Adhyaya 25

Verse 1

श्रीसूत उवाच । शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे । स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्

聖スータは語った。人はシヴァティールタ（Śivatīrtha）で沐浴し—婆羅門殺しの罪を解くその聖地にて—次いで自らの罪の網を鎮めるため、シャンカティールタ（Śaṅkhatīrtha）へ赴くべきである。

Verse 2

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते । मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः

そこでは、ただ身を沈めるだけで、恩知らずでさえ解き放たれる—母や父や師をも敬わぬ、迷妄の者たちであっても。

Verse 3

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः । ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः

また他の悪しき心の者たち—恩知らずで恥を知らぬ者たち—も皆、シャンカティールタ（Śaṅkhatīrtha）において、沐浴のみで清められる。

Verse 4

शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते । अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः

むかし、シャṅカ（Śaṅkha）という牟尼はガンダマーダナ山に住み、タパス（苦行）を修しつつ、心を一つにしてヴィシュヌ（Viṣṇu）を観想していた。

Verse 5

स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते

そこで彼は聖なる沐浴のために最上のティールタ（tīrtha）を設けた。そのティールタはシャṅカ（Śaṅkha）が造ったゆえ、「シャṅカティールタ（Śaṅkhatīrtha）」と呼ばれる。

Verse 6

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्

ここに、罪を滅する古き聖なる由来—プラーナ（purāṇa）の物語を語ろう。

Verse 7

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् । पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः

これをただ聞くだけで、人は解脱（モークシャ）を得るという。むかし、最勝のブラーフマナの聖者、偉大なる牟尼ヴァツァナーバ（Vatsanābha）がいた。

Verse 8

सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः । शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः

彼は真実を語り、品行高く、弁舌にすぐれ、あらゆる生きものへの慈悲に生きていた。敵にも友にも平等で、自らを制し、タパスに励み、諸感官を克服していた。

Verse 9

परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे

至上のブラフマンに通暁し、ただブラフマンの真実のみに帰依していたその聖仙は、かくも霊威を具え、自らのアーシュラマにて苦行（タパス）を修した。

Verse 10

स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले । परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः

彼はその地に立ち、全身の肢を微動だにせず、己の場所から一歩も離れなかった—原子ほどの隔たりすらも。

Verse 11

स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च

一処にとどまり、幾百年ものあいだ苦行を続けているうちに、蟻塚が彼の上に生じ、四肢を覆い尽くした。

Verse 12

वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत

蟻塚に身を覆われながらも、大聖仙ヴァツァナーバはただ独りタパスを続け、蟻塚の存在すら悟らなかった。

Verse 13

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्

雲の群れを解き放ち、力ある者は激しく雨を降らせた。

Verse 14

एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् । आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः

かくして七日のあいだ絶え間なく雨を降らせた。甚だしい豪雨に牟尼は濡れそぼったが、それでも耐え忍んだ。

Verse 15

तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः । महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती

目を閉じて彼はその雨を受け入れた。大いなる雷鳴により、聴覚はたちまち打たれ、まるで耳が聞こえぬかのようであった。

Verse 16

वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः । तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे

まことに大いなる雷光が蟻塚の頂に落ちた。そのとき雨神パルジャニヤは、耐えがたい冷たい風のただ中で雨を注いでいた。

Verse 17

वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् । विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते

雷撃を受けて蟻塚の頂は砕け散った。その雷の一撃により蟻塚の峰が崩れ裂けたとき、

Verse 18

सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् । महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्

「この耐え難い雨を耐えさせよ」とヴァツァナーバは思った。大聖仙は雨の奔流に圧されながらも、静けさのうちに日々を過ごした。

Verse 19

धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी । स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति

ダルマの心に、あふれんばかりの大いなる慈悲が起こった。ダルマは思惟しつつ、ヴァツァナーバは苦行（タパス）を続けていた。

Verse 20

पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते । अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता

豪雨が降りそそいでも、彼は苦行（タパス）から退かない。ああ、ヴァツァナーバの心はただダルマのみに全き帰依を寄せている！

Verse 21

इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत । अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्

そのように思案するうち、彼にこの決意が生じた。「我は大いにして麗しき水牛の姿を取ろう。」

Verse 22

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् । स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः

「水牛の姿を取り、堅き皮で雨の激流の打撃に耐え、ヨーギンの上に立って彼を覆い守ろう。」

Verse 23

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि । धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्

「たとえ大いなる勢いの雨であっても、彼を悩ますことはない。」そう定めたダルマは、背で流れ落ちる豪雨を受け止めた。

Verse 24

वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् । ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्

そのとき彼は立ち、わが身をもってヴァツァナーバを覆い守った。七日が満ちると、その雨はまことに止んだ。

Verse 25

ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः । तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत

ついで、なお水牛の姿にあり大いなる慈悲に満ちたダルマは、その蟻塚を離れ、遠からぬ所にとどまった。

Verse 26

ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः । निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्

雨が止むと、大聖仙ヴァツァナーバはただちに苦行を解き、四方を見渡した。

Verse 27

स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः । पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्

「私は豪雨の襲来の中に立ち、今日この大いなる苦行を行じた。大地は水に濡れそぼち、四方にその姿が見える。」

Verse 28

शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च । आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः

山々の峰々も、森と林苑も、そして大リシたちのアーシュラマも――すべて新たな水に満ちて浸されている。

Verse 29

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः

これら一切の出来事を見て、気高き大聖ヴァツァナーバは歓喜した。されど心に法（ダルマ）を宿すがゆえ、深く思惟し始めた。

Verse 30

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः

「この大豪雨の中、きっと誰かが我を守護したのだ。かくも激しい雨が降りしきるのに、他にどうして命が保たれようか。」

Verse 31

विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्

かく思いめぐらし、最勝の牟尼は四方を見渡した。すると前方のほど近くに、巨躯の存在が彼の前に立っているのを見た。

Verse 32

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्

苦行の功徳に富むヴァツァナーバは、青き色の水牛を見た。その水牛に心を定め、内において観想した。

Verse 33

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः

「いかにして畜生の生にあっても、ダルマにかなう性向が現れ得るのか。まさにこの水牛によって、我は大雨の中で守られたのだ。」

Verse 34

दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह । इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ

「ここで我を守り給うたその御方に、長き寿命あれ。」かく思い、また同様に思惟して、彼は再び苦行（タパス）に励んだ。

Verse 35

तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् । रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्

再び苦行に励む彼を見て、牛（バッファロー）の姿を帯びる者は全身に鳥肌が立ち、深い歓喜に満たされた。

Verse 36

वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः । मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्

しかし、聖仙ヴァツァナーバが再び苦行を修するも、その心は以前のように至上のブラフマンに一境となって定まらなかった。

Verse 37

स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् । न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः

心沈みて、ヴァツァナーバは思索した。「もし清浄がなければ、心はまことに揺れ動き、落ち着かぬものとなろう。」

Verse 38

मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते । पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः

「罪が多ければ、心は決して清浄とはならぬ。されど我には罪の微塵すらないのに、なぜ我が心はかくも揺れ惑い、落ち着かぬのか。」

Verse 39

अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः । स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा

ヴァツァナーバは幾度も幾度も、自らの過ちの因を思いめぐらせた。熟考して確かな結論に至ると、率直に自分を責めた。

Verse 40

धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् । कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः

「ああ、今日の我が身よ、邪なる心の者よ、恥を知れ。ああ、私は甚だしく迷っている。恩知らずという大罪が、今日わが身に降りかかった。」

Verse 41

यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् । तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता

「これほどの豪雨ののち、救い主たるあの高貴な牡牛を敬い奉らずにいるなら、まことに恩知らずは我がものとなる。」

Verse 42

कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः

「恩知らずは大いなる罪。恩知らずには贖いはない。恩知らずには福徳の世界もなく、真の縁者もない。」

Verse 43

कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् । कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः

「恩知らずの罪の力によって、我が心は汚れてしまった。恩知らずは地獄へ赴く。信じる者を裏切る者もまた同じである。」

Verse 44

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन । ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

恩知らずの者に、いかなる贖いも見いだせない。ただ命を捨てることのみ――それがダルマを知る者たちの言葉のとおりである。

Verse 45

पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

父母に養いの重荷を負わせ、しかも師への正当な供養（グル・ダクシナー）を捧げず、こうして恩知らずに堕ちたなら――その贖いは、まことに死に至ってのみ終わる。

Verse 46

तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः

ゆえに彼は決意した。「この命の息を捨て、プラーヤシュチッタ（贖罪）を行おう。」かくして心を固め、大聖仙ヴァツァナーバは定めた。

Verse 47

तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना । मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया

自らの命を草の一本のように軽んじ、内において離欲し執着なく、贖罪を成さんとしてメル山の頂へと登った。

Verse 48

सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः । तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् । त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्

須弥山の頂から、聖仙は身を投げようとした。落ち始めたその時、牛の姿を捨てたダルマそのものが彼を止め、「急ぐな」と告げた。

Verse 49

धर्म उवाच । वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्

ダルマは言った。「おおヴァツァナーバよ、偉大なる賢者よ――幾多の年を生き永らえよ。」

Verse 50

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया । न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै

「汝に吉祥あれ――身を捨てんとするその決意に、われは満ち足りている。まことにこの世において、汝が入ったダルマの境地に汝と等しき者はない。」

Verse 51

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् । तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे

「たとえ命を捨てることが恩知らずの罪人の贖いとなり得るとしても、なお――汝はダルマに篤きゆえ、汝のために別の償いの道を説こう。」

Verse 52

शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने । शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः

「ガンダマーダナには、シャṅカティールタと名づけられた聖なるティールタがある。この罪を鎮めるため、心を一つにしてそこで沐浴せよ。」

Verse 53

प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः । ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्

「そのとき汝は心の清浄を得て、穢れは消え去る。さらに真の智を得て、永遠の境地に到るであろう。」

Verse 54

अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते । इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः

「我はダルマなり、ヨーギンの主よ。汝に語るはただ真実のみ。」ダルマのこの言葉を聞いて、大聖仙ヴァツァナーバは……

Verse 55

स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् । शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः

シャṅカティールタにて沐浴せんと欲し、彼はガンダマーダナへ赴いた。シャṅカティールタに到りて、大聖仙はそこで沐浴した。

Verse 56

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् । ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः

かくして罪は去り、その心は清らかに澄みわたった。ほどなくして聖仙は梵位を得、ブラフマンとの合一に至った。

Verse 57

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् । यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते

「かくして、婆羅門たちよ、我はシャṅカティールタの威徳を語った。そこではただ沐浴するのみで、恩知らずでさえ解き放たれる。」

Verse 58

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च । अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्

「ここでは、ただ身を沈めることによって、母を裏切る者、父を裏切る者、師を裏切る者、また他の多くの恩知らずの群れも解放される。」

Verse 59

अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते

ゆえに、恩知らずの人であっても、常にこの聖なるティールタに帰依し、奉仕すべきである。ああ、このティールタの威徳はまことに驚くべきもの—それにより、恩知らずさえも罪より解き放たれる。

Verse 60

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

父母を養わず、師にふさわしいグル・ダクシナーを捧げず、その結果「恩知らず」となるならば、その過失の贖いは死に至るまで続くと言われる。

Verse 61

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः । कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति

しかしここでは、ただ沐浴するだけで、恩知らずであっても贖罪が成就する。恩知らずという汚れさえ、そのティールタでは一度の沐浴によって滅び去る。

Verse 62

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना

それならば、他のあらゆる些細な罪について、今さら何を言う必要があろうか。

Verse 63

अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः । विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्

この章を信愛をもって誦する者は、たとえ恩知らずであっても罪より解き放たれる。内なる魂が清められ、サティヤローカに至って梵天（ブラフマー）に等しくなり、やがて速やかにモークシャ（解脱）をも得る。