Mantra 5
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Vivasvat Āditya
Chandas: Jagatī/Triṣṭubh mixture (ṛc-like benediction embedded in yajus deployment)
Samhita Patha (Devanagari)
विव॑स्वन्नादित्यै॒ष ते॑ सोमपी॒थस्तस्मि॑न् मत्स्व । श्रद॑स्मै नरो॒ वच॑से दधातन॒ यदा॑शी॒र्दा दम्प॑ती वा॒मम॑श्नु॒तः । पुमा॑न् पु॒त्रो जा॑यते वि॒न्दते॒ वस्वधा॑ वि॒श्वाहा॑र॒प ए॑धते गृ॒हे
Transliteration
vívasvann āditya eṣá te soma-pī́thas tásmin matsva | śrád asmai naro vácase dadhātana yádāśī́rdā dámpatī vāmám aśnutáḥ | púmān putró jā́yate víndate vásvadhā víśvāhāro ápá edhate gṛhé
Translation
ヴィヴァスヴァット・アーディティヤよ、ここに汝のソーマの飲み物あり。その中にて歓喜せよ。人々よ、この言葉に信を据えよ。祝福を授くる者――夫婦が吉祥を得るとき、雄々しき子は生まれ、豊かな財を得、あらゆる養いは彼のものとなり、水は家において栄える。
Padapatha (Word Analysis)
विवस्वन् । आदित्य । एषः । ते । सोम-पीथः । तस्मिन् । मत्स्व । श्रत् । अस्मै । नरः । वचसे । दधातन । यदा । आशीः-दा । दम्पती इति । वामम् । अश्नुतः । पुमान् । पुत्रः । जायते । विन्दते । वसु-धा । विश्व-आहारः । अपः । एधते । गृहे ।
Word by Word
विवस्वन्Vivasvān (the Sun)
विवस्वन्:
सम्बोधन/कर्तृ (स्तुत्य-देवता)
TypeNoun
Rootविवस्वत् (प्रातिपदिक) < √वस्/√भास् (दीप्तौ) (वैदिक नाम)
आदित्यO Āditya (Sun)
आदित्य:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
एषःthis
एषः:
कर्तृ/निर्देशक
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
सोमपीथःSoma-drinking; Soma-draught
सोमपीथः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootसोम-पीथ (समास; प्रातिपदिक)
तस्मिन्in that (in it)
तस्मिन्:
अधिकरण
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
मत्स्वrejoice / be exhilarated
मत्स्व:
क्रिया
TypeVerb
Root√मद् (हर्षे/मादे)
श्रत्indeed; truly (Vedic particle)
श्रत्:
सम्बोधन-प्रयोग/वाक्य-प्रवर्तक
TypeIndeclinable
Rootश्रत् (निपात; वैदिक)
अस्मैto this (one)
अस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
नरःmen
नरः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
वचसेfor (his/this) utterance; to the word
वचसे:
सम्प्रदान (उद्देश्य)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
दधातनplace; bestow
दधातन:
क्रिया
TypeVerb
Root√धा (धारणे/स्थापने)
यदाwhen
यदा:
कालाधिकरण
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
आशीर्दाthe giver of blessing
आशीर्दा:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootआशीः-द (समास; प्रातिपदिक)
दम्पतीthe married pair (husband and wife)
दम्पती:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदम्पति (प्रातिपदिक; द्विवचन-रूप)
वामम्a desirable good; boon
वामम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootवाम (प्रातिपदिक)
अश्नुतःthey two attain
अश्नुतः:
क्रिया
TypeVerb
Root√अश् (व्याप्तौ/अश्नाने; ‘to attain’)
पुमान्a male
पुमान्:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
पुत्रःa son
पुत्रः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
जायतेis born
जायते:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन् (प्रादुर्भावे/जन्मनि)
विन्दतेobtains; finds
विन्दते:
क्रिया
TypeVerb
Root√विद् (लाभे ‘to find/obtain’)
वस्वधाin the form of wealth; wealth-wise
वस्वधा:
प्रकार/रीति
TypeIndeclinable
Rootवसु-धा (अव्ययीभाव/तद्धित-निपातवत्)
विश्वाहाevery day; all days
विश्वाहा:
कालाधिकरण
TypeIndeclinable
Rootविश्व-अह (समास; अव्ययभाव)
अरपःuninjured; free from harm
अरपः:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअरप (प्रातिपदिक; ‘अ-रप’ = रोगरहित/दोषरहित, वैदिक)
एधतेthrives; prospers
एधते:
क्रिया
TypeVerb
Root√एध् (वृद्धौ)
गृहेin the house
गृहे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
V
Vivasvat ĀdityaĀ
Ādityas (solar order as a class)Ā
Āpas (Waters)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes