Mantra 6
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Āpaḥ (Waters)
Chandas: Yajus-style mixed cadence (predominantly Triṣṭubh-like cola)
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒प्स्वन्तर॒मृत॑म॒प्सु भे॑ष॒जम॒पामु॒त प्रश॑स्ति॒ष्वश्वा॒ भव॑त वा॒जिन॑: । देवी॑रापो॒ यो व॑ ऊ॒र्मिः प्रतू॑र्तिः क॒कुन्मा॑न् वाज॒सास्तेना॒यं वाज॑ᳪ सेत्
Transliteration
apsv ántar amṛ́tam apsú bheṣajám apā́m utá práśastiṣv áśvā bhavata vājínaḥ | devī́r ā́po yó va ūrmíḥ pratū́rtiḥ kakúnmān vājasā́s ténāyáṃ vā́jaṃ set
Translation
水のうちに甘露（amṛta）があり、水のうちに癒しがある。水を讃える讃歌の中で、駿馬たちよ、勝利者となれ。神なる水よ、汝らのその波――前へと突き進む勢い、頂を戴くうねり――それによって、この馬が勝利の賞（vāja）を得よ。
Padapatha (Word Analysis)
अ॒प्सु । अ॒न्तः । अ॒मृत॑म् । अ॒प्सु । भे॒ष॒जम् । अ॒पाम् । उ॒त । प्रश॑स्तिषु । अश्वाः॑ । भव॑त । वा॒जिनः॑ । देवीः॑ । आपः॑ । यः । वः॑ । ऊ॒र्मिः । प्र॒तू॒र्तिः । क॒कुन्मा॑न् । वाज॒साः । तेन॑ । अ॒यम् । वाज॑म् । से॒त्
Word by Word
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअप् (स्त्री. प्रातिपदिक)
अन्तरम्within; inner
अन्तरम्:
विशेषण (कर्म/अधिकारण-सम्बन्धी)
TypeAdjective
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
ऋतम्truth; cosmic order
ऋतम्:
कर्म/विधेय
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअप् (स्त्री. प्रातिपदिक)
भेषजम्medicine; remedy
भेषजम्:
कर्म/विधेय
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअप् (स्त्री. प्रातिपदिक)
उतand; also
उत:
समुच्चय/उपपद
TypeIndeclinable
Rootउत
प्रशस्तिषुin the praises; in the laudations
प्रशस्तिषु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootप्रशस्ति (स्त्री. प्रातिपदिक)
अश्वाःhorses
अश्वाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअश्व (पुं. प्रातिपदिक)
भवतःyou two become / may you two be
भवतः:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
वाजिनःswift; prize-winning
वाजिनः:
विशेषण (अश्वाः)
TypeAdjective
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक)
देवीःgoddesses
देवीः:
सम्बोधन/कर्म (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootदेवी (स्त्री. प्रातिपदिक)
आपःwaters
आपः:
कर्तृ/सम्बोधन
TypeNoun
Rootअप् (स्त्री. प्रातिपदिक)
यःwho; which
यः:
कर्तृ (सापेक्ष)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम)
वःof you / to you
वः:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (सन्दर्भानुसार)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
ऊर्मिःwave; billow
ऊर्मिः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootऊर्मि (पुं. प्रातिपदिक)
प्रतूर्तिःimpelling; urging onward
प्रतूर्तिः:
विधेय/विशेषण
TypeNoun
Rootप्रतूर्ति (स्त्री. प्रातिपदिक)
ककुन्मान्crested; having a peak/ridge
ककुन्मान्:
विशेषण (ऊर्मिः)
TypeAdjective
Rootककुन्मन्त् (प्रातिपदिक)
वाजसात्from the winning of the prize
वाजसात्:
अपादान
TypeNoun
Rootवाजसाति/वाजसात् (प्रातिपदिक; ‘वाज-प्राप्ति/विजय’)
तेनby that; with that
तेन:
करण
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
अयम्this
अयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
वाजम्prize; strength; food
वाजम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवाज (पुं. प्रातिपदिक)
सेत्may he/it set in place; may he/it win/secure
सेत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootसि/सा (धातु: ‘बन्धने/सेतौ’ → सेतुं/सेत्; वैदिक-रूप)
Entities Mentioned
Ā
Āpaḥ (Divine Waters)V
Vāja (Prize/Victory, as vājaśakti)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes