Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच । यदि सृष्टं मया सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तदा मूर्तिमिमां त्यक्त्वा भवः सृष्टो मयाऽधुना

ブラフマーは言った。「もしまことに我が、動くもの動かぬものを含む三界すべてを創造したのなら、いまこの身を捨て、バヴァ（シヴァ）を我が創り出さん。」

Verse 2

पितामहमहत्त्वं स्यात्तथा शीघ्रं विधीयताम् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विष्णुना स प्रमोदितः

「ピターマハの大いなる位と威徳を定め給え、速やかに成し遂げられよ。」ブラフマーの言葉を聞いて、彼はヴィシュヌによって歓喜させられた。

Verse 3

महदाश्चर्यजनके संप्राप्तो गिरिमूर्द्धनि । न विचारस्त्वयाकार्यः कर्त्तव्यं ब्रह्मभाषितम्

「大いなる奇瑞を生むこの時、すでに山頂に至ったなら、思案してはならぬ。ブラフマーの語ったことを成し遂げよ。」

Verse 4

तथेत्युक्त्वा शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । ब्रह्मा ययौ मेरुशृंगं मनसः शिरसि स्थितम्

「そのとおりに」と告げて、主シヴァはその場でただちに姿を隠した。ついでブラフマーは、神聖なる決意によって、心の頂冠に据えられたメール山の峰へと赴いた。

Verse 5

तपस्तेपे प्रजानाथो वेदोच्चारणतत्परः । अथर्ववेदोच्चरणं यावच्चक्रे पितामहः

衆生の主は苦行を修し、ヴェーダの誦唱に心を専らにした。ピターマハは、必要とされるかぎりアタルヴァ・ヴェーダを誦し続けた。

Verse 6

मुखाद्रुद्रः समभवद्रौद्ररूपो भवापहः । अर्द्धनारीनरवपुर्दुष्प्रेक्ष्योऽतिभयंकरः

ブラフマーの口よりルドラが現れた—猛々しく恐るべき相にして、世の束縛を除く者。その身は半ば女、半ば男で、直視しがたく、きわめて畏怖すべきであった。

Verse 7

विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चांतर्दधे भयात् । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत्

「己を分けよ」とブラフマーが告げるや、恐れのあまり姿を消した。かく命じられてルドラは二つとなり、女相と男相を成した。

Verse 8

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

男相を十に分かち、さらに再び一として成した。これらこそ三界の主たる十一ルドラであると説かれる。

Verse 9

कृत्वा नामानि सर्वेषां देवकार्ये नियोजिताः । विभज्य पुनरीशानी स्वात्मानं शंकराद्विभोः

すべてに名を授けてのち、彼らは神々の御業に任じられた。ついでイーシャーニーは、遍満する主シャンカラより自らの本体を分かち、別に立った。

Verse 10

महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता । तामाह भगवान्ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव

マハーデーヴァの命により、彼女はピターマハ（梵天）に近づいた。福徳ある梵天は言った。「ダクシャの娘となれ。」

Verse 11

सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत्प्रजापतेः । नियोगाद्ब्रह्मणो दक्षो ददौ रुद्राय तां सतीम्

その命により、彼女はプラジャーパティの娘として顕れた。さらに梵天の勅により、ダクシャはそのサティーをルドラに嫁がせた。

Verse 12

दाक्षीं रुद्रोऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत् । अथ ब्रह्मा बभाषे तं सृष्टिं कुरु सतीपते

三叉戟を執るルドラもまた、ダーキー（サティー）をまことに己がものとして受け入れた。すると梵天は彼に告げた。「サティーの主よ、創造をなせ。」

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टिर्मया न कर्त्तव्या कर्त्तव्या भवता स्वयम् । पालनं विष्णुना कार्यं संहर्ताऽहं व्यवस्थितः

ルドラは言った。「創造は我がなすべきにあらず、汝みずからなすべし。護持はヴィシュヌが担い、我は滅尽の者として定められている。」

Verse 14

स्थाणुवत्संस्थितो यस्मा त्तस्मात्स्थाणुर्भवाम्यहम्

われは動かぬ柱のごとくその場に安住するがゆえに、ゆえに「スターヌ（Sthāṇu）」と称される。

Verse 15

रजोरूपाः सत्त्वरूपास्तमोरूपाश्च ये नराः । सर्वे ते भवता कार्या गुणत्रयविभागतः

（ブラフマーは言った。）「ラジャスの性、サットヴァの性、タマスの性をもつ衆生を、三グナの区分に従ってことごとく創造せよ。」

Verse 16

यदा ते तामसैः कार्यं तदा रौद्रो भव स्वयम् । यदा ते राजसैः कार्यं तदा त्वं राजसो भव । सात्त्विकैस्ते यदा कार्यं तदा त्वं सात्त्विको भव

「汝の務めがタマスを要するときは、自ら進んで憤怒の相（ラウドラ）となれ。ラジャスを要するときはラジャス性となれ。サットヴァを要するときはサットヴァ性となれ。」

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्याज्ञाप्य च ब्रह्माणं स्वयं सृष्ट्यादिकर्मसु । गृहीत्वा तां सतीं रुद्रः कैलासमधितिष्ठति

イーシュヴァラは言った。「このように、創造などの諸業についてブラフマーに命じ終えると、ルドラはサティーを伴い、カイラーサ山に住した。」

Verse 18

दक्षः कालेन महता हरस्यालयमाययौ

長い時を経て、ダクシャはハラ（シヴァ）の住まいへと赴いた。

Verse 19

अथ रुद्रः समुत्थाय कृतवान्गौरवं बहु । ततो यथोचितां पूजां न दक्षो बहु मन्यते

そのときルドラは立ち上がり、彼に大いなる敬意を示した。だがダクシャは、しかるべき作法にかなった恭敬の供養を重んじなかった。

Verse 20

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकं ब्राह्मणः शुभः । पूजामनर्घ्यामन्विच्छञ्जगाम कुपितो गृहम्

そのとき、タマスに覆われた、かの卓越し本来は吉祥なるバラモン（ダクシャ）は、比類なき栄誉を求めつつ、怒りに燃えて家へ帰っていった。

Verse 21

कदाचित्तां गृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । भर्त्रा सह विनिंद्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा

あるときサティーが彼の家に来ると、深く不機嫌なダクシャは、彼女を夫とともに罵り、怒りにまかせて叱責した。

Verse 22

पंचवक्त्रो दशभुजो मुखे नेत्रत्रयान्वितः । कपर्द्दी खंडचंद्रोसौ तथासौ नीललोहितः

「彼は五つの顔と十の腕を持ち、その面には三つの眼が備わる。彼はカパルディー、欠けた三日月を戴く者であり、またニーラローヒタでもある。」

Verse 23

कपाली शूलहस्तोऽसौ गजचर्मावगुंठितः । नास्य माता न च पिता न भ्राता न च बान्धवः

「彼はカパーリー、三叉戟を手にし、象皮をまとっている。母も父もなく、兄弟も親族もない。」

Verse 24

सर्पास्थिमंडितग्रीवस्त्यक्त्वा हेमविभूषणम् । भिक्षया भोजनं यस्य कथमन्नं प्रदास्यति

御首は蛇と骨で飾られ、黄金の飾りを捨て給う。乞いによって食を得る御方が、いかで他者に食を施し得ようか。

Verse 25

कदाचित्पूर्वतो याति गच्छन्याति स पश्चिमे । दक्षिणस्यां वृषो याति स्वयं याति स चोत्तरे

ある時は東へ赴き、歩みつつ西へ赴く。御牛は南へ行き、しかも御身は北へ赴き給う。

Verse 26

तिर्यगूर्ध्वमधो याति नैव याति न तिष्ठति । इति चित्रं चरित्रं ते भर्त्तुर्नान्यस्य दृश्यते

御方は横にも、上にも、下にも動き給うが、しかも真に「行く」のではなく、また決して静止もしない。これぞ汝が主の妙なる逆説の御行い、他に見られぬもの。

Verse 27

निर्गुणः स गुणातीतो निःस्नेहो मूकवत्स्थितः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः पठ्यते भुवनत्रये

