Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 23

Devanagari script

अथ तौ दंपती तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । पुरतः प्रणिपत्याथ प्रस्थितौ त्रिदिवं प्रति

Transliteration

atha tau daṃpatī teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | purataḥ praṇipatyātha prasthitau tridivaṃ prati

Translation

そのとき夫婦は、心を成就した聖仙たちの御前にひれ伏して礼拝し、のちにトリディヴァ（天界）へと旅立った。

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्ययम् (then)

• तौ: those two
• तौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; सर्वनाम-शब्दः

• दम्पती: the couple (husband and wife)
• दम्पती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दम्पती (प्रातिपदिक; दम्पति-शब्द)
• Form: पुंलिङ्गः (युगलार्थे), प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; ‘तौ’ इत्यस्य अप्पोजिशन्

• तेषाम्: of those
• तेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), बहुवचनम्; सर्वनाम-शब्दः

• मुनीनाम्: of the sages
• मुनीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्

• भावितात्मनाम्: of the self-controlled (sages)
• भावितात्मनाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भावित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भू (धातु) भवने, caus. भावयति) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारयार्थः (भावितः आत्मा येषाम् = whose selves are disciplined/meditated); षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; ‘मुनीनाम्’ इति विशेषणम्

• पुरतः: in front (of them)
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (in front of)

• प्रणिपत्य: having bowed down
• प्रणिपत्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रणिपत्य (कृदन्त-अव्यय; √पत् (धातु) गतौ, उपसर्गः प्र+नि; ल्यप्)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त-अव्ययम् (absolutive/gerund)

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्ययम् (then)

• प्रस्थितौ: set out/departed
• प्रस्थितौ: Kriya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: प्रस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था (धातु) तिष्ठति, उपसर्गः प्र)
• Form: भूतकृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; ‘तौ’ इत्यस्य विधेयम्

• त्रिदिवम्: to heaven
• त्रिदिवम्: Gati-karma (Goal/गतिकर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रिदिव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्रति: towards
• प्रति: Gati-dyotaka (Directional/द्योतक)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय/उपसर्ग)
• Form: प्रत्यर्थक-अव्ययम् (towards)

Speaker

Pulastya (narration continues)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Arbuda-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Frame listener not specified in excerpt

Visual Art Cues

Scene: The couple prostrates before the serene sages; behind them the celestial chariot waits, and the path to heaven opens in the sky.

Characters & Entities

• The couple (husband and wife)
• Munis

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverence to realized sages is integral to dharma and precedes spiritual elevation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Arbuda sacred landscape is the narrative ground; the tīrtha naming follows soon after.

What ritualistic prescription is mentioned?

The act shown is praṇipāta (prostration) to sages—an ethical-religious duty rather than a formal rite.