HomeUpanishadsKatharudraVerse 36
Previous Verse
Next Verse

Verse 36

Katharudra

सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् ।

सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥

असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् ।

को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥

तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भासमानो ह्यसौ नरः ।

आनन्दयति दुःखाढ्यं जीवात्मानं सदा जनः ॥

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे ।

निर्भेदं परमाद्वैतं विन्दते च महायतिः ॥

तदेवाभयम् अत्यन्तकल्याणं परमामृतम् ।

सद्रूपं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवर्जितम् ॥

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।

विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नात्र संशयः ॥

अस्यैवानन्दकोशेन स्तम्बान्ता विष्णुपूर्वकाः ।

भवन्ति सुखिनो नित्यं तारतम्यक्रमेण तु ॥

तत्तत्पदविरक्तस्य श्रोत्रियस्य प्रसादिनः ।

स्वरूपभूत आनन्दः स्वयं भाति परे यथा ॥

निमित्तं किंचिदाश्रित्य खलु शब्दः प्रवर्तते ।

यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभवतः ॥

निर्विशेषे परानन्दे कथं शब्दः प्रवर्तते ।

तस्मादेतन्मनः सूक्ष्मं व्यावृतं सर्वगोचरम् ॥

यस्माच्छ्रोत्रत्वगक्ष्यादिखादिकर्मेन्द्रियाणि च ॥

सारम् एव । रसम् । लब्ध्वा । साक्षात् । देही । सनातनम् ।

सुखी । भवति । सर्वत्र । अन्यथा । सुखता । कुतः ॥

असति । अस्मिन् । पर-आनन्दे । स्व-आत्म-भूते । अखिल-आत्मनाम् ।

कः । जीवति । नरः । जन्तुः । कः । वा । नित्यम् । विचेष्टते ॥

तस्मात् । सर्व-आत्मना । चित्ते । भासमानः । हि । असौ । नरः ।

आनन्दयति । दुःख-आढ्यम् । जीव-आत्मानम् । सदा । जनः ॥

यदा । हि । एव । एषः । एतस्मिन् । अदृश्यत्व-आदि-लक्षणे ।

निर्भेदम् । परम् । अद्वैतम् । विन्दते । च । महा-यतिः ॥

तत् । एव । अभयम् । अत्यन्त-कल्याणम् । परम् । अमृतम् ।

सत्-रूपम् । परम् । ब्रह्म । त्रि-परिच्छेद-वर्जितम् ॥

यदा । हि । एव । एषः । एतस्मिन् । अल्पम् । अपि । अन्तरम् । नरः ।

विजानाति । तदा । तस्य । भयम् । स्यात् । न । अत्र । संशयः ॥

अस्य । एव । आनन्द-कोशेन । स्तम्ब-अन्ताः । विष्णु-पूर्वकाः ।

भवन्ति । सुखिनः । नित्यम् । तारतम्य-क्रमेण । तु ॥

तत्-तत्-पद-विरक्तस्य । श्रोत्रियस्य । प्रसादिनः ।

स्वरूप-भूतः । आनन्दः । स्वयम् । भाति । परे । यथा ॥

निमित्तम् । किञ्चित् । आश्रित्य । खलु । शब्दः । प्रवर्तते ।

यतः । वाचः । निवर्तन्ते । निमित्तानाम् । अभवतः ॥

निर्विशेषे । पर-आनन्दे । कथम् । शब्दः । प्रवर्तते ।

तस्मात् । एतत् । मनः । सूक्ष्मम् । व्यावृतम् । सर्व-गोचरम् ॥

यस्मात् । श्रोत्र-त्वक्-अक्षि-आदि । खादि-कर्म-इन्द्रियाणि । च ॥

sāram eva rasaṃ labdhvā sākṣād dehī sanātanam |

sukhī bhavati sarvatra anyathā sukhatā kutaḥ ||

asaty asmin parānande svātmabhūte’khilātmanām |

ko jīvati naro jantuḥ ko vā nityaṃ viceṣṭate ||

tasmāt sarvātmanā citte bhāsamāno hy asau naraḥ |

ānandayati duḥkhāḍhyaṃ jīvātmānaṃ sadā janaḥ ||

yadā hy evaiṣa etasmin adṛśyatvādilakṣaṇe |

nirbhedaṃ paramādvaitaṃ vindate ca mahāyatiḥ ||

tad evābhayam atyantakalyāṇaṃ paramāmṛtam |

sadrūpaṃ paramaṃ brahma triparicchedavarjitam ||

yadā hy evaiṣa etasmin alpam apy antaraṃ naraḥ |

vijānāti tadā tasya bhayaṃ syān nātra saṃśayaḥ ||

asyaivānandakośena stambhāntā viṣṇupūrvakāḥ |

bhavanti sukhino nityaṃ tāratamyakrameṇa tu ||

tattatpadaviraktasya śrotriyasya prasādinaḥ |

svarūpabhūta ānandaḥ svayaṃ bhāti pare yathā ||

nimittaṃ kiñcid āśritya khalu śabdaḥ pravartate |

yato vāco nivartante nimittānām abhavataḥ ||

nirviśeṣe parānande kathaṃ śabdaḥ pravartate |

tasmād etan manaḥ sūkṣmaṃ vyāvṛtaṃ sarvagocaram ||

yasmāc chrotratvagakṣyādikhādikarmendriyāṇi ca ||

真の精髄――「ラサ(味わい)」――を得て、永遠の具身の自己を直に証得するなら、人はあらゆる所で安楽となる。さもなくば、いかにして幸福が生じようか。対象化されえぬ最高の歓喜(アーナンダ)、しかも一切の自己の自己であるそれにおいて、いかなる人・生類が生き得よう、また誰が絶えず行為し続け得ようか。ゆえに、心のうちに全存在として輝くそのプルシャは、悲しみに満ちた個我(ジーヴァ)をつねに歓ばせる。大いなる出離者が、「不可視」等の相をもつそれにおいて、差別なき最高の不二(パラマ・アドヴァイタ)を見いだすとき、それこそが無畏であり、至上の吉祥であり、最高の甘露である――三重の限定を離れ、存在そのものを本性とする至上ブラフマンである。だが人が、それにおいてわずかな隔たりすら知るなら、その者に恐れが生ずる――疑いはない。その者の歓喜の鞘(アーナンダ・コーシャ)によって、動かぬもの(草木)からヴィシュヌ等に至るまで、衆生は常に幸福となるが、ただ段階の差がある。位や境涯に執着せず、寂静なる聖典聴聞者(シュロートリヤ)には、自性としての歓喜が、至上において自ずから輝く。言葉は何らかの依りどころ(条件)に依ってこそ働く;依りどころが無いところでは、言語は退く。無相の最高歓喜において、いかで言葉が働き得ようか。ゆえにこの心は微細で、あらゆる対象から退いている――そこからまた、耳・皮膚・眼などの諸感官と行為器官も(生起し/働く)。

Same passage as Katharudra.34 (as supplied): it asserts that the direct attainment of the eternal Self as the supreme bliss is the sole ground of happiness; non-dual realization yields fearlessness and immortality; perceiving any difference in Brahman produces fear; bliss is reflected in graded degrees across beings; and speech and mind withdraw in the attributeless Absolute, implying the subtle inward-turning of mind and the senses.

Aikya (identity) of Ātman and Brahman as paramānanda; abhaya; apophatic transcendence of speech/mindMahavakya: Implicitly explicates the mahāvākya intent of non-difference (especially ‘tat tvam asi’ and ‘ahaṃ brahmāsmi’) by grounding fearlessness in abheda-jñānaAtharvaChandas: Mixed/irregular śloka style (predominantly anuṣṭubh-like)