御方は無 गुणにして諸 गुणを超え、執着なく、黙する者のごとく安住し給う。遍知・遍在・一切そのものとして、三界においてかく宣説される。

Verse 28

कदाचिन्नैव जानाति न शृणोति न पश्यति । दैत्यानां दानवानां च राक्षसानां ददाति यः

ある時は知ることも、聞くことも、見ることもないかのようでありながら、ダイティヤ、ダーナヴァ、ラाक्षサにさえ恩寵を授け給うのは、まさにその御方である。

Verse 29

न चास्य च पिता कश्चिन्न च भ्रातास्ति कश्चन । एक एव वृषारूढो नग्नो भ्रमति भूतले

彼には父もなく、兄弟もいない。ひとり、牡牛に乗り、裸身のまま、大地を遍くさまよう。

Verse 30

न गृहं न धनं गोत्रमनादिनिधनोव्ययः । स्थिरबुद्धिर्न चैवासौ क्रीडते भुवनत्रये

彼には家も財も族もない—無始無終にして朽ちぬ者。揺るがぬ覚知をもって、三界を自在に遊行する。

Verse 31

कदाचित्सत्यलोके सौ पातालमधितिष्ठति । गिरिसानुषु शेतेऽसावशिवोपि शिवः स्मृतः

ある時はサティヤローカに住し、ある時はパーターラに君臨する。山の斜面に横たわるが—「不吉」に見えても、吉祥なるシヴァとして憶念される。

Verse 32

श्रीखंडादीनि संत्यज्य सदा भस्मावगुंठितः । सर्वदेति वचः सत्यं किमन्यत्स प्रदास्यति

白檀などを捨て去り、常に聖なる灰を身にまとう。「彼はすべてに与える」という言葉は真実である。いったい何を与えぬというのか。

Verse 33

धिक्त्वां जामातरं धिक्तं ययोः स्नेहः परस्परम् । तस्य त्वं वल्लभा भार्या स च प्राणाधिकस्तव

恥ずべきは汝、またその婿も恥ずべきかな—互いにのみ情を注ぐ二人よ。汝は彼の愛しき妻、そして彼は汝にとって命にも勝るほど愛しい者。

Verse 34

न च पित्रास्ति ते कार्यं न मात्रा न सखीषु च । केवलं भर्तृभक्ता त्वं तस्माद्गच्छ गृहान्मम

ここでは、汝は父にも母にも、また友にも、もはや務めはない。汝はただ夫にのみ帰依し尽くす者である。ゆえに今、わが家を去れ。

Verse 35

अन्ये जामातरः सर्वे भर्तुस्तव पिनाकिनः । त्वमद्यैवाशु चास्माकं गृहाद्गच्छ वरं प्रति

ほかの婿たちは皆、世の常の夫にふさわしい。だが汝の夫はピナ―キン、弓を執るシヴァである。ゆえに今日このまま、急ぎ我らの家を出て、汝の花婿のもとへ行け。

Verse 36

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया । विनिंद्य पितरं दक्षं ध्यात्वा देवं महेश्वरम्

その言葉を聞くや、シャンカラに愛される女神は、父ダクシャを叱責し、大自在天マヘーシュヴァラを念じて、心をただシヴァ一柱に定めた。

Verse 37

श्वेतवस्त्रा जले स्नात्वा ददाहात्मानमात्मना । याचितस्तु शिवो भर्त्ता पुनर्जन्मांतरे तया

白き衣をまとい水に沐浴したのち、彼女は自らの意志により身を火に委ねた。その後、別の生において、シヴァを夫として求めた。

Verse 38

पिता मे हिमवानस्तु मेनागर्भे भवाम्यहम् । अत्रांतरे हिमवता तपसा तोषितो हरः । प्रत्यक्षं दर्शनं दत्त्वा हिमवंतं वचोऽब्रवीत्

「ヒマヴァーンをわが父とし、メナーの胎より我は生まれん。」その折、ハラ（シヴァ）はヒマヴァーンの苦行に満悦し、みずから眼前に顕れてダルシャナを授け、ヒマヴァーンに言葉を告げた。

Verse 39

एषा दत्ता सुता तुभ्यं परिणेष्यामि तामहम् । देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थं गिरिराजो भविष्यसि

「この娘を汝に授ける。われは彼女を娶ろう。諸天の御業を成就するため、汝は山々の王となるであろう。」

Verse 40

आत्ममूर्त्तौ प्रविष्टां तां ज्ञात्वा देवो महेश्वरः । शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

彼女が自らの本源の姿に入り（身を捨て）去ったと知るや、主マヘーシュヴァラは憤怒し、ダクシャの家に赴いて彼に呪詛を宣した。

Verse 41

त्यक्त्वा देहमिमं ब्राह्म्यं क्षत्रियाणां कुले भव । स्वायंभुवत्वं संत्यज्य दक्ष प्राचेतसो भव

「このブラーフマナに生まれた身を捨て、クシャトリヤの家系に生まれよ。スヴァーヤンブヴァの位を捨て、ダクシャよ、プラーチェタサとなれ。」

Verse 42

स्वस्यां सुतायामूढायां पुत्रमुत्पादयिष्यसि । एवं शप्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम्

「汝は自らの迷妄の娘によりて一子をもうけるであろう。」かく呪詛して、マハーデーヴァはカイラーサ山へと去った。

Verse 43

स्वायभुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् । भवानीं स सुतां लब्ध्वा गिरिस्तुष्टो हिमा लयः

時が満ちて、スヴァーヤンブヴァたるダクシャもまたプラーチェタサとなった。さらにヒマーラヤがバヴァーニーを娘として得たとき、山々の王は歓喜した。

Verse 44

मेनापि तां सुतां लब्ध्वा धन्यं मेने गृहाश्रमम् । तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम्

メナーもまた、その娘を得て、わが家の暮らしを福徳に満ちたものと思った。蓮華のごとき麗しい顔の少女が生まれ出るのを見て――まるで自らの願いによってであるかのように――彼女は幸運を喜んだ。

Verse 45

मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम् । पश्य बालामिमां राजन्राजीवसदृशाननाम्

ヒマヴァーンの妻メナーは山々の主にこう告げた。「王よ、この幼子をご覧ください。顔は蓮華に似ております。」

Verse 46

हिताय सर्वभूतानां जातां च तपसा शुभाम् । सोऽपि दृष्ट्वा महादेवीं तरुणादित्यसन्निभाम्

一切の生きとし生けるものの利益のため、吉祥なる苦行によって彼女は生まれ現れた。彼もまた、昇る太陽のように輝く大女神を見て、畏敬の念をもって仰ぎ見た。

Verse 47

कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम् । अष्टहस्तां विशालाक्षीं चंद्रावयवभूषणाम्

彼は、結い固めた髪を持ち、四つの御顔、三つの御眼、きわめてまばゆい輝きの女神を見た――八つの御手、広い御眼、月の形の宝飾に飾られていた。

Verse 48

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा तु सुविह्वलः । भीतः कृतांजलिः स्तब्धः प्रोवाच परमेश्वरीम्

彼は頭を地に伏せて礼拝し、その光輝に圧倒されて身も心も震えた。恐れつつも動けず、合掌して至上の女神に申し上げた。

Verse 49

हिमवानुवाच । का त्वं देवि विशालाक्षि शंस मे संशयो महान्

ヒマヴァーンは言った。「おお、広き眼をもつ女神よ、汝は誰か。告げよ—我が疑いは大いなるものなり。」

Verse 50

देव्युवाच । मां विद्धि परमां शक्तिं महेश्वरसमाश्रयाम् । अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यंति मुमुक्षवः

女神は言った。「我を至上のシャクティと知れ。マハーデーヴァに依り住むものなり。我は唯一にして不滅、第二なき者—解脱を求むる者らが観ずるところ。」

Verse 51

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम् । एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम्

「汝に天眼を授けん。わが自在の御姿を見よ。」そう言い終えると、彼女は自らヒマヴァーンに真の識別智を授けた。

Verse 52

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोबिंबं निराकुलम् । ज्वाला मालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम्

彼は、千万の太陽にも似て輝く光明の球を見た—乱れなく澄み、静まり—千の炎の花鬘に満ち、劫末の百の宇宙火にも比すべきもの。

Verse 53

दंष्ट्राकरालमुद्धर्षं जटामंडलमंडितम् । प्रशांतं सौम्यवदनमनंताश्चर्यसंयुतम्

牙をあらわにして畏るべく、猛々しく高揚しつつも、ジャターの輪に飾られ—しかも静謐で、やさしき面貌をたたえ、無尽の奇瑞に満ちていた。

Verse 54

चंद्रावयवलक्ष्माणं चंद्रकोटिसमप्रभम् । किरीटिनं गदाहस्तं नुपुरैरुपशोभितम्

月のごとき相をそなえ、千万の月にも等しい光輝を放ち、宝冠を戴き、手にガダー（棍棒）を執り、足には足輪を飾っていよいよ麗しかった。

Verse 55

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । शंखचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम्

天なる花鬘と衣をまとい、天上の香を塗り、法螺と円盤（チャクラ）を携えて、見れば妙なる御姿—三つの眼を備え、皮衣を纏っていた。

Verse 56

अंडस्थं चांडबाह्यस्थं बाह्यमभ्यंतरं परम् । सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वालंकारसंयुतम्

彼は至上者を見た—宇宙の卵の内にも在し、またその外にも超えて在す。外にして内、すべてを越える御方—あらゆる力に満ち、白く清らかに輝き、あらゆる天の荘厳具を具えていた。

Verse 57

ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमान पदांबुजम् । सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

その蓮華の御足は、ブラフマー、インドラ、ウペーンドラ（ヴィシュヌ）およびヨーギンの主らに礼拝された。御身は四方に手足を具え、あらゆる方角に眼と頭と顔を現していた。

Verse 58

सर्वमावृत्य तिष्ठंतं ददर्श परमेश्वरम् । दृष्ट्वा नन्दीश्वरं देवं देव्या महेश्वरं परम्

彼は、万有を包みつつ立つパラメーシュヴァラを見た。さらにナンディーシュヴァラという神を拝し、また女神とともに在す至上のマヘーシュヴァラをも拝見した。

Verse 59

भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः । आत्मन्याधाय चात्मानमोंकारं समनुस्मरन्

畏れの念に包まれつつも心は歓喜し、その王は内に身を収めて、絶えずオーンカーラ（聖音オーム）を念じ続けた。

Verse 60

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुत्वाऽसौ हिम वान्गिरिः

その後、ヒマヴァーン――山々の尊き主――は、八千の御名の連ねによって（神格を）讃嘆した。

Verse 61

भूयः प्रणम्य भूतात्मा प्रोवाचेदं कृतांजलिः । यदेतदैश्वरं रूपं जातं ते परमेश्वरि

さらに再拝し、気高き者は合掌して言った。「おおパラメーシュヴァリーよ、あなたより現れ出たこの威厳ある主宰の御姿は――」

Verse 62

भीतोऽस्मि सांप्रतं दृष्ट्वा तत्त्वमन्यत्प्रदर्शय । एवमुक्ता च सा देवी तेन शैलेन पार्वती

「ただ今これを見て、私は恐れを覚えます。どうか別の、より真なる理（異なる実相）をお示しください。」その山にこう請われ、女神パールヴァティーは（応じた）。

Verse 63

संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं परम् । नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगंधिकम्

その畏るべき顕現を収め、彼女はさらに別の至上の御姿を示した――青蓮華の花弁のごとく、また青蓮華そのもののように芳香を放つ姿であった。

Verse 64

द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम् । रक्तपादांबुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्

彼女は柔和に現れた――二つの眼と二本の腕を備え、濃い藍の髪房に飾られていた。蓮華の足裏は紅く、しなやかな手のひらもまた美しく朱に染まっていた。

Verse 65

श्रीमद्विशालसद्वृत्तं ललाटतिलकोज्ज्वलम् । भूषितं चारुसर्वांगं भूषणैरतिकोमलम्

彼女は吉祥にして輝かしく――広やかで均整のとれた姿。額には光り放つティラカが映え、麗しい四肢は宝飾により荘厳され、ひときわ繊細で優美であった。

Verse 66

दधानं चोरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् । ईषत्स्मितं सुबिंबोष्ठं नूपुरारावशोभितम्

胸には黄金で作られた大きな花鬘を戴き、ほほえみはかすかで、唇は熟したビンバ果のよう。足首のヌープラの甘やかな響きが、いよいよ彼女を輝かせていた。

Verse 67

प्रसन्नवदनं दिव्यं चारुभ्रूमहिमास्पदम् । तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः । भयं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

その御顔は澄みわたり静謐で神々しく、麗しい眉により栄光の座となっていた。そのような御姿を見て、山々の最勝たる者は恐れを捨て、心歓喜して至上の女神に語りかけた。

Verse 68

हिमवानुवाच । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलाः क्रियाः । यन्मे साक्षात्त्वमव्यक्ता प्रसन्ना दृष्टिगोचरा । इदानीं किं मया कार्यं तन्मे ब्रूहि महेश्वरि

ヒマヴァーンは言った。「今日、我が生は成就し、今日、我が行いは果を結んだ。顕れざる御方（アヴィヤクタ）であるあなたが、慈悲により我が眼前に直接お姿を現されたからである。いま、私は何をなすべきか。マヘーシュヴァリーよ、どうかお告げください。」

Verse 69

महेश्वर्युवाच । शिवपूजा त्वया कार्या ध्यानेन तपसा सदा । अहं तस्मै प्रदातव्या केनचित्कारणेन वै

マヘーシュヴァリーは言った。「汝は常に、禅定と苦行によってシヴァを礼拝すべきである。ある神聖なる因縁により、わたしは彼に授けられる定めなのだ。」

Verse 70

यादृशस्तु त्वया दृष्टो ध्येयो वै तादृशस्त्वया । एक एव शिवो देवः सर्वाधारो धराधरः

「汝が見たとおりに、まさにその姿を観想せよ。シヴァはただ一柱—神々の主、万有の依り処、ああ大地を支える者よ。」

Verse 71

सारस्वत उवाच । तपश्च कृतवान्रुद्रः समागम्य हिमाचलम् । तस्योमा परमां भक्तिं चकार शिवसंनिधौ

サーラスヴァタは語った。「ルドラはヒマーチャラに来て苦行を修した。そこでウマーは、シヴァの御前において、最上の帰依を捧げた。」

Verse 72

देवकार्येण केनापि देवो वै ज्ञापितः प्रभुः । उपयेमे हरो देवीमुमां त्रिभुवनेश्वरीम्

ある神々の御業によって主はしかと知らされた。かくしてハラは、三界の女王たる女神ウマーを妻として迎えた。

Verse 73

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । विनिंद्य पूर्ववैरेण गंगाद्वारेऽयजद्धरिम्

プラーチェタスの子ダクシャ王は、かつてシャンブによって呪われていた。旧き怨みに駆られ、彼は御方を罵り、ガンガーの門にてハリへの供犠（ヤジュニャ）を行った。

Verse 74

देवाश्च यज्ञभागार्थमाहूता विष्णुना स्वयम् । सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुंगवाः

供犠の分け前を求める神々は、ヴィシュヌ自らにより招集された。さらに一切のムニとともに、最勝のリシたちがその地に到来した。

Verse 75

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनाऽगतम् । दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

神々の一団がことごとく到来しながら、シャンカラだけがいないのを見て、ブラーフマナの聖仙ダディーチは、プラーチェタスの子ダクシャに向かって語った。

Verse 76

दधीचिरुवाच । ब्रह्माद्यास्तु पिशाचांता यस्याज्ञानुविधायिनः । स हि वः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

ダディーチは言った。「ブラフマーより下、ピシャーチャに至るまで、すべては彼の命に従う。そのルドラが今まさに汝らの中に在す。ゆえに、正しい儀礼により礼拝されぬ理由があろうか。」

Verse 77

दक्ष उवाच । सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । न मंत्रा भार्यया सार्द्धं शंकरस्येति नेष्यते

ダクシャは言った。「いかなる供犠においても、彼に割り当てられた分け前はない。また、妻とともにシャンカラをマントラで招請することも認められぬ。」

Verse 78

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

大ムニはダクシャを嘲って笑い、怒りを帯びてこの言葉を放った。万神が聞き入る中、彼自身は円満なる一切智に満ちていた。

Verse 79

यतः प्रवृत्तिर्विश्वात्मा यश्चासौ भुवनेश्वरः । न त्वं पूजयसे रुद्रं देवैः संपूज्यते हरः

