Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 45

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla Yajurveda school attribution; individual r̥ṣi not explicit in the mantra itself)
Devata: Indra (as ṛṣabha, ‘Bull’)
Chandas: Mixed/prose-yajus (yajus-style formula with enumerative cadence)

होता॑ यक्ष॒दिन्द्र॑मृष॒भस्य॑ ह॒विष॒ आव॑यद॒द्य म॑ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तं पु॒रा द्वेषो॑भ्यः पु॒रा पौ॑रुषेय्या गृ॒भो घस॑न्नू॒नं घा॒से अ॑ज्राणां॒ यव॑सप्रथमानाᳪ सु॒मत्क्ष॑राणाᳪ शतरु॒द्रिया॑णामग्निष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसानानां पार्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑त्साद॒तोऽङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानां॒ कर॑दे॒वमिन्द्रो॑ जु॒षता॑ᳪ ह॒विर्होत॒र्यज॑

hótā yákṣad índram ṛṣabhásya havíṣa āváyad adyá madhyató médá udbhṛ́taṃ purā dvéṣobhyaḥ purā pauruṣeyyā gṛbhó ghásann ūnáṃ ghā́se ajrāṇāṃ yávasaprathamānāṃ sumátkṣarāṇāṃ śatarudríyāṇām agníṣvāttānāṃ pī́vopavasānānāṃ pārśvatáḥ śróṇitaḥ śitāmatá utsādató ’ṅgād aṅgād avattānāṃ karadévam índro juṣátāṃ havír hotar yája

ホートリ(Hotṛ)は供物をもって、雄牛なるインドラ(Indra)に祭を捧げよ。今日、彼は中ほどから、汲み出された脂膏を前へと運び出した——憎悪に先んじて、人のものに先んじて。掴み取り、貪り食い、いま疲れぬ者らの飼草を食む——草の先なるもの、甘く滴るもの、百のルドラ(Rudra)に護られたもの。アグニにより享受された(agnisvātta)もの、肥え潤い休らうもの。脇より、腰より、肢から肢へと分け置かれたもの——インドラがそれを神聖ならしめ、供物を喜んで受け取られますように。ホートリよ、祭れ。

होता । यक्षत् । इन्द्रम् । ऋषभस्य । हविषः । आवयत् । अद्य । मध्यतः । मेदः । उद्भृतम् । पुरा । द्वेषोभ्यः । पुरा । पौरुषेय्याः । गृभः । घसन् । नूनम् । घासे । अज्राणाम् । यवस-प्रथमाना॑म् । सुमत्-क्षराणाम् । शत-रुद्रियाणाम् । अग्नि-स्वात्तानाम् । पीवः-उपवसानानाम् । पार्श्वतः । श्रोणितः । शितामतः । उत्सादतः । अङ्गात्-अङ्गात् । अवत्तानाम् । करदेवम् । इन्द्रः । जुषताम् । हविः । होतः । यज

होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु
यक्षत्let him worship / may he sacrifice
यक्षत्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
ऋषभस्यof the bull / of the chief
ऋषभस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootऋषभ (प्रातिपदिक)
हविषाwith the oblation
हविषा:
करण
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
towards / unto
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
वयत्let him weave/prepare (ritually)
वयत्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√वे/√वय् (तन्तु-वयनार्थ)
अद्यtoday
अद्य:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootअद्य
मध्यतःfrom the middle
मध्यतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
मेmy
मे:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद्
मेदःfat (marrow)
मेदः:
कर्म
TypeNoun
Rootमेदस् (प्रातिपदिक)
उद्भृतम्taken out / extracted
उद्भृतम्:
विशेषण (कर्मणि)
TypeParticiple
Rootउद्+√भृ
पुराformerly / before
पुरा:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootपुरा
द्वेषोभ्यःfrom hatreds / from hostile forces
द्वेषोभ्यः:
अपादान
TypeNoun
Rootद्वेषस् (प्रातिपदिक)
पुराbefore
पुरा:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootपुरा
पौरुषेय्याःhuman (man-made)
पौरुषेय्याः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootपौरुषेय्य (प्रातिपदिक)
गृभःthe seizer / grasping one
गृभः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootगृभ (प्रातिपदिक/नाम)
घसन्devouring
घसन्:
कर्तृ (विशेषण)
TypeParticiple
Root√घस्
नूनम्now / indeed
नूनम्:
TypeIndeclinable
Rootनूनम्
घासेin fodder / in grazing
घासे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootघास (प्रातिपदिक)
अज्राणाम्of the fields/pastures
अज्राणाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअज्र (प्रातिपदिक)
यवसप्रथमानाम्of those foremost in grass
यवसप्रथमानाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootयवस-प्रथम (समास-प्रातिपदिक)
सुमत्क्षराणाम्of those dripping with good (fat/juice)
सुमत्क्षराणाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootसुमत्-क्षर (समास-प्रातिपदिक)
शतरुद्रियाणाम्of the (victims) for the hundred-Rudriya
शतरुद्रियाणाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootशतरुद्रिय (प्रातिपदिक)
अग्निष्वात्तानाम्of those offered/consumed by Agni
अग्निष्वात्तानाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअग्निष्वात्त (प्रातिपदिक; अग्नि+स्वात्त)
पीवोपवसानानाम्of those with fat as their covering
पीवोपवसानानाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपीव-उपवसान (समास-प्रातिपदिक)
पार्श्वतःfrom the side
पार्श्वतः:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
श्रोणितःfrom the hip
श्रोणितः:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootश्रोणि (प्रातिपदिक)
शितामतःfrom the sharpened/keen part
शितामतः:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootशितामत (प्रातिपदिक)
उत्सादतःfrom the swelling/raised part
उत्सादतः:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootउत्साद (प्रातिपदिक)
अङ्गात्from a limb
अङ्गात्:
अपादान
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
अङ्गात्from limb (to limb)
अङ्गात्:
अपादान
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
अवत्तानाम्of those stretched/spread down
अवत्तानाम्:
विशेषण (सम्बन्ध)
TypeParticiple
Rootअव+√तन्
करदेवम्making (him) a doer of the divine / bringing divine action
करदेवम्:
कर्म (फल)
TypeAdjective
Rootकर-देव (समास-प्रातिपदिक)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
जुषताम्may they enjoy/accept
जुषताम्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√जुष्
हविःthe oblation
हविः:
कर्म
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
होतर्O Hotṛ
होतर्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजsacrifice! / worship!
यज:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
I
Indra (Ṛṣabha)
A
Agni
R
Rudras (Hundred-Rudra warding)