Adhyaya 40

Verse 1

।श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि मुनयो लोकपावनम् । गायत्र्या च सरस्वत्या माहात्म्यं मुक्तिदं नृणाम्

聖なるスータは言った。今より、聖仙たちよ、諸世界を清めるもの――ガーヤトリーとサラスヴァティーの大いなる功徳、すなわち人々に解脱（モークシャ）を授けるその威徳を説こう。

Verse 2

शृण्वतां पठतां चैव महापातकनाशनम् । महापुण्यप्रदं पुंसा नरकक्लेशनाशनम्

これを聞く者、また唱える者にとって、それは大罪を滅し、人々に大いなる功徳（プンニャ）を授け、地獄の苦悩を取り除く。

Verse 3

गायत्र्यां च सरस्वत्यां ये स्नांति मनुजा मुदा । न तेषां गर्भवासः स्यात्किं तु मुक्तिर्भवेद्ध्रुवम्

喜びをもってガーヤトリーとサラスヴァティーの聖地（ティールタ）で沐浴する人々は、もはや胎内に宿ることはない。むしろ解脱（モークシャ）は必ずや彼らのものとなる。

Verse 4

सरस्वत्याश्च गायत्र्या गन्धमादनपर्वते । ब्रह्मपत्न्योः सन्निधानात्तन्नाम्ना कथिते इमे

ガンダマーダナ山において、サラスヴァティーとガーヤトリー――梵天ブラフマーの妃たち――が臨在するゆえに、これらの聖地はその御名によって語られ、呼ばれるのである。

Verse 5

ऋषय ऊचुः । गायत्र्याश्च सरस्वत्या गन्धमादनपर्वते । किमर्थं संनिधानं वै सूताभूत्तद्वदस्व नः

聖仙たちは言った。「スータよ、いかなる理由によってガーヤトリーとサラスヴァティーはガンダマーダナ山に住まわれたのか。われらに語り給え。」

Verse 6

सूत उवाच । प्रजापतिः पुरा विप्राः स्वां वै दुहितरं मुदा । वाङ्नाम्नीं कामुको भूत्वा स्पृहयामास मोहनः

スータは語った。「昔、婆羅門たちよ、プラジャーパティは迷妄に覆われ、欲情にとらわれて、自らの娘ヴァークを恋い慕った。」

Verse 7

अथ प्रजापतेः पुत्री स्वस्मिन्वै तस्य कामिताम् । विलोक्य लज्जिता भूत्वा रोहिद्रूप दधार सा

そのときプラジャーパティの娘は、彼の欲望が自分に向けられているのを見て恥じ、牝鹿（ローヒニー）の姿を取った。

Verse 8

ब्रह्मापि हरिणो भूत्वा तया रन्तुमनास्तदा । गच्छतीमनुयातिस्म हरिणीरूपधारिणीम्

そのときブラフマーもまた牡鹿となり、彼女と戯れようと心を定め、行く彼女—牝鹿の姿を取った者—の後を追った。

Verse 9

तं दृष्ट्वा देवताः सर्वाः पुत्रीगमनसादरम् । करोत्यकार्यं ब्रह्मायं पुत्रीगमनलक्षणम्

彼が娘を追って熱心であるのを見て、すべての神々は言った。「このブラフマーは為すべからざることをしている。自らの娘を追うという行いに印づけられている。」

Verse 10

इति निन्दंति तं विप्राः स्रष्टारं जगतां पतिम् । निषिद्धकृत्यनिरतं तं दृष्ट्वा परमेष्ठिनम्

このように、婆羅門たちよ、彼らは彼を非難した。たとえ彼が創造主にして諸世界の主であっても、パラメーシュティンが禁じられた行いに没しているのを見たからである。

Verse 11

हरः पिनाकमादाय व्याधरूपधरः प्रभुः । आकर्णपूर्ण कृष्टेन पिनाकधनुषा शरम्

主ハラはピナーカを取り、狩人の姿となって、ピナーカの弓に矢をつがえ、耳元までいっぱいに引き絞った。

Verse 12

संयोज्य वेधसं तेन विव्याध निशितेन सः । त्रिपुरांतक बाणेन विद्धोऽसौ न्यपतद्भुवि

こうしてヴェーダス（ブラフマー）を狙い、鋭い矢で射抜いた。トリプラーンタカたるシヴァの矢に貫かれ、彼は地に倒れ伏した。

Verse 13

तस्य देहादथोत्थाय महज्ज्योतिर्महाप्रभम् । आकाशे मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रमभवत्तदा