あらゆる働きの起こりとなる方――宇宙のアートマン、諸世界の主――それなのに汝はルドラを礼拝しない。ハラは神々により完全に供養されているというのに。

Verse 80

दक्ष उवाच । अस्थिमालाधरो नग्नः संहर्ता तामसो हरः । विषकंठः शूलहस्तः कपाली नागवेष्टितः

ダクシャは言った。「ハラは骨の首飾りをまとい、裸形で、滅ぼす者、闇の性（タマス）を帯びる。毒の喉を持ち、手に三叉戟、髑髏を携え、蛇に巻かれている。」

Verse 81

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्योऽसौ सनातनः । सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

まことに主は世界の創造者、永遠の支配者である。サットヴァの本性をもつそのバガヴァーンは、あらゆる祭儀と行為において礼拝される。

Verse 82

दधीचिरुवाच । किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

ダディーチは言った。「なぜ汝はこのバガヴァーン、千の光を放つ御方を悟らぬのか。彼は一切世界の唯一の滅尽者、時そのもの、至上の主である。」

Verse 83

एष रुद्रो महादेवः कपर्द्दी चाग्रणीर्हरः । आदित्यो भगवान्सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

この御方こそルドラ—マハーデーヴァ—カパルディにして、先頭に立つハラである。さらにアーディティヤ、福徳の太陽スーリヤ—青き喉の者、紅く輝く者でもある。

Verse 85

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । बाढमित्यब्रुवन्दक्षं तस्य साहाय्यकारिणः

そう告げられると、見届けたいと願う聖仙たちは集い来たり、ダクシャに「然り、しかるべし」と答えて、その助力者となった。

Verse 86

तपसाविष्टमनसो न पश्यंति वृषध्वजम् । सहस्रशोऽथ शतशो बहुशोऽथ य एव हि

苦行に心を奪われた彼らは、牛を旗印とするヴリシャドヴァジャ（シヴァ）を見ない。しかも彼は千にも百にも、まことに多くの姿で現前しているのに。

Verse 87

देवांश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन्देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

ヴァーサヴァ（インドラ）をはじめ諸天は、供犠の分け前を求めて来たが、主イーシャーナ（シヴァ）をどこにも見いだせなかった。見えたのはただナーラーヤナ、ハリのみであった。

Verse 88

रुद्रं क्रोधपरं दृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मासनाद्ययौ । अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्

ルドラが怒りに燃えるのを見て、ブラフマーは梵座より立ち上がり進み出た。しかも世尊が姿を隠すと、ダクシャはナーラーヤナ、ハリへと向き直った。

Verse 89

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् । प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः

ダクシャは自ら、諸世界を護る神に帰依して庇護を求めた。すると恐れは消え、彼はその供犠を再び執り行わせた。

Verse 90

रक्षको भगवान्विष्णुः शरणागतरक्षकः । पुनः प्राहाध्वरे दक्षं दधीचो भगवन्नृप

守護者はバガヴァーン・ヴィシュヌ、帰依して来る者を救い護る御方である。ついでその祭祀において、ダディーチャは再びダクシャに語った――おお王よ。

Verse 91

निर्भयः शृणु दक्ष त्वं यज्ञभंगो भवि ष्यति । अपूज्यपूजनाद्दक्ष पूज्यस्य च विवर्जनात्

恐れずに聞け、ダクシャよ。祭祀は破られよう――ふさわしからぬ者を礼拝し、真に礼拝されるべき御方を退けるがゆえに。

Verse 92

नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः । असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

人は大いなる罪を得る――疑いはない――悪しき者がえこひいきされ、善き者が侮られるところでは。

Verse 93

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । एवमुक्त्वा स विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः

そこでは、神々によってもたらされる苛烈な罰がただちに下る。そう告げて、その婆羅門の聖仙は主を憎む者どもに呪詛を宣した。

Verse 94

यस्माद्बहिष्कृतो देवो भवद्भिः परमेश्वरः । भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः

汝らが至上主たる神を排したがゆえに、汝らすべて――イーシュヴァラを憎む者ども――は三ヴェーダの外にある者となるであろう。

Verse 95

मिथ्यारीतिसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रभाषिणः । प्राप्ते कलियुगे घोरे कलिजैः किल पीडिताः

彼らは偽りの作法と行いに従い、仮初めの知を語るであろう。恐るべきカリの時代が到来するとき、まことにカリより生じた諸悪によって苦しめられる。

Verse 96

कृत्वा तपोबलं घोरं गच्छध्वं नरकं पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वामी वोऽपि पराङ्मुखः

たとえ恐るべき苦行を修し、その苦行力を積み重ねても、汝らは再び地獄へ赴くであろう。しかも主であるフリシーケーシャ（ヴィシュヌ）さえ、汝らに背を向ける。

Verse 97

सारस्वत उवाच । एवमुक्त्वा स ब्रह्मर्षिर्विरराम तपोनिधिः । जगाम मनसा रुद्रमशेषाध्वरनाशनम्

サーラスヴァタは言った。「かく語り終えると、そのブラフマリシ—苦行の大海—は沈黙した。ついで心の力によって、穢れた祭祀を滅する者ルドラのもとへ赴いた。」

Verse 98

एतस्मिन्नंतरे देवी महादेवं महेश्वरम् । गत्वा विज्ञापयामास ज्ञात्वा दक्षमखं शिवा

その間に女神シヴァは、ダクシャの祭祀を知るや、マハーデーヴァ・マヘーシュヴァラのもとへ赴き、事の次第を奏上した。

Verse 99

देव्युवाच । दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । तेन त्वं दूषितः पूर्वमहं चातीव दुःखिता । विनाशयस्व तं यज्ञं वरमेनं वृणोम्यहम्

女神は言った。「前世において、我が父ダクシャは祭祀を執り行っている。そのために汝はかつて辱めを受け、我もまた深い悲嘆に沈んだ。ゆえにその祭祀を滅ぼしたまえ—これこそ我が選ぶ恩寵である。」

Verse 100

सारस्वत उवाच । एवं विज्ञापितो देव्या देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

サーラスヴァタは言った。「女神にこのように告げられるや、神々の主マヘーシュヴァラは、ダクシャの祭祀を滅ぼさんとして、ただちにルドラを顕現させた。」

Verse 101

सहस्रशिरसं क्रूरं सहस्राक्षं महाभुजम् । सहस्रपाणिं दुर्द्धर्षं युगांतानलसन्निभम्

それは千の頭を持つ猛き者、千の眼を持つ大いなる腕の者、千の手を持つ抗しがたき者—劫末の宇宙の火に等しかった。

Verse 102

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शंखचक्रधरं प्रभुम् । दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

牙をむき出しにして恐ろしく、目を向け難いその主は、法螺貝と円盤を携え、手に杖を執り、轟く大音声を放ち、シャールンガの弓を帯び、聖灰（ヴィブーティ）を身に飾っていた。

Verse 103

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृतांजलिः

彼は諸神に随伴され、「ヴィーラバドラ」として名高くなった。生まれ出るや否や、合掌して神々の主の御前に侍立した。

Verse 104

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शमस्तु तं । विनिन्द्य मां स यजते गंगाद्वारे गणेश्वर

シヴァは彼に告げた。「ダクシャのマカ（祭祀）を破り、終わらせよ。われを侮ったその者は、ガンガードヴァーラにてなおその儀礼を行う—おお、我がガナの主よ。」

Verse 105

ततो बंधप्रमुक्तेन सिंहेनेव च लीलया । वीरभद्रेण दक्षस्य नाशार्थं रोम चोद्धुतम्

そのときヴィーラバドラは、束縛を解かれた獅子のごとく、戯れのように身の毛を震わせ、ダクシャ滅亡を志した。

Verse 106

रोम्णा सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । रोमजा इति विख्यातास्तत्र साहाय्यकारिणः

その毛から、賢き者は幾千ものルドラを放った。彼らは「ローマジャ」（毛より生まれし者）と称され、そこで彼の助力者となった。

Verse 107

शूलशक्तिगदाहस्ता दण्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

彼らは三叉戟・槍・棍棒を携え、ある者は杖と石を持った。時の火なるルドラに似た猛き従者たちは咆哮し、十方を轟かせた。

Verse 108

सर्वे वृषसमारूढाः सभा र्याश्चातिभीषणाः । समाश्रित्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

皆、牡牛に乗り恐るべき姿で、伴侶とともにガナの最上首領の庇護に入り、ダクシャの祭祀へと進んだ。

Verse 109

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगीतिनादितम् । वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभि नादितम्

そこは幾千の天女に満ち、アプサラスの歌声が響き渡った。ヴィーナと笛の音に富み、さらにヴェーダ誦唱の声がこだました。

Verse 110

दृष्ट्वा दक्षं समासीनं देवैब्रह्मर्षिभिः सह । उवाच स वृषारूढो दक्षं वीरः स्मयन्निव

ダクシャが神々と梵仙たちと共に座しているのを見て、牡牛に乗るその勇士は、微笑むかのようにダクシャに語りかけた。

Verse 111

वयं ह्यचतुराः सर्वे शर्वस्यामितते जसः । भागार्थलिप्सया प्राप्ता भागान्यच्छ त्वमीप्सितान्

「無量の光輝をもつシャルヴァ（Śarva）の御前では、われらは皆まことに愚かです。分け前を求めて参りましたゆえ、あなたが望ましいとお認めになる分をお授けください。」

Verse 112

भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । ततो वयं विनिश्चित्य करिष्यामो यथोचितम्

「はっきりと宣言してください。『分け前は汝らに与えられるべきで、われらには与えられぬ』と。そうすれば、われらはそれに従って決し、しかるべく行います。」

Verse 113

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः

ガナ（Gaṇa）たちの尊き統率者にこのように告げられると、プラジャーパティ（ダクシャ）を先頭とする者たちは答えた。

Verse 114

देवा ऊचुः । प्रमाणं नो विजानीथ भागं मंत्रा इति धुवम्

デーヴァたちは言った。「供犠の分け前に関する権威ある規定は、まことにマントラが知っている。これは確かなことだ。」

Verse 115

मंत्रा ऊचुः । सुरा यूयं तमोभूतास्तमोपहतचेतसः । ये नाध्वरस्य राजानं पूजयेयुर्महेश्वरम्

マントラは言った。「おお神々よ、汝らは闇と化し、迷妄に心を打たれた。供犠の主たる大自在天マヘーシュヴァラを礼拝しなかったがゆえである。」

Verse 116

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वदेवतनुर्हरः । गण उवाच । पूज्यते सर्वयज्ञेषु कथं दक्षो न पूजयेत्

「イーシュヴァラ—ハラ—は万神をその身に宿し、あらゆる生類の主である。」ガナは言った。「あらゆる供犠で礼拝されるのに、どうしてダクシャが礼拝しないでいられようか。」

Verse 117

मंत्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । यस्मादसह्यं तस्मान्नो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

力の驕りに膨れ上がった汝らは、聖なるマントラの権威を受け入れなかった。この不遜はもはや耐え難い。ゆえに今日、汝らの驕慢を打ち砕く。

Verse 118

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां देवोऽहन्गणपुंगवः । गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

そう言い終えると、ガナの神なる首領はその祭殿を打ち、憤怒したガナの主たちはユーパ（祭柱）を引き抜いて投げ捨てた。

Verse 119

प्रस्तोतारं सहोतारमध्वर्युं च गणेश्वरः । गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

恐るべき姿のガナの主たちは、プラストートリ、ウドガートリ、そしてアドヴァリュを捕らえ、皆まとめてガンガーの流れへ投げ込んだ。

Verse 120

वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा वज्रयुक्तं करं हरेः । व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

ヴィーラバドラもまた、霊威きらめき屈せず、金剛（ヴァジュラ）のごとき力を帯びたハリの腕を押しとどめ、さらに他の天界の住人たちの手も同様に制した。

Verse 121

भगनेत्रे तथोत्पाट्य कराग्रेणैव लीलया । निहत्य मुष्टिना दंडैः सप्ताश्वं च न्यपातयत्

指先だけで、まるで戯れのようにバガの両眼をえぐり取り、拳でダンダを打ち倒し、さらにサプターシュヴァをも倒した。

Verse 122

तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया । धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः

また、微笑みつつ、力あるガナの主は、大足趾で月神を侮り押さえ伏せた――まるで戯れのごとく。

Verse 123

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वरान्

火神の両手を断ち、戯れのように舌を引き抜き、さらに足で頭を踏み打った。しかも大牟尼、修行者の中の主たる聖仙たちにさえ、その足は及んだ。

Verse 124

तथा विष्णुं सगरुडं समायातं महाबलः । विव्याध निशितैर्बाणैः स्तंभयित्वा सुदर्शनम्

また、ガルダを伴ってヴィシュヌが来臨すると、その大勇者はまずスダルシャナの円盤の勢いを止め、ついで鋭い矢でヴィシュヌを射貫いた。

Verse 125

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान्बहून् । वैनतेयादभ्यधिकान्गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

そのときバドラは、幾千ものガルダを生み出した――その多くはヴァイナテーヤよりもなお強大であった。かくして彼らガルダは、ガルダそのものへと疾走して襲いかかった。

Verse 126

तान्दृष्ट्वा गरुडो धीमान्पलायनपरोऽभवत् । तत्स्थितो माधवो वेगाद्यथा गौः सिंहपीडिता

彼らを見て、智あるガルダは逃走に心を定めた。そこに立ち尽くしたマーダヴァは、突如の勢いに揺さぶられた――獅子に苦しめられる牛のように。

Verse 127

अंतर्हिते वैनतेये विष्णौ च पद्मसंभवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं शिवप्रियम्

ヴァイナテーヤに乗るヴィシュヌが姿を消すと、蓮華より生まれし者（ブラフマー）がそこへ来て、シヴァに愛されるヴィーラバドラを制止した。

Verse 128

प्रसादयामास स तं गौरवात्परमेष्ठिनः । तेऽदृश्यं नैव जानंति रुद्रं तत्रागतं सुराः

至上の主（ブラフマー）への敬意ゆえに、彼はその御心を鎮めようとした。だがそこに集う神々は、来臨したルドラをまったく識らなかった――彼が不可視であったからである。

Verse 129

स देवो विष्णुना ज्ञातो ब्रह्मणा च दधीचिना । तुष्टाव भगवान्ब्रह्मा दक्षो विष्णुदिवौकसः

その御方は、ヴィシュヌとブラフマー、そしてダディーチによって識別された。そこでブラフマーとダクシャ、ならびにヴィシュヌに帰依する天界の神々は、主を讃嘆した。

Verse 130

विशेषात्पार्वतीं देवीमीश्वरार्द्धशरीरिणीम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

とりわけダクシャは、合掌して礼拝し、主の半身を分かち持つ女神パールヴァティーを、さまざまな讃歌によって称えた。

Verse 131

ततो भगवती प्राह प्रहसंती महेश्वरम् । त्वमेव जगतः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः

そのとき福徳の女神は微笑みつつマヘーシュヴァラに告げた。「あなたこそ唯一、世界の創造者であり、滅ぼす者であり、守護する者です。」

Verse 132

अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौ कसः । ततः प्रहस्य भगवान्कर्पद्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान्देवान्दक्षं प्राचेतसं हरः

ダクシャもまた諸神も、主の恩寵を受けるにふさわしかった。そこで福徳のニीललोहित（ニーラローヒタ）は微笑み、ハラはひれ伏す神々と、プラーチェタスの子ダクシャに語りかけた。

Verse 133

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । संपूज्यः सर्वयज्ञेषु प्रथमं देवकर्मणि

「行きなさい、すべての神々よ。われは汝らを嘉しとする。あらゆる供犠において、神聖なる儀礼の初めに、まずわれを礼拝すべし。」

Verse 134

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । त्यक्त्वा लोकेषणामेनां मद्भक्तो भव यत्नतः

「そしてダクシャよ、あらゆる守護をもたらすわが言葉を聞け。世の評判を求める渇愛を捨て、努めてわが भक्त（信奉者）となれ。」

Verse 135

भविष्यसि गणेशानः कल्पांतेऽनुग्रहान्मम । तावत्तिष्ठ ममादेशात्स्वाधिकारेषु निर्वृतः । इत्युक्त्वाऽदर्शनं प्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

