Adhyaya 51

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर । यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत्

ウッターナパーダは言った。「主よ、いつシュラッダ（śrāddha）と布施（dāna）を行うべきでしょうか。また、どの月日（ティティ）にそこへの巡礼をなすべきでしょうか。速やかにお告げください。」

Verse 2

ईश्वर उवाच । पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः

主は言われた。「ピトリ・ティールタは最上の功徳を備え、あらゆる願いを成就させるが、同じくこのティールタも、沐浴と布施、そしてタルパナ（tarpaṇa）の供養によって大いなる功徳をもたらす。」

Verse 3

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश

とりわけ、あらゆるユガの始まりなどの聖なる節目には、シュラッダ（Śrāddha）を特別の慎みをもって行うべきである。さあ、わが子よ、マヌヴァンタラに始まる十四の（聖なる時期）を聞きなさい。

Verse 4

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

アーシュヴァユジャ月（Āśvayuja）の白分第九日、カールッティカ月（Kārttika）の第十二日、チャイトラ月（Caitra）の第三日、そしてバードラパダ月（Bhādrapada）の第三日――これらは吉祥の時である。

Verse 5

आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा

また、アーシャーダ月（Āṣāḍha）の第十日、マーガ月（Māgha）の第七日、シュラーヴァナ月（Śrāvaṇa）の黒分第八日、そしてアーシャーダ月の満月日もまた、吉祥とされる。

Verse 6

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा

パールグナ月の新月日、パウシャ月の白分（明半）のエーカーダシー、さらにカールッティカ・パールグナ・チャイトラおよびとりわけジャイシュタの十五日（満月）—これらもまた聖なる時として数えられる。

Verse 7

मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत्

これら、マヌヴァンタラに始まる諸時節は、無量の果報を授けるものとして伝えられる。王よ、ウッタラーヤナ（北行）とダクシナーヤナ（南行）の両季において、シュラッダ（Śrāddha）を修すべきである。

Verse 8

कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका । पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः

カールッティカの満月、またマーガの満月、ヴァイシャーカの第三日、そしてチャイトラの満月と、とりわけジャイシュタの満月—これらもまた尊ばれる聖なる時である。

Verse 9

अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च । श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम्

アシュタカーの日々、サンクラーンティ（太陽の移行）において、またヴィヤティーパータにおいて—これらはすべてシュラッダの時であり、その折に施されたものの功徳は不滅と伝えられる。

Verse 10

मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः

マドゥ月（チャイトラ）において、白分のエーカーダシーに断食して、聖なる「ヴィシュヌの足跡」の近くで夜の覚醒（夜通しの礼拝）を行うべきである。

Verse 11

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः । अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम्

香・灯明・供物の食をはじめ、花鬘・香料・白檀をもってヴィシュヌを礼拝する者は、主の古き聖なる物語を誦すべし。

Verse 12

ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

リグ・ヤジュル・サーマの三ヴェーダの真言に説かれたスークタを唱える二度生まれの者は、あらゆる罪より解き放たれ、ヴィシュヌの世界へ赴く。

Verse 13

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम्

朝にはシュラーダ（祖霊供養）を行い、二度生まれの者（バラモン）を心を尽くして供養すべし。力に応じてダーナを施し、牛・黄金・衣などを与えよ。

Verse 14

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् । श्राद्धदस्तु व्रजेत्तत्र यत्र देवो जनार्दनः

その者の祖霊は宇宙の大いなる滅尽の終わりに至るまで満ち足りる。さらにシュラーダを行う者は、主ジャナールダナ（ヴィシュヌ）の住まう界へ赴く。

Verse 15

त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः

次いでトラヨーダシー（朔望月の第十三日）には、洞窟に住するリンガへ赴くべし。マールカンダ（マールカンデーシュヴァラ）としての主イーシャーナを拝すれば、あらゆる罪より解き放たれる。

Verse 16

उत्तानपाद उवाच । गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् । येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

ウッターナパーダは言った。「大自在天よ、この洞窟の内には、至上に輝くリンガがございます。主よ、これは誰によって安置されたのですか。どうかお語りください。」

Verse 17

ईश्वर उवाच । त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्

イーシュヴァラは言った。「三界に名高い、聖仙の主マールカンデーヤがいる。彼は千の天年にわたり、きわめて苛烈なタパスを修した。」

Verse 18

गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः । लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्

彼は洞窟の奥深くに入り、ヨーガの修習に身を寄せた。そこでリンガを安置し、それはマールカンデーシュヴァラと呼ばれるようになった。

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद्दीपं प्रयत्नतः

そこにて信心をもって沐浴し、断食して諸根を制し、さらにその地で夜の覚醒（ジャーガラナ）を行う者は、努めて灯明を供えるべきである。

Verse 20

देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस्तथा । यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि

また、五つの「ムリタ」と呼ばれる供物によって、神の沐浴儀礼（スナパナ）を行うべきである。その後、力の及ぶ限り供物を整え、作法に従ってプージャーを修すべし。

Verse 21

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर्द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकमथापि वा

二度生まれの者（ドヴィジャ）は、自らのヴェーダの支派（シャーカー）に由来する真言によってジャパを行うべきである。とりわけサーヴィトリーを八千回、あるいは百八回誦すればよい。

Verse 22

एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् । चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि

これを成し遂げれば、王の中の最勝者よ、人は生を受けた真の果報を得る。さらに第十四日（チャトゥルダシー）には沐浴し、規定に従って礼拝（プージャー）を行うべきである。

Verse 23

पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

自らの最高の善を願う者は、受け手のふさわしさを確かめてから施すべきである。そうすればその施主のピトリ（祖霊）は、疑いなく十二年のあいだ満ち足りる。

Verse 24

दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः

その施主は、享受が永遠なる境地へと赴く。さらに（聖地の）内なる洞窟に入ったなら、力の及ぶかぎりそこで身を転がすべきである。

Verse 25

नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते । शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि

ニ―ラギリ（青き山）にあるいかなる功徳も、すべて彼らは得る。すなわちシュ―ラベーダにおいて、あらゆる聖なる月の節目ごとに、繰り返しシュラッダ（祖霊供養）を行う者たちである。

Verse 26

विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे

とりわけチャイトラ月の終わりに得られる功徳の果を聞け。ケーダーラで得られる功徳、またガンガーが大海に合流する聖地で得られる功徳——

Verse 27

सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते

白分と黒分の両半月に、他のティールタでとりわけ得られる功徳は、そのままアルブダにもあり、またアマラ・パルヴァタにもある。

Verse 28

गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

人は、ガヤーをはじめとするすべてのティールタの果報を得る。正しい作法とマントラを備え、ピトリ神々にタルパナ（供水）を捧げるときである。

Verse 29

कुलानां तारयेद्विंशं दश पूर्वान् दशापरान् । दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः

彼は一族の二十の系譜を渡す――前の十代と後の十代を。次いで身を清め心を統一し、南方の相（ピトリの方角）へと儀礼を向けるべきである。

Verse 30

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम् । शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा

先に説かれたニヤーサを行ってから、「八華」の供養を捧げよ。聴け、それはいかに行うか――シャーストラに説かれる八つの心の花によってである。

Verse 31

वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम्

（心に供える）花は、水より生ずるもの、月性のもの、火性のもの、風性のもの、そして再び地性のもの。第六は草木の花、第七はプラジャーパティに属するプラージャーパティヤの花である。

Verse 32

अष्टमं शिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः

第八は「シヴァの花」である。これらの決定を聞け。水生の花は水と知るべし。月性の花は蜜、ギー（澄ましバター）、そして乳である。

Verse 33

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम्

火の原理に属する供物は香、灯明などであり、風の原理に属する供物は白檀などの香気である。地より生ずる供物は芋・根などであり、草木より生ずる供物はそのままの果実である。

Verse 34

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः

プラージャーパティヤの供えは誦読（pāṭha）などであり、「シヴァの花」とは清らかな香り、すなわち洗練された心の薫りである。不殺生（アヒンサー）は第一の花、そして諸感官の制御もまた花である。

Verse 35

तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् । ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्

第三の花は慈悲、第四の花は赦しである。瞑想は花、苦行（タパス）は花、そして智慧の花が第七の花と宣言される。

Verse 36

सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः । भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप

真実こそまことに第八の花であり、これらによって神々は歓喜する。信愛をもって苦行者を敬い、また賢者をも敬え、王よ。

Verse 37

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा । तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः

傘と身を覆う衣、さらに一足の履物を施すべきである。これらの供物でただ相応しき人を敬うだけで、三つのプルシャが敬われる。

Verse 38

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः

彼は衆生の大いなる滅尽（劫末）が来ぬかぎり天界に住する。三叉戟を執る主に信愛してジャパを行う者は、この果報を得る。

Verse 39

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः । समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः

五甘露と五牛産、香泥と鬱金（サフラン）をもって、また上質の白檀・沈香（アガル）・檀香をもって、神々の主を塗香し奉れ。

Verse 40

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः । निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः

さまざまな花で三叉戟を持つ御方を礼拝する者は、夜に覚醒して守夜し、努めて灯明の布施を捧げるべきである。

Verse 41

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः

香と食の供物を捧げ、プラーナの聖なる物語を誦すべし。その聖地に信心をもって留まり、ジャパ（念誦）を行う人々は—説かれた功徳を得る。

Verse 42

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् । वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम्

Śrīスークタ、パウルシャ・スークタ、パーヴァマーナの讃歌、そしてヴリシャーカピ讃歌を誦してよい。さらにヴェーダの真言として、ルドラを讃えるラウドリー、または多形のバフルーピニーを誦す。

Verse 43

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च । नानाविधैर्महाभोगैः शिवलोके महीयते

信心をもってブラーフマナたちを敬い、供養して礼拝し、伏して拝すれば、シヴァの世界において尊ばれ、さまざまな大いなる天上の歓喜を享受する。

Verse 44

अग्निमित्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः । रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्

リグ・ヴェーダの行者であって、「アグニム…」に始まる真言をジャパとして誦し、さらにルドラ讃歌、プルシャ・スークタ、そして聖なるシュクリヤ章の偈を誦する者は—

Verse 45

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च । गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च

—また同様に、方位の真言群（ディク・マントラ）、ジュヨーティル・ブラーフマナ、ガーヤトリー、マドゥ（讃歌）、そしてマンダラ・ブラーフマナをも誦する。

Verse 46

एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद्यदि । देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च

もしヤジュル・ヴェーダの誦者が、信愛をもってこれらのジャパを唱えるなら――デーヴァヴラタ、ヴァーマデーヴィヤ、そしてプルシャルシャバも――

Verse 47

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद्भक्तितत्परः । स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

また、信愛に専心してブリハドラターンタラを誦する者は、主マヘーシュヴァラの住まわれる御座へと至る。

Verse 48

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः । गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः

ここで信愛をもって足を洗い、さらに油を塗って按ずる者は、牛を布施するのと同じ功徳を得る。これに疑いはない。

Verse 49

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता

そこでブラーフマナたちに蜂蜜と甘い乳粥を供養すべきである。たとえ一人のブラーフマナを饗すれば、あたかも一倶胝を饗したかのようになる。

Verse 50

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद्भक्त्या द्विजोत्तमे । तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा

信愛をもって、すぐれたブラーフマナに黄金・白銀・衣を施すべきである。その行いにより、神々も、人々も、また祖霊も満たされる。

Verse 51

। अध्याय

章――アディヤーヤ（章）の結語の標。

Verse 52

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्

馬、戦車、象、乗り物を施し、さらにトゥラープルシャの供養さえ捧げる者——あるいは七種の穀物で満たした荷車を布施する者は——

Verse 53

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम्

くびき付きの鋤を施し、さらに若く力強い牽引の二頭を与えるべきである。加えて、牛、穀物と収穫、黄金なども——受けるに足る者を礼拝し敬ったのちに——供えるべきである。

Verse 54

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल

真の繁栄を求める賢者は、ふさわしからぬ者に何ものも与えてはならない。大地はまことに、あらゆる生きとし生けるものを支えているからである。

Verse 55

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम्

ゆえに彼女（牝牛）はブラーフマナに施されるべきである——豊かな作物と収穫に飾られたその者に。いまさらに聞け、王の中の最勝者よ、牝牛の布施より生ずる果報を。

Verse 56

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

子牛の二つの足と顔が胎内に見えているあいだは、牝牛はまさに大地そのものと知るべきである—彼女が胎児を放ち、産み出すまで。

Verse 57

येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना

いかなる手段であれ、彼女をブラーフマナに捧げるべきである。その行為によって、大地そのもの—山々、森、木立をも含めて—が施されたとみなされる。

Verse 58

तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम्

そのような牝牛が確かに施されるなら、必ずや二十一代の一族を救い渡す。（施すべきは）乳を与える牝牛—蹄には銀の飾り、搾乳の器は青銅、さらに布を添えて。

Verse 59

ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे । तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशातैरपि

日食または月食のときに布施をなす幸いなる徳ある人々—その功徳の量を、たとえ幾百年をもってしても、私は知り得ない。

Verse 60

सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप । चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते

あらゆる布施にはこの世において果報の量がある、人々の王よ。だが月食と日食のときには、施しの果報の量は知り得ない。

Verse 61

यत्र गौर्दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि । तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा

王よ、牛が見えるところには、まことにあらゆる聖なるティールタがそこにある。そこをパルヴァという聖なる斎日・行として知れ、もはや思案は要らぬ。

Verse 62

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः । अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत्

そのティールタを再び念じてそこへ赴く者、あるいはそこで命を終える者でさえ、ルドラの随伴者となる。