そのとき、彼の身より大いなる光明が立ち昇り、天空において「ムリガシールシャ」と呼ばれる星宿となった。

Verse 14

आर्द्रानक्षत्ररूपी सन्हरोऽप्यनुजगाम तम् । पीडयन्मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं ब्रह्मरूपिणम्

ハラ（シヴァ）もまたアールドラー星宿の姿となって彼を追い、ブラフマーの形を帯びるムリガシールシャ星宿を苦しめた。

Verse 15

अधुनापि मृगव्याधरूपेण त्रिपुरांतकः । अंबरे दृश्यते स्पष्टं मृगशीर्षांतिके द्विजाः

今なお、二度生まれし者たちよ、トリプラーンタカは狩人の姿として天空に明らかに見え、ムリガシールシャの近くに在る。

Verse 16

एवं विनिहते तस्मिञ्च्छंभुना परमेष्ठिनि । अनंतरं तु गायत्रीसरस्वत्यौ शुचार्पिते

このようにしてパラメーシュティン（梵天）がシャンブ（シヴァ）に打ち倒されるや、ただちにガーヤトリーとサラスヴァティーは悲嘆に沈み、なすべきことを心に思い定めた。

Verse 17

भर्तृहीने मुनिश्रेष्ठा भर्तृजीवनकांक्षया । किं करिष्यावहे ह्यावामित्यन्योयं विचार्य तु

おお、牟尼の中の最勝者よ。夫を失い、その命の回復を願う二女は互いに相談して言った。「われらはまことに何をなすべきか。」

Verse 18

स्वपतिप्राणसिद्ध्यर्थं गायत्री च सरस्वती । सर्वोत्कृष्टं शिवस्थानं गन्धमादनपर्वतम्

夫の命を成就して取り戻すため、ガーヤトリーとサラスヴァティーは、シヴァの最上の住処たるガンダマーダナ山を選び定めた。

Verse 19

सर्वाभीष्टप्रदं पुंसां तपः कर्तुं समुद्यते । जग्मतुर्नियमोपेतं तपः कर्तुं शिवं प्रति

人々にあらゆる願いを授ける苦行を修するため、二女は旅立った。戒律を具え、シヴァに向けてタパスを行わんと進んだ。

Verse 20

स्नानार्थमात्मनो विप्रा गायत्री च सरस्वती । तीर्थद्वयं स्वनाम्ना वै चक्रतुः पापनाशनम्

自らの沐浴のために、おおブラーフマナたちよ、ガーヤトリーとサラスヴァティーは自らの名を冠した二つのティールタを建立した。それぞれが罪を滅する聖地である。

Verse 21

तत्र त्रिषवणस्नानं प्रत्यहं चक्रतुर्मुदा । बहुकालमनाहारे कामक्रोधादिवर्जिते

そこで彼らは喜びをもって、日ごとに三時の沐浴を行い、久しく断食して、欲や怒りなどの煩悩を離れていた。

Verse 22

अत्युग्रनियमो पेते शिवध्यानपरायणे । पंचाक्षरमहामन्त्रजपैकनियते शुभे

彼女はきわめて厳しい戒行を受け、ただシヴァの禅定に専念し、吉祥なるただ一つの誓いとして、偉大なる五音節の真言を唱え続けた。

Verse 23

स्वपतेर्जीवनार्थं वै गायत्री च सरस्वती । महादेवं समुद्दिश्य तप एवं प्रचक्रतुः

主君の命のために、ガーヤトリーとサラスヴァティーはこのように苦行を行い、その修行をマハーデーヴァに捧げ向けた。

Verse 24

तयोरथ तपस्तुष्टो महादेवो महेश्वरः । सन्निधत्ते महामूर्तिस्तपसां फलदित्सया

そのとき、苦行に満足したマハーデーヴァ、マヘーシュヴァラは、苦行の果を授けんとして、偉大なる御姿を現された。

Verse 25

ततः सन्निहितं शंभुं पार्वतीरमणं शिवम् । गणेशकार्त्तिकेयाभ्यां पार्श्वयोः परिसेवितम

やがて彼らは、パールヴァティーの愛しき方なるシャンブ—シヴァ—が現前し、左右にガネーシャとカールッティケーヤが侍して仕えているのを見た。

Verse 26

दृष्ट्वा संतुष्टचित्ते ते गायत्री च सरस्वती । स्तोत्रैस्तुष्टुवतुः स्तुत्यं महादेवं घृणा निधिम्

彼を拝して、ガーヤトリーとサラスヴァティーの心は歓喜に満ち、讃歌をもって讃嘆すべきマハーデーヴァ—慈悲の宝蔵—を讃えた。

Verse 27

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । नमो दुर्वारसंसारध्वांतध्वंसैकहेतवे । ज्वलज्ज्वालावलीभीमकालकूटविषादिने

ガーヤトリーとサラスヴァティーは言った。「礼拝します、輪廻（サンサーラ）の破り難き闇を滅する唯一の御方よ。燃えさかる炎の奔流のごとく恐るべきカーラクータの毒を呑み尽くす御方よ、礼拝します。」

Verse 28

जगन्मोहन पंचास्त्रदेहनाथैकहेतवे । जगदंतकरक्रूर यमांतक नमोऽस्तु ते

礼拝します。五つの武器を備え、諸世界を魅了する「身の主」の背後にある唯一の至高因よ。ヤマーンタカよ、世界の終末をもたらす残酷なヤマに対して猛き御方よ、礼拝します。

Verse 29

गंगातरंगसंपृक्तजटामण्डलधारिणे । नमस्तेस्तु विरूपाक्ष बाल शीतांशुधारिणे

礼拝します。ガンガーの波と交わる結髪の輪を戴く御方よ。礼拝します、ヴィルーパークシャよ、若き月を飾る御方よ。

Verse 30

पिनाकभीमटंकारत्रासितत्रिपुरौकसे । नमस्ते विविधाकारजगत्स्रष्टृशिरश्छिदे

礼拝します。ピナーカ弓の恐るべき轟きがトリプラの住人を震え上がらせた御方よ。礼拝します、多様なる御姿をもち、世界の創造者の首を断った御方よ。

Verse 31

शांतामलकृपादृष्टिसंरक्षितमृ कण्डुज । नमस्ते गिरिजानाथ रक्षावां शरणागते

ムリカṇḍुの子を、静かで汚れなき慈悲の眼差しによって守り給う護り手よ。ギリジャーの主よ、あなたに礼拝します。帰依して来た者をお守りください。

Verse 32

महादेव जगन्नाथ त्रिपुरांतक शंकर । वामदेव महादेव रक्षावां शरणागते

マハーデーヴァ、宇宙の主よ。トリプラーンタカよ、シャンカラよ、ヴァーマデーヴァよ。大いなる主よ、われらをお守りください。われらは帰依してあなたのもとに来ました。

Verse 33

इति ताभ्यां स्तुतः शम्भुर्देवदेवो महेश्वरः । अब्रवीत्प्रीतिसंयुक्तो गायत्रीं च सरस्वतीम्

かくして二女に讃えられたシャンブー、神々の神マヘーシュヴァラは、歓喜に満ちてガーヤトリーとサラスヴァティーに語りかけた。

Verse 34

महादेव उवाच । भोः सरस्वति गायत्रि प्रीतोऽस्मि युवयोरहम् । वरं वरयतं मत्तो यद्वा मनसि वर्तते

マハーデーヴァは言った。「サラスヴァティーよ、ガーヤトリーよ、われは汝ら二人を喜ぶ。われより恩寵を選べ。汝らの心に宿る願いのままに。」

Verse 35

इत्युक्ते ते तु गायत्रीसरस्वत्यौ हरेण वै । अब्रूतां पार्वतीकांतं महादेवं घृणानिधिम्

彼がそのように語ると、ガーヤトリーとサラスヴァティーは、まことにハラに—パールヴァティーの愛しきマハーデーヴァ、慈悲の宝蔵に—答えた。

Verse 36

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । भगन्नावयोर्देव भर्त्तारं चतुराननम् । सप्राणं कुरु सर्वेश कृपया करुणाकर

ガーヤトリーとサラスヴァティーは言った。「福徳の主よ、デーヴァよ――四つの御顔をもつ我らの夫ブラフマーに、どうか再び命をお授けください。万有の主よ、御慈悲により、憐れみの泉よ！」

Verse 37

त्वमावयोः पिता देव तवाप्यावां सुते उभे । रक्षावां पतिदानेन तस्मात्त्वं त्रिपुरांतक

「あなたは我らの父、デーヴァであり、私たち二人はあなたの娘でもあります。ゆえに三城を滅ぼす御方（トリプラーンタカ）よ、夫をお返しくださって私たちをお守りください。」

