Mantra 23
Rishi: Traditionally ascribed within the Varuṇa-hymnic stream (Ṛgvedic provenance; ritual attribution: Adhvaryu usage)
Devata: Varuṇa (and implicitly the Waters as his domain)
Chandas: Mixed/Anuṣṭubh–Triṣṭubh-like (as transmitted in YV liturgical prose-verse cadence)
Samhita Patha (Devanagari)
माहि॑र्भू॒र्मा पृदा॑कुः । उ॒रुᳪ हि राजा॒ वरु॑णश्च॒कार॒ सूर्या॑य॒ पन्था॒मन्वे॑त॒वा उ॑ । अ॒पदे॒ पादा॒ प्रति॑धातवेऽकरु॒ताप॑व॒क्ता हृ॑दया॒विध॑श्चित् । नमो॒ वरु॑णाया॒भिष्ठि॑तो॒ वरु॑णस्य॒ पाश॑:
Transliteration
mā́hir bhū́r mā́ pṛdā́kuḥ | urúṃ hí rājā́ váruṇaś cakā́ra sū́ryāya pánthām ánv-etavā́ u | apáde pā́dān práti-dhātave ’karutā́pavaktā́ hṛdayā́vidhaś cit | námo váruṇāyābhíṣṭhito váruṇasya pā́śaḥ ||
Translation
大蛇よ害するな、斑の蛇よ害するな。王ヴァルナはスーリヤのために、行き渡るべき広き道を作り給うた。道なきところに足を据えて確かな踏み場を与え、心を刺すものさえ退ける守り手である。ヴァルナに敬礼。——（ここに）ヴァルナの縄（パーシャ）が、かけられ結ばれる。
Padapatha (Word Analysis)
मा । अहिः । भूः । मा । पृदाकुः । उरुम् । हि । राजा । वरुणः । चकार । सूर्याय । पन्थाम् । अन्वेतवा इति । अपदे । पादान् । प्रतिधातवे । अकरुत । अपवक्ता । हृदयाविधः । चित् । नमः । वरुणाय । अभिष्ठितः । वरुणस्य । पाशः ।
Word by Word
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध) अव्यय
अहिःthe serpent (Ahi)
अहिः:
Kartā
TypeNoun
Rootअहि (प्रातिपदिक)
भूःBhūḥ (earth; sacred utterance)
भूः:
—
TypeIndeclinable
Rootभू (अव्यय/निपात; ‘भूः’ व्याहृति)
माdo not
मा:
—
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध) अव्यय
पृदाकुःthe spotted serpent (pṛdāku)
पृदाकुः:
Kartā
TypeNoun
Rootपृदाकु (प्रातिपदिक)
उरुwide, broad
उरु:
Karma
TypeAdjective
Rootउरु (प्रातिपदिक)
हिindeed
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
राजाthe king
राजा:
Kartā
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
वरुणःVaruṇa
वरुणः:
Kartā (समनाधिकरणम् ‘राजा’)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
चकारmade, fashioned
चकार:
—
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
सूर्यायfor the Sun
सूर्याय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
पन्थाम्a path
पन्थाम्:
Karma
TypeNoun
Rootपथिन्/पन्था (प्रातिपदिक)
अन्वेतवाto be followed / to follow
अन्वेतवा:
—
TypeVerb
Rootअनु-इ (धातु) → अन्वेतृ (कृदन्त-भाव/तुमुन्)
उand/indeed (emphatic particle)
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ (अव्यय)
अपदेin the trackless (place), where there is no footing
अपदे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअ-पद (प्रातिपदिक)
पादाःfeet, footsteps
पादाः:
Karma (स्थाप्य-वस्तु)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
प्रतिधातवेto place, to set down
प्रतिधातवे:
—
TypeVerb
Rootप्रति-धा (धातु) → प्रतिधातृ (कृदन्त) / तुमुन्
अकरुतhe made
अकरुत:
—
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
अपवक्ताthe remover/warder-off (of evil), the one who speaks away
अपवक्ता:
Kartā (विशेषणरूपेण वरुणस्य)
TypeNoun
Rootअप-वच् (धातु) → अपवक्तृ (कृदन्त)
हृदयाविधःheart-piercing / heart-searching
हृदयाविधः:
Kartā (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootहृदय + विध (प्रातिपदिक; ‘हृदयम्’ + ‘विध’)
चित्even
चित्:
—
TypeIndeclinable
Rootचित् (अव्यय)
नमःobeisance
नमः:
Karma (उपहार/अर्प्य-वस्तु)
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
वरुणायto Varuṇa
वरुणाय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
अभिष्ठितःattended/overseen; encompassed
अभिष्ठितः:
Kartā/विशेषण (नमः-सम्बद्धः: ‘अभिष्ठितः’ = ‘आवृतः/समन्वितः’)
TypeAdjective
Rootअभि-स्था (धातु) → अभिष्ठित (कृदन्त-क्त)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
पाशःthe noose
पाशः:
Kartā/विषय (उल्लेख्य-वस्तु)
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
V
VaruṇaS
SūryaĀ
Āpas (Waters)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes