Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)

Verse 1

अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥

ここに「蜜の牝牛」の布施の功徳を説く。ホートリ（Hotṛ）は言った。「一切の罪を滅する蜜牛を説き明かそう。新たに塗り清めた地の上に、黒羚羊の皮とクシャ草を敷き—(104.1)—蜜で成る牝牛を作り、十六の満たされた壺を具えさせ、さらにその四分の一の割合で子牛をも整えるべきである。」

Verse 2

सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥

顔は黄金で作り、角は沈香と白檀で作るべきである。背は銅で形作り、また定められた「サースラー（sāsrā）」の形に従って布の覆いを作る。

Verse 3

पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥

足は甘蔗で作り、白い毛織の覆いで包む。顔はグド（黒糖塊）で作り、舌もまた砂糖で作るべきである。

Verse 4

ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥

その唇は花で作り、歯は果実で作ると説かれる。牛の姿の「女神」はダルバ草を毛とし、銀の蹄で飾られる。

Verse 5

प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥

称賛される葉のような耳を備え、寸法は相応しく、周囲に均等に広がるようにする。さらに一切の吉祥相を具え、また七種の穀物を伴わせる。

Verse 6

चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥

四方に四つの胡麻の器を設けるべきである。さらに（牛の形）は二枚の衣で覆い、首飾りで荘厳する。

Verse 7

कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥

青銅の搾乳器を供え、香と花によって礼拝したなら—それは至日、吉祥なる分点（春分・秋分）、ヴヤティーパータ、そして日没の終わりに行うべきである。

Verse 8

संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥

サンクラーンティ（太陽の移行）および食の時、また事情の許すいかなる時であっても—資財の備えと相応しいブラーフマナの受者を見定めて、その施与を行うべきである。

Verse 9

तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥

そのような「蜜の牝牛」は、そのような受者に施すべきである、最上の人よ。次いで尾の部位に触れ、満たした水の供献とダクシナーを伴って儀礼を行う。

Verse 10

दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥

識者は、マントラを先として、その牝牛を学識あるブラーフマナに施すべきである。尾の部位に座し、香・薫香などで供養され、二枚の衣で覆われ、また貨幣の印のごとき標を添え、力に応じてダクシナーを与え—財に関して欺きなく—まず水の供献を行い、その後に乗り物（車・輿など）を捧げる。彼女は諸神すべてにとって「精髄を知る者」と称され、あらゆる生類の利益に専心する。

Verse 11

प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥

「祖霊と神々が歓喜せんことを。蜜の牝牛よ、汝に礼拝あれ。」このように唱えて、その牝牛をブラーフマナに正式に奉献すべきである。

Verse 12

अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥

女神よ、私はとりわけ我が家の安寧のためにあなたを受け入れます。マドゥ・デーヌーよ、願いをかなえる乳牛よ、みこころのままに望むものを授けたまえ。あなたに敬礼します。

Verse 13

मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥

「madhuvāta…」で始まる真言によって、まだ清められていない者であっても速やかに施すべきである。牛を施したのち、大王よ、傘と履物（草履）もまた施すべし。

Verse 14

एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥

このように、人々の主よ、信愛をもってマドゥ・デーヌーの施与を行う者は、布施を終えたのち、その日を乳飯（ミルク粥）と蜂蜜をもって過ごすべきである。

Verse 15

ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥

また受け取るブラーフマナは三夜のあいだ、蜂蜜と乳飯を伴う規定の行を守るべきである。これが成就したなら、王よ、そこから生じる功徳（プンニャ）を知れ。

Verse 16

यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥

川が蜂蜜を運び、泥が乳飯であるところ、そこへリシたち、ムニたち、そしてシッダたちが赴く。そこへこそ、デーヌー（牛の施与）を行う者たちが至る。

Verse 17

तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥

そこで彼は諸々の享楽を味わい、やがてブラフマーの世界へ赴く。きわめて長き時を遊楽してのち、再び死すべき境涯へと戻る。

Verse 18

नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

マドゥ・デーヌーの施与によって、人はヴィシュヌとの合一へと導かれる。これを信心をもって聴く者、あるいは読誦させる者は、あらゆる罪を離れてヴィシュヌの世界へ赴く。

Verse 19

ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥

（それは）貧しきブラーフマナで、シュロートリヤ（ヴェーダを聴聞し保持する者）にして聖火を守る者、アーリヤーヴァルタに生まれ、ヴェーダとその補助学（ヴェーダーンガ）に通達した者に施すべきである。

Verse 20

स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥

豊かな享楽を味わったのち、彼はヴィシュヌの世界へ赴く――十代の祖先、十代の子孫、そして自らを第三十一として、ともに利益を得させる。