Verse 38

स एवं प्रार्थितः शम्भुस्ताभ्यां ब्राह्मणपुंगवाः । एवमस्त्विति संप्रोच्य गायत्रीं च सरस्वतीम्

この二柱に願い求められると、シャンブ（Śambhu）――バラモンの儀礼により礼拝される者の中で最勝なる御方――はガーヤトリーとサラスヴァティーに答えた。「そのとおりに。」

Verse 39

तदेव वेधसः कायं शिरसा योक्तुमुत्सुकः । तत्रैव वेधसः कायं शिरोभिः सहसुव्रताः

ヴェーダス（ブラフマー）のその身体に頭を再び結び合わせようと望み、まさにその場でヴェーダスの身体は諸々の頭とともに整え集められた――おお、善き誓いを守る者たちよ。

Verse 40

भूतैरानाययामास नंदिभृंगिमुखैस्तदा । शिरांसि तान्यनेकानि कायेन सह शंकरः

そのときシャンカラは、ナンディンやブリンギらをはじめとする自らのブータたちに命じ、身体とともに多くの頭を運ばせた。

Verse 41

क्षणात्संधारयामास वाणीगायत्रिसंनिधौ । संधितोऽथ हरेणासौ चतुर्वक्त्रो जगत्पतिः

刹那に、ヴァーニー（サラスヴァティー）とガーヤトリーの御前で、それらは結び合わされた。ついでハラによって結合され、四つの顔をもつ世界の主ブラフマーは元の姿に復した。

Verse 42

उत्तस्थौ तत्क्षणादेव सुप्तोत्थित इव द्विजाः । ततः प्रजापतिर्दृष्ट्वा शंकरं शशिभूषणम् । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिर्भार्याभ्यां च समन्वितः

まさにその瞬間、婆羅門ブラフマーは、眠りから覚めた者のように起き上がった。ついでプラジャーパティは、月を飾りとするシャンカラを拝し、二人の妃を伴って、最上の言葉で讃嘆した。

Verse 43

ब्रह्मोवाच । नमस्ते देवदेवेश करुणाकर शंकर

ブラフマーは言った。「礼拝します、神々の主よ。ああシャンカラよ、慈悲の大海よ。」

Verse 44

पाहि मां करुणासिंधो निषिद्धाचरणात्प्रभो । मम त्वत्कृपया शंभो निषिद्धाचरणे क्वचित्

お守りください、主よ、慈悲の海よ、禁じられた行いから。ああシャンブよ、あなたの恩寵によって、いかなる時も禁戒の業に落ちぬように。

Verse 45

मा प्रवृत्तिर्भवेद्भूयो रक्ष मां त्वं तथा सदा । तथैवास्त्विति संप्राह ब्रह्माणं गिरिजापतिः

「かかる傾きが再び起こりませんように。どうか常にそのようにお守りください。」ブラフマーはこう述べた。ギリジャーの主（シヴァ）は答えた。「そのとおりになろう。」

Verse 46

इतः परं प्रमादं त्वं मा कुरुष्व विधे पुनः । उत्पथं प्रतिपन्नानां पुंसां शास्तास्मि सर्वदा

これより後、造化の主（ブラフマー）よ、再び怠慢に陥るな。誤れる道に入った人々に対し、我は常に戒め導く者である。

Verse 47

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं महादेवो द्विजोत्तमाः । सरस्वतीं च गायत्रीं प्रोवाच प्रीणयन्गिरा

かくして四面のブラフマーに告げ終えると、マハーデーヴァは、二度生まれの最勝者よ、サラスヴァティーとガーヤトリーに、言葉で喜ばせつつ語りかけた。

Verse 48

महादेव उवाच । युवयोर्मत्प्रसादेन हे गायत्रि सरस्वति । अयं भर्ता समायातः सप्राणश्चतुराननः

マハーデーヴァは言った。「ガーヤトリーよ、サラスヴァティーよ、我が恩寵により、汝らの夫たる四面の者は命を保ってここへ帰還した。」

Verse 49

सहानेन ब्रह्मलोकं यातं मा भूद्विलंबता । युवयोः संनिधानेन सदा कुंडद्वयेऽत्र वै

彼とともにブラフマローカへ行け、遅れてはならぬ。さらに汝らの臨在によって、この地の二つの聖なる池に、まことに永く住まえ。

Verse 50

भविष्यति नृणां मुक्तिः स्नानात्सायुज्यरूपिणी । युष्मन्नाम्ना च गायत्रीसर स्वत्याविति द्वयम्

人々には沐浴によって解脱が生じる。それはサーユジュヤ（合一）の相をもつ解脱である。さらにこの二つ（の池）は汝らの名を戴き、「ガーヤトリー」と「サラスヴァティー」と呼ばれよう。

Verse 51

इदं तीर्थं सर्वलोके ख्यातिं यास्यति शाश्वतीम् । सर्वेषामपि तीर्थानामिदं तीर्थद्वयं सदा

この聖なる渡り場は、あらゆる世界において永遠の名声を得るであろう。まことに、すべてのティールタ（tīrtha）の中で、この二つのティールタは常に最上として存し続ける。

Verse 52

शुद्धिप्रदं तथा भूयान्महापातकनाशनम् । महाशांतिकरं पुंसां सर्वाभीष्टप्रदायकम्

それは完全な浄化を授け、最も重い罪さえ滅する。人々に大いなる安らぎを与え、望みとする願いをことごとく成就させる。

Verse 53

मम प्रसादजननं विष्णुप्रीतिकरं तथा । एतत्तीर्थद्वयसमं न भूतं न भविष्यति

それはわが恩寵を生じさせ、またヴィシュヌ（Viṣṇu）をも喜ばせる。この二つの聖なるティールタに等しいものは、過去にもなく、未来にもない。

Verse 54

अत्र स्नानाद्धि सर्वेषां सर्वाभीष्टं भविष्यति । इदं कुंडद्वयं लोके भवतीभ्यां कृतं महत्

まことに、ここで沐浴すれば、すべての人は望むものをことごとく得るであろう。この世にある偉大なる二つの聖なる池は、汝ら二柱（女神）によって建立された。

Verse 55

युष्मन्नाम्ना प्रसिद्धं च भविष्यति विमुक्तिदम् । गायत्र्युपास्तिरहिता वेदाभ्यासविवर्जिताः

それは汝らの御名によって世に知られ、解脱（モークシャ）を授ける。たとえガーヤトリー（Gāyatrī）の礼拝を欠き、ヴェーダの学習を離れた者であっても—

Verse 56

औपासनविहीनाश्च पंचयज्ञविवर्जिताः । युष्मत्कुंडद्वये स्नानात्तत्त त्फलमवाप्नुयुः

また、日々のアウパーサナ（家火供）を欠き、五大祭（パンチャ・ヤジュニャ）を捨てた者たちも、汝らの二つの聖なるクンダに沐浴すれば、怠った儀礼に相応する果報を得るであろう。

Verse 57

अन्ये च ये पातकिनो नित्यानुष्ठानवर्जिताः । स्नात्वा कुंडद्वये तत्र शुद्धाः स्युर्द्विजसत्तमाः

また、日々の行を捨てた他の罪ある者たちも、そこにある二つのクンダで沐浴すれば清められる、ああ、最勝の二度生まれよ。

Verse 58

सरस्वतीं च गाय त्रीमेवमुक्त्वा महेश्वरः । क्षणादंतरधात्तत्र सर्वेषामेव पश्यताम्

かくしてサラスヴァティーとガーヤトリーに告げ終えるや、マヘーシュヴァラはその場で刹那に姿を消し、皆の目の前で忽然と隠れた。

Verse 59

पतिं लब्ध्वाऽथ गायत्रीसरस्वत्यौ मुदान्विते । तेन साकं ब्रह्मलोकं जग्म तुर्द्विजसत्तमाः

その後、夫を得た喜びに満ちたガーヤトリーとサラスヴァティーは、彼とともにブラフマローカへ赴いた、ああ最勝の二度生まれよ。

Verse 60

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा गंधमादनपर्वते । संनिधानं सरस्वत्या गायत्र्याश्च सहेतुकम्

聖スータは言った。「かくして、婆羅門たちよ、ガンダマーダナ山において、サラスヴァティーとガーヤトリーの聖なる臨在について、その因縁を備えた物語を汝らに語り終えた。」

Verse 61

यः शृणोतीममध्यायं पठते वा सभक्तिकम् । एतत्तीर्थद्वयस्नानफलमाप्नोत्यसंशयः

この章を聞く者、または信心をもって誦する者は、疑いなく、この二つの聖なるティールタに沐浴する功徳を得る。