「我が恩寵により、劫の終わりに汝はガネーシャーナとなる。そこに至るまで、我が命に従い、自らの職分に安んじて満ち足りていよ。」そう告げると、計り知れぬ光輝の主はダクシャの眼前から姿を消した。

Verse 136

दधीचिना शिवो दृष्टो विज्ञप्तः शापमोचने । कथं शापं मया दत्तं तरिष्यंति तवाज्ञया

ダディーチはシヴァを拝し、呪いの解放を願って申し上げた。「私が与えたその呪詛を、あなたの御命によって彼らはいかにして乗り越えるのでしょうか。」

Verse 137

शिव उवाच । भविष्यंति त्रयी बाह्याः संप्राप्ते तु कलौ युगे । पठिष्यंति च ये वेदास्ते विप्राः स्वर्गगामिनः

シヴァは言われた。「カリ・ユガが到来すると、三ヴェーダの外に立つ者どもが現れる。されど、なおヴェーダを学び誦するブラーフマナたちは天界に至る。」

Verse 138

आगमा विष्णुरचिताः पठ्यन्ते ये द्विजातिभिः । तेपि स्वर्गं प्रयास्यंति मत्प्रसादान्न संशयः

ヴィシュヌが編まれたアーガマを、二度生まれ（ドヴィジャ）が学ぶなら、彼らもまた我が恩寵により天界へ赴く。これに疑いはない。

Verse 139

कलिकालप्रभावेन येषां पाठो न विद्यते । गृहस्थधर्माचरणं कर्तव्यं मम पूजनम्

カリの時代の影響により、経典の誦読がかなわぬ者は、家住者のダルマを実践し、そして我を礼拝すべきである。

Verse 140

अवश्यं च मया कार्यं तेषां पापविमोचनम् । भिक्षां भ्रमामि मध्याह्ने अतीते भस्मगुंठितः

われは必ずや彼らの罪の解脱を成し遂げねばならぬ。正午を過ぎ、灰を身にまとい、托鉢を求めてさまよう。

Verse 141

जटाजूटधरः शांतो भिक्षापात्रकरो द्विजः । यो ददाति च मे भिक्षां स्वर्गं याति स मानवः

静謐なる二度生まれ（ドヴィジャ）として、結髪（ジャター）を戴き、托鉢鉢を手にする—その姿のわれに施しを与える者は天界へ赴く。

Verse 142

उपानहौ वा च्छत्रं वा कौपीनं वा कमंडलुम् । यो ददाति तपस्विभ्यो नरो मुक्तः स पातकैः । दधीचेः स वरान्दत्त्वा वभाषे सह विष्णुना

履物であれ、傘であれ、腰布（カウピーナ）であれ、水壺（カマンダル）であれ—これらを修行者に施す者は罪過より解き放たれる。ダディーチに恩寵を授けたのち、ヴィシュヌと共にこのように語った。

Verse 143

रुद्र उवाच । यस्ते मित्रं स मे मित्रं यस्ते रिपुः स मे रिपुः । यस्त्वां पूजयते विष्णो स मां पूजयते ध्रुवम्

ルドラは言った。「汝の友は我が友、汝の敵は我が敵。おおヴィシュヌよ、汝を礼拝する者は、必ず我をも礼拝する。」

Verse 144

यः स्तौति त्वां स मां स्तौति प्रियो यस्ते स मे प्रियः । अहं यत्र च तत्र त्वं नास्ति भेदः परस्परम्

汝を讃える者は我をも讃える。汝に愛しき者は我にも愛しき者。われ在るところに汝も在り—われらの間に差別はない。

Verse 145

कृष्ण उवाच । एवमेतत्परं देव वक्तव्यं यत्तथैव तत् । अर्द्धनारीनरवपुर्यदा दृष्टो मया पुरा

クリシュナは言った。「まことにそのとおりです、至上の主よ。あなたが語られたことは、そのまま真実として受け入れるべきです。かつて私は一度、身体が半ば女、半ば男であるその御姿を拝したのです……」

Verse 146

नेयं नारी मया दृष्टा दृष्टं रूपं किलात्मनः । शंखचक्रगदाहस्तं वनमालाविभूषितम्

私が見たのは女ではない。まことに、我が自身の御姿を見たのだ——手に法螺貝と円盤と棍棒を携え、森の花鬘により荘厳された姿を。

Verse 147

श्रीवत्सांकं पीतवस्त्रं कौस्तुभेन विराजि तम् । द्वितीयार्द्धं मया दृष्टं शूलहस्तं त्रिलोचनम्

私は一方の半身にシュリーヴァツァの印があり、黄衣をまとい、カウストゥバ宝珠により輝くのを見た。もう一方の半身は三つの眼を備え、手に三叉戟を執っているのを見た。

Verse 148

चंद्रावयवसंयुक्तं जटाजूटकपालिनम् । एकीभावं प्रपन्नोहं यथा पूर्वं तथाऽधुना । न मां गौरी प्रपश्येत प्रपश्यामि तथैव च

私はその御姿が三日月を飾り、ジャターの結髪をなし、髑髏鉢を携えるのを拝した。私はこの一体の合一に帰依した——昔のままに、今もまた。どうかガウリーが私を見出しませんように；そして私もまた、同じあり方で（以前のように）彼女を観じよう。

Verse 149

ईश्वर उवाच । आवयोरंतरं नास्ति चैकरूपावुभावपि । यो जानाति स जानाति सत्यलोकं स गच्छति

イーシュヴァラは言った。「我らの間に隔てはない。まことに、我ら二者は一つの御姿である。これを悟る者は真に知る者であり、サティヤローカへと至る。」

Verse 150

इत्युक्त्वा स ययौ तत्र कैलासं पर्वतोत्तमम् । कृष्णोपि मंदरं प्राप्तो देवकार्येण केनचित्

かく語り終えると、彼はそこを発ち、山々の最勝たるカイラーサへ赴いた。さらにクリシュナも、ある神聖なる御用に促されてマンダラ山に到った。

Verse 151

अत्रांतरे दैत्यराजो महादेवप्रसादतः । हिरण्यनेत्रतनयो बाधतेसौ जगत्त्रयम्

その頃、ダーナヴァの王、ヒラニヤネートラの子は、マハーデーヴァの恩寵を得て、三界を悩ませ始めた。

Verse 152

अमरत्वं हराल्लब्ध्वा कामांधो नैव पश्यति । हरांगधारिणीं देवीं दिव्यरूपां सुलोचनाम्

ハラより不死を得ながら、欲望に目を曇らされ、彼は女神を見誤る。女神はハラをこそ飾りとして戴き、神々しい姿と麗しき眼を備える。

Verse 153

ममेति स च जानाति याचते च हरं प्रति । हरोऽपि कार्यव्यसनस्त्यक्त्वा कैलासपर्वतम्

「彼女は我がもの」と思い込み、彼はハラに願い出た。ハラもまた急務に迫られ、カイラーサ山を後にした。

Verse 154

मंदरं समनुप्राप्तो देवं द्रष्टुं जनार्द्दनम् । परस्परं समालोच्यामुंचद्देवीं स मंदरे

彼は主ジャナールダナに拝謁せんとマンダラ山に到った。互いに相談を遂げたのち、女神をそのマンダラに留め置いた。

Verse 155

नारायणगृहे देवी स्थिता देवीगणैर्वृता । अत्रांतरे गौतमस्तु गोवधान्मलिनीकृतः

女神はナーラーヤナの住まいにとどまり、女神たちの群れに囲まれていた。その間に、ガウタマは牛殺しの罪によって穢れを帯びた。

Verse 156

पवित्रीकरणायास्य भिक्षुरूपधरो हरः । गौतमस्य गृहं प्राप्तो मंदरं चांधको गतः

彼を清めるため、ハラは托鉢僧の姿を取り、ガウタマの家に赴いた。またアンダカもマンダラへと向かった。

Verse 157

ययाचे पार्वतीं दुष्टो युद्धं चक्रे स विष्णुना । हारितं तु गणैः सर्वैर्देवीं दैत्यो न पश्यति

その邪なる者はパールヴァティーを求め、ついにはヴィシュヌと戦いを交えた。だが女神はすべてのガナたちにより素早く運び去られ、魔はもはや彼女を見失った。

Verse 158

स्त्रीरूपधारी कृष्णोऽसौ गौरीं रक्षति मंदिरे । गौरीणां तु शतं चक्रे हरिस्तत्र स मायया

そのクリシュナは女の姿となって、寺院の中でガウリーを守護した。そこでハリはマーヤーの力により、「ガウリー」の姿を百体現じた。

Verse 159

विष्णोर्देहसमुद्भूता दिव्यरूपा वरस्त्रियः । अन्धको नैव जानाति कैषा गौरी नु पार्वती

ヴィシュヌ自身の身体から、神々しい姿を備えた優れた女人たちが生じた。アンダカは、誰がガウリーで誰がパールヴァティーか、まったく見分けられなかった。

Verse 160

विलंबस्तत्र सञ्जातो मोहितो विष्णुमायया । तावच्छिवः समायातः कृत्वा गौतमपावनम्

そこで遅れが生じた。彼はヴィシュヌのマーヤーに惑わされていたのである。その間にシヴァが到来し、ゴータマの浄化を成し遂げた。

Verse 161

भिक्षामात्रेण चान्नेन गौतमो निर्मलीकृतः । सोंधकेन तदा युद्धं चक्रे रुद्रोऽपि कोपितः

托鉢の食のみでゴータマは清められた。するとルドラも怒りに燃え、アンダカと戦いを交えた。

Verse 162

अमरोऽसौ हराज्जातः शूले प्रोतः सुदारुणे । शूलस्थस्तु स्तुतिं चक्रे तस्य तुष्टो महेश्वरः

その者はハラより生じて「不死」となり、凄惨なる三叉戟に貫かれた。されど戟上にあっても讃嘆を捧げたゆえ、マヘーシュヴァラは彼を嘉した。

Verse 163

गणेशत्वं ददौ तस्मै यावदाभूतसंप्लवम् । स्वसरूपामुमादेवीं कृष्णस्तस्मै ददौ स्वयम्

彼に宇宙の壊滅（プララヤ）に至るまでガネーシャの位を授けた。さらにクリシュナ自ら、ウマー女神をその真の姿のまま彼に与えた。

Verse 164

गौरीरूपाः स्त्रियश्चान्या धरित्र्यां तास्तु प्रेषिताः । कृत्वा नामानि सर्वासां लोके पूज्या भविष्यथ

さらにガウリーの姿を帯びた他の女たちも地上へ遣わされた。すべてに名が授けられると、汝らは皆、世において礼拝に値する者となるであろう。

Verse 165

एता ये पूजयिष्यंति पूजयिष्यन्ति ते शिवाम् । शिवां ये पूजयिष्यंति तेऽर्चयन्ते हरं हरिम्

これらの御姿を礼拝する者は、まことにシヴァー（Śivā）を礼拝するのである。シヴァーを礼拝する者は、実にハラ（Hara）とハリ（Hari）の両者をも崇め奉る。

Verse 167

ब्रह्मेशनारायणपुण्यचेतसां शृण्वन्ति चित्रं चरितं महात्मनाम् । मुच्यंति पापैः कलिकालसंभवैर्यास्यंति नाकं गणवृन्दवंदिताः

ブラフマー（Brahmā）とイーシャ（Īśa）、ナーラーヤナ（Nārāyaṇa）に帰依する清らかな心の人々が、偉大なる聖者たちの妙なる行いを聴くならば、カリの時代に生じた罪より解き放たれ、ガナ（Gaṇa）の群に讃えられて天界へ赴く。

Verse 168

एवं काले वर्त्तमाने हरः कैलासपर्वते । रक्षोदानवदैत्यैस्तु गृह्यतेऽसौ वरान्बहून्

かくして時が移るにつれ、ハラ（Śiva）はカイラーサ山（Kailāsa）に留まっておられた。そこへラクシャサ（rākṣasa）、ダーナヴァ（dānava）、ダイティヤ（daitya）らが近づき、多くの恩寵（ヴァラ）を授かった。

Verse 169

ब्रह्मदत्तवरो रौद्रस्तारकाख्यो महासुरः । तेन सर्वं जगद्व्याप्तं तस्य नष्टा सुरा रणे

ブラフマーより授けられた恩寵を得た、ターラカ（Tāraka）という猛き大アスラがいた。彼によって世界はことごとく覆われ、戦場において神々は彼に敗れ去った。

Verse 170

महादेवसुतेनाजौ हंतव्योऽसौ ससर्ज तम् । कार्तिकेयमुमापुत्रं रुद्रवीर्यसमुद्भवम्

「彼は戦場にてマハーデーヴァの御子によって討たれるべし」—かくして神意は定まった。ゆえにルドラ（Rudra）の霊威より生まれし、ウマーの御子カールッティケーヤ（Kārttikeya）が顕現した。

Verse 171

देवैरिन्द्रादिभिः सर्वैः सेनाध्यक्ष्येभिषेचितः । तेनापि दैवयोगेन तारकाख्यो निपातितः

インドラを首とするすべての神々は、彼を軍勢の総司令として灌頂し任じた。さらに彼によって—神の摂理のままに—ターラカは討ち倒された。

Verse 172

कैलासशिखरासीनो देवदेवो जगद्गुरुः । उमया सह संतुष्टो नन्दिभद्रादिभिर्वृतः

カイラーサの峰に坐す神々の神、世界の師は、ウマーとともに満ち足り、ナンディーやバドラらに囲まれていた。

Verse 173

स्कन्देन गजवक्त्रेण धनाध्यक्षेण संयुतः । अथ हासपरं देवं शनैः प्रोवाच तं शिवा

彼の傍らにはスカンダ、象面の（ガネーシャ）、そして財宝の主（クベーラ）が侍していた。するとシヴァー（ウマー）は、神が戯れの気分にあるのを見て、そっと語りかけた。

Verse 174

केन देव प्रकारेण तोषं यास्यसि शंकर । मर्त्यानां केन दानेन तपसा नियमेन वा

「おお神よ、シャṅカラよ、いかなるあり方によってあなたは喜ばれるのですか。人々のなす布施のいかなるもの—いかなる苦行、いかなる戒め—によって満足されるのでしょうか。」

Verse 175

केन वा कर्मणा देव केन मन्त्रेण वा पुनः । स्नानेन केन देवेश केन धूपेन तुष्यसि

「あるいは、いかなる行いによって、神よ、またいかなる真言（マントラ）によってでしょうか。いかなる沐浴によって、神々の主よ、いかなる薫香（香）によってあなたは喜ばれるのですか。」

Verse 176

पुष्पेण केन मे नाथ केन पत्रेण शंकर । कया संतुष्यसे स्तुत्या साहसेन च केन वै

「わが主よ、いかなる花を、またいかなる葉をもって、ああシャンカラよ。いかなる讃歌にて汝は満足し、また真にいかなる勇敢なる行いによって喜ばれるのか。」

Verse 177

नैवेद्येन च केन त्वं केन होमेन तुष्यसि । केन कष्टेन वा देव केनार्घेण मम प्रभो

「また、いかなる食供（ナイヴェーディヤ）にて汝は喜び、いかなるホーマ（火供）にて満足されるのか。いかなる苦行によって、ああ神よ、またいかなるアルギャ（供水）によって、わが主よ。」

Verse 178

षोडशैते मया प्रश्नाः पृष्टा मे निर्णयं वद

「この十六の問いをわたしは問うた。どうかそれらについての決定的な結論を告げてください。」

Verse 179

शंकर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयिष्ये मम प्रियम् । शिवपूजाप्रकारोऽयं क्रियते वचसा गुरोः

シャンカラは言った。「よくぞ問うた、デーヴィよ。わたしに愛しきことを語ろう。このシヴァ礼拝の作法は、師（グル）の言葉（教え）に従って行われるべきである。」

Verse 180

अभयं सर्वजंतूनां दानं देवि मम प्रियम् । सत्यं तपः समाख्यातं परदारविवर्जनम्

「あらゆる生きものに無畏を与えること—それこそ、デーヴィよ、わたしに愛しき布施である。真実はタパス（苦行）と宣言され、他人の妻を避けることが真の自制である。」

Verse 181

प्रियो मे नियमो देवि कर्म तल्लोकरञ्जनम् । मयों नमः शिवायेति मन्त्रोऽयमुररीकृतः

おおデーヴィーよ、ニヤマ（戒律）は我に愛しきもの、また世を歓ばせる行いもまた然り。『ナマハ・シヴァーヤ』—この真言を、我は権威あるものとして受け入れた。

Verse 182

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम देवि स वल्लभः । पापत्यागो भवेत्स्नानं धूपो मे गौग्गुलः प्रियः

おおデーヴィーよ、あらゆる罪より解き放たれた者は我に愛しき者。罪を捨て去ることこそ真の沐浴であり、我が愛する薫香はグッグル（芳香樹脂）である。

Verse 183

धत्तूरकस्य पुष्पं मे बिल्वपत्रं मम प्रियम् । स्तुतिः शिवशिवायेति साहसं रणकर्मणि

ダットゥーラの花は我に愛しきもの、ビルヴァの葉もまた我が心にかなう。『シヴァ、シヴァ！』という讃嘆と、戦の務めにおける勇気もまた喜ばしい。

Verse 184

न बिभेति नरो यस्तु तस्याग्रे संभवाम्यहम् । हंतकारो गवां यस्तु नैवेद्यं मम वल्लभम्

恐れぬ者の前には、我は現れる。だが牛を殺す者にとって、ナイヴェーディヤ（食物供養）は我に喜ばれぬ。

Verse 185

पूर्णाहुत्या परा प्रीतिर्जायते मम सुन्दरि । शुश्रूषा वल्लभं कष्टं यतीनां च तपस्विनाम्

麗しき者よ、プールナーフティ（円満の供養）によって、我に至上の歓喜が生ずる。ヤティたちへの奉仕（シュシュルーシャー）と、出家の行者・タパスヴィンが耐え忍ぶ苦難は、我に愛しきもの。

Verse 186

सूर्योदये महादेवि मध्याह्नेऽस्तमने तथा । अर्घो यो दीयते सूर्ये वल्लभोऽसौ मम प्रिये

マハーデーヴィーよ、日の出、正午、そして日没時に、太陽にアルギヤ（聖水）を捧げる者は、愛しい人よ、私にとって愛すべき存在である。

Verse 187

किं दानैः किं तपोभिर्वा किं यज्ञैर्भाववर्जितैः । दया सत्यं घृणाऽस्तेयं दंभपैशुन्यवर्जितम् । भक्त्या यद्दीयते स्तोकं देवि तद्वल्लभं मम

心からの献身なき贈り物、苦行、あるいは供犠に何の意味があろうか。慈悲、真実、優しさ、不盗、そして偽善や中傷のないこと。女神よ、献身をもって捧げられるものは、たとえ僅かであっても、私にとって愛しいものである。

Verse 188

एवं यावत्कथयति प्रश्नान्सूक्ष्मान्यथोदितान् । तावद्ब्रह्मादिभिर्देवैर्विष्णुस्तत्र ययौ स्वयम्

彼がそのように、問われた通りの微妙な問いについて説明している間に、ヴィシュヌ自身がブラフマーや他の神々を伴ってそこに到着した。

Verse 189

विष्णुरुवाच । नाहं पालयितुं शक्तस्त्वं ददासि वरान्बहून् । दैत्यानां दानवादीनां राक्षसानां महेश्वर

ヴィシュヌは言った。「マヘーシュヴァラよ、私は秩序を維持することができません。あなたがダイティヤ、ダーナヴァ、そしてラークシャサたちに多くの恩恵を与えてしまうからです。」

Verse 190

विकृतिं यांति पश्चात्ते कष्टं वध्या भवंति मे । पत्रेण पुष्पमात्रेण ओंकारेण शिवेन च । मुक्तिं याति नरो देव भवभक्तिं करोतु कः

その後、彼らは堕落し、制圧が困難となり、私が彼らを殺さねばなりません。しかし神よ、人はただ一枚の葉、一輪の花、聖音オーム、そして「シヴァ」という名だけで解脱に達します。それなら誰が、世俗的な生存（バヴァ）への献身を培うでしょうか？

Verse 191

इन्द्रादयोऽपि ये देवा यज्ञैराप्याययंति ते । न यजंति द्विजा यज्ञान्भिक्षादानेन तुष्यसि

インドラをはじめ諸天もまた祭祀によって養われる。だが汝は、二度生まれの者が修する祭祀を望まず、むしろ施し（ダーナ）の供与を喜ばれる。

Verse 192

रुद्र उवाच । इन्द्रादिभिर्न मे कार्यं ब्रह्मा मे किं करिष्यति । येन केन प्रकारेण प्रजाः पाल्यास्त्वया ऽधुना

ルドラは言った。「インドラらは我に要らぬ。ブラフマーが我に何をなし得ようか。いかなる手段であれ、今より汝が衆生を護らねばならぬ。」

Verse 193

मदीया प्रकृतिस्त्वेषा तां कथं त्यक्तुमुत्सहे । त्वयाहं ब्रह्मणा देवैर्वरकर्मणि योजितः

「これこそ我が本性である。どうしてそれを捨て去ることができよう。汝とブラフマーと諸天によって、我は願いを叶える恩寵授与の務めに就けられた。」

Verse 194

इदानीमेव किं नष्टं मुक्त्वा देवीं तवाग्रतः । भूत्वा मूर्तिं परित्यज्य एकाकी विचराम्यहम्

「今この時、汝の眼前で女神を離れて何が失われよう。形を取った以上、その形を捨て、我はただ独り彷徨うであろう。」

Verse 195

इत्युक्त्वा स शिवो देवस्तत्रैवांतरधीयत । गते तस्मिञ्छिवे तत्र संक्षोभः सुमहानभूत्

そう言い終えるや、神シヴァはその場で忽然と姿を消した。シヴァが去ると、その地にはきわめて大きな動揺が起こった。

Verse 196

उमा प्रोवाच चेन्द्रादीन्ब्रह्मविष्णुगणांस्तथा । इदानीं किं मया कार्यं भवद्भिः शिववर्जितैः

ウマーはインドラらに、またブラフマーとヴィシュヌの眷属にも告げた。「いまや汝らはシヴァを失った。ならば、わたしが汝らと何の用があろうか。」

Verse 197

अत्रान्तरे च ये चान्ये देवास्तत्र समागताः । ऋषयश्चैव सिद्धाश्च तथा नारदपर्वतौ

その折、ほかの神々もそこに集い、また聖仙（リシ）と成就者（シッダ）も、ナーラダとパルヴァタを伴って来集した。

Verse 198

गंगासरस्वतीनद्यो नागा यक्षाः समागताः । ब्रह्मादिभिः समालोच्य कथमेतद्भविष्यति

ガンガーとサラスヴァティーの両河、ナーガとヤクシャも集い、ブラフマーら諸神と相談して言った。「このことはいかに収まるのか——これからどうなるのか。」

Verse 199

विष्णुरुवाच । सहैव गम्यतां तत्र यत्र देवो गतः शिवः । स्वल्पा यासेन ते यान्तु नराः स्वर्गं शिवाज्ञया

ヴィシュヌは言った。「主シヴァの赴かれた所へ、われら共に行こう。シヴァの御命により、彼らの人々がわずかな苦労で天界に至らんことを。」

Verse 200

सत्यलोके नरा यान्तु देवा यान्तु धरातलम् । रक्षोदानवदैत्यानां वरान्यच्छतु शंकरः

「人々はサティヤローカへ赴き、神々は地上へ降りよ。さらにシャンカラが、ラークシャサ・ダーナヴァ・ダイティヤに恩寵の賜物を授け給わんことを。」

Verse 201

तेषां बाधा मया कार्या यै च स्युर्धर्मलोपकाः । हृष्टे शिवे मया कार्या व्यवस्था स्वर्गगामिनाम्

われはダルマを滅ぼさんとする者どもを抑えねばならぬ。しかしてシヴァが歓喜されるとき、天界へ赴く定めの者らのために正しき秩序を立てねばならぬ。

Verse 202

त्रयीधर्मं परित्यज्य येऽन्यं धर्ममुपासते । ते नरा नरकं यांतु यावदाभूतसंप्लवम्

三ヴェーダのダルマを捨て、ほかの法を奉ずる者ども—かかる人は、造られし衆生の大滅尽に至るまで地獄に赴かしめよ。