HomeVamana PuranaAdh. 15Shloka 55
Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

Dietary Rules & PurificationDietary Rules, Purification (Śauca), and the Duties of the Householder and Forest-Dweller

एष दूद्देशतः प्रोक्तो गृस्थाश्रम उत्तमः वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्

eṣa dūddeśataḥ prokto gṛsthāśrama uttamaḥ vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām

かくして、要略ながら、最上の家住期(グリハスタ・アーシュラマ)の規範を説き終えた。今より林住期(ヴァーナプラスタ・アーシュラマ)のダルマを説くゆえ、よく心して聴くべし。

एषःthis (one)
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
दूर्-देशतःbriefly / from afar (in outline)
दूर्-देशतः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootदूर (प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित)
Formअव्ययीभावसमासः; तद्धितान्त अव्यय ‘-तस्’ (ablatival adverb): ‘दूरदेशतः’ = from a distant region / in brief from afar (sense: ‘in outline’)
प्रोक्तःhas been stated/taught
प्रोक्तः:
Karta-sāmānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘एषः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्
गृहस्थ-आश्रमःthe householder stage
गृहस्थ-आश्रमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगृहस्थ (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः): गृहस्थस्य आश्रमः
उत्तमःexcellent, best
उत्तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘आश्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्
वानप्रस्थ-आश्रमम्the forest-dweller stage
वानप्रस्थ-आश्रमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवानप्रस्थ (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः: वानप्रस्थस्य आश्रमः
धर्मम्duty, dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘प्रवक्ष्यामः’ इत्यस्य कर्म
प्रवक्ष्यामःwe shall explain
प्रवक्ष्यामः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future/लृट्), उत्तमपुरुष (1st person), बहुवचन; परस्मैपदम्
अवधार्यताम्let it be understood/considered
अवधार्यताम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअव-धृ (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative/लोट्), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आज्ञार्थे—‘let it be understood/ascertained’
Narrative layer not specified in input (commonly Pulastya → Nārada in Vāmana Purāṇa); speaker unspecified here
Āśrama systemTextual transition markerVānaprasthaInstruction (upadeśa)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

The verse frames dharma as progressive training: after fulfilling household responsibilities, one is invited toward renunciation-in-stages (vānaprastha), emphasizing mindful listening and deliberate transition.

This is an instructional segue (ācāra-dharma) rather than pañcalakṣaṇa narrative (sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita). It functions as a structural marker within didactic material.

It symbolizes the Purāṇic ideal of life-as-yajña: duties are not abandoned abruptly but refined—moving from social sacrifice (gṛhastha) to inner/forest discipline (vānaprastha).