयास्ते ततो देवः साम्बेन सहितो विराट् ॥

沐浴して正午の太陽を拝すれば、あらゆる罪より解放される。ついで、サーンバを伴う威光ある神は、昇り沈むものとして語られる。

Verse 60

माघमासस्य सप्तम्यां दिव्यं साम्बपुरं नराः ॥ रथयात्रां प्रकुर्वन्ति सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥

マーガ月の第七日（サプタミー）に、人々は神聖なるサーンバプラの都で山車（戦車）の行列を行い、あらゆる争いと二元性を離れている。