Mantra 43
Rishi: Ṛgvedic seer-tradition for the triad (Idā–Bhāratī–Sarasvatī) in Soma rites
Devata: Sarasvatī, Idā, Bhāratī (triad); Indra as associated recipient in the sequence
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ति॒स्रो दे॒वीर्ह॒विषा॒ वर्ध॑माना॒ इन्द्रं॑ जुषा॒णा जन॑यो॒ न पत्नी॑ः । अच्छि॑न्नं॒ तन्तुं॒ पय॑सा॒ सर॑स्व॒तीडा॑ दे॒वी भार॑ती वि॒श्वतू॑र्तिः
Transliteration
tisró devī́r havíṣā várdhamānā índraṃ juṣāṇā jánayo ná pátnīḥ | ácchinnaṃ tántuṃ páyasā sárasvatī́ḍā devī́ bhā́ratī viśvátūrtiḥ ||
Translation
三女神は供物によって増し、インドラを喜んで受け入れる——母のごとく、妻のごとく——乳の滋養をもって断たれぬ糸を保つ。サラスヴァティー、女神イダー（Idā）、そしてバ―ラティー（Bhāratī）、万方を征する者。
Padapatha (Word Analysis)
तिस्रः । देवीः । हविषा । वर्धमानाः । इन्द्रम् । जुषाणाः । जनयः । न । पत्नीः । अच्छिन्नम् । तन्तुम् । पयसा । सरस्वती । इडा । देवी । भारती । विश्वतूर्तिः
Word by Word
तिस्रःthree
तिस्रः:
Kartā
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
देवीःgoddesses
देवीः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
वर्धमानाःgrowing/increasing
वर्धमानाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootवृध् (धातु) → वर्धमान (शतृ/शानच्-वर्तमान कृदन्त)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
जुषाणाःdelighting in / favoring
जुषाणाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootजुष् (धातु) → जुषाण (शानच्-वर्तमान कृदन्त)
जनयःmothers
जनयः:
Kartā
TypeNoun
Rootजनय (प्रातिपदिक; ‘जननी/जनय’ = माता)
नlike
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
पत्नीःwives
पत्नीः:
Kartā
TypeNoun
Rootपत्नी (प्रातिपदिक)
अच्छिन्नम्unbroken
अच्छिन्नम्:
Karma
TypeAdjective
Rootछिद् (धातु) → अच्छिन्न (क्त-प्रत्यय कृदन्त)
तन्तुम्thread
तन्तुम्:
Karma
TypeNoun
Rootतन्तु (प्रातिपदिक)
पयसाwith milk / with nourishing fluid
पयसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
Kartā
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
ईडाIḍā (goddess of invocation/refreshment)
ईडा:
Kartā
TypeNoun
Rootईडा/इळा (प्रातिपदिक)
देवीgoddess
देवी:
Kartā
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
भारतीBhāratī
भारती:
Kartā
TypeNoun
Rootभारती (प्रातिपदिक)
विश्वतूर्तिः(she who is) all-surpassing / universally victorious
विश्वतूर्तिः:
Kartā
TypeNoun
Rootविश्वतूर्तिः (प्रातिपदिक; विश्व-तूर्ति)
Entities Mentioned
S
SarasvatīI
IdāB
BhāratīI
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes