Previous Mantra
Next Mantra

Shukla Yajur Veda — Adhyaya 15, Mantra 14

Rishi: Yājñavalkya (traditional White Yajurveda transmission attribution; specific r̥ṣi not explicit in the given excerpt)
Devata: Dik (the Quarter) with Viśve Devāḥ; Bṛhaspati as apotropaic power
Chandas: Mixed/prose-yajus (yajurvedic formula with embedded stoma/sāman references rather than a single fixed ṛgvedic metre)

अधि॑पत्न्यसि बृह॒ती दिग्विश्वे॑ ते दे॒वा अधि॑पतयो॒ बृह॒स्पति॑र्हेती॒नां प्र॑तिध॒र्ता त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ᳪशौ त्वा॒ स्तोमौ॑ पृथि॒व्याᳪ श्र॑यतां वैश्वदेवाग्निमारु॒ते उ॒क्थे अव्य॑थायै स्तभ्नीताᳪ शाक्वररैव॒ते साम॑नी॒ प्रति॑ष्ठित्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चा॒यमधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्वे॑ संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु

ādhīpatnyāsi br̥hatī digviśve te devā ādhīpatayo br̥haspatir hetīnām pratidhartā trinavatrayastriṁśau tvā stomau pr̥thivyāṁ śrayatāṁ vaiśvadevāgnimārute ukthe avyathāyai stabhnītāṁ śākvararaivate sāmani pratiṣṭhityā antarikṣe r̥ṣayas tvā prathamajā deveṣu divo mātrayā varimṇā prathantu vidhartā cāyam adhipatiś ca te tvā sarve saṁvidānā nākasya pr̥ṣṭhe svarge loke yajamānaṁ ca sādayantu

汝は女主権者、偉大なる方角なり。すべての神々は汝の主宰者なり。ブリハスパティ(Bṛhaspati)は飛び来る武器を退ける者。トリナヴァ(Trinava)とトラヤストリṃシャ(Trayastriṃśa)の二つのストーマ(Stoma)――その二つの支えが大地に安らかに拠り立たんことを。ヴァイシュヴァデーヴァ(Vaiśvadeva)およびアグニマールタ(Agnimāruta)のウクタ(Uktha)において、震えなきために、汝は支えられ、堅く据えられよ。シャークヴァラ=ライヴァタ(Śākvara-Raivata)のサーマン(Sāman)によりて確立せられよ。中空(Antarikṣa)の聖仙たち――神々のうちに最初に生まれし者――天の尺度と広がりによって汝を拡げよ。維持者(Vidhartā)と、また汝の主宰者たるこの神と、すべての神々が心を合わせ、天の背、天界の世界において、汝と祭主とを坐せしめよ。

अधि॑-पत्नि-असि । बृह॒ती । दिक् । विश्वे॑ । ते । दे॒वाः । अधि॑-पतयः । बृह॒स्पतिः॑ । हेती॒नाम् । प्रति॑-ध॒र्ता । त्रि॑णवत्-त्रयः-त्रि॒ᳪशौ । त्वा॒ । स्तोमौ॑ । पृथि॒व्याम् । श्र॑यताम् । वैश्वदेव-अग्नि-मारु॒ते । उ॒क्थे । अव्य॑थायै । स्तभ्नीताᳪ । शाक्वर-रैव॒ते । साम॑नी । प्रति॑-ष्ठित्या । अ॒न्तरि॑क्षे । ऋष॑यः । त्वा । प्रथम॒जाः । दे॒वेषु॑ । दि॒वः । मात्र॑या । वरि॒म्णा । प्र॑थन्तु । विध॒र्ता । च । अ॒यम् । अधि॑-पतिः । च । ते । त्वा॒ । सर्वे॑ । सम्-विदा॒नाः । नाक॑स्य । पृ॒ष्ठे । स्व॒र्गे । लो॒के । यज॑मानम् । च । सादयन्तु

अधिपत्न्यसिyou are the presiding lady (mistress)
अधिपत्न्यसि:
Kartā
TypeVerb
Rootअधिपत्नी (प्रातिपदिक) / √अस्
बृहती(you are) Bṛhatī (a metre / the great one)
बृहती:
Kartā
TypeNoun
Rootबृहती (प्रातिपदिक)
दिक्the direction (quarter)
दिक्:
Kartā
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
विश्वेall
विश्वे:
Kartā
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
Sampradāna
TypePronoun
Rootयुष्मद्
देवाःthe gods
देवाः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अधिपतयःoverlords / presiders
अधिपतयः:
Kartā
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
बृहस्पतिःBṛhaspati
बृहस्पतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक)
हेतीनाम्of weapons / missiles
हेतीनाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootहेति (प्रातिपदिक)
प्रतिधर्ताthe restrainer / supporter
प्रतिधर्ता:
Kartā
TypeNoun
Rootप्रति-√धृ (कृदन्त: तृ)
त्रिणवत्as ‘thirty’ (thirtyfold)
त्रिणवत्:
Karma
TypeAdjective
Rootत्रिणवत् (संख्याविशेष)
त्रयःthree
त्रयः:
Kartā
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या)
त्रिंशौtwo ‘thirties’ (a Vedic numerical expression)
त्रिंशौ:
Kartā
TypeNoun
Rootत्रिंश (संख्या-प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद्
स्तोमौtwo stomas (hymn-forms)
स्तोमौ:
Kartā
TypeNoun
Rootस्तोम (प्रातिपदिक)
पृथिव्याम्on/in the earth
पृथिव्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
श्रयताम्may they rest/lean (upon)
श्रयताम्:
Karma
TypeVerb
Root√श्रि
वैश्वदेवin the Vaiśvadeva (rite)
वैश्वदेव:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootवैश्वदेव (प्रातिपदिक)
अग्निमारुतेin the Agni-Māruta (rite)
अग्निमारुते:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootअग्निमारुत (प्रातिपदिक)
उक्थेin the uktha (recitation)
उक्थे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootउक्थ (प्रातिपदिक)
अव्यथायैfor non-distress / unshaken-ness
अव्यथायै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootअव्यथा (प्रातिपदिक)
स्तभ्नीताम्may they prop/support
स्तभ्नीताम्:
Karma
TypeVerb
Root√स्तभ्
शाक्वररैवतेin the Śākvara-Raivata (Sāman)
शाक्वररैवते:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootशाक्वर-रैवत (प्रातिपदिक-द्वन्द्व)
सामनिin the Sāman chant
सामनि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसामन् (प्रातिपदिक)
प्रतिष्ठित्याby/with firm establishment
प्रतिष्ठित्या:
Karaṇa
TypeNoun
Rootप्रति-√स्था (कृदन्त: क्तिन्) / प्रतिष्ठिति (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्the midspace / atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
ऋषयःthe seers
ऋषयः:
Kartā
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद्
प्रथमजाःfirst-born
प्रथमजाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootप्रथम-ज (प्रातिपदिक)
देवेषुamong the gods
देवेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven
दिवः:
Apādāna
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
मात्रयाby measure
मात्रया:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमात्रा (प्रातिपदिक)
वरिम्णाby breadth / expanse
वरिम्णा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootवरिमन् (प्रातिपदिक)
प्रथन्तुmay they spread (you)
प्रथन्तु:
Karma
TypeVerb
Root√प्रथ्
विधर्ताthe disposer / sustainer
विधर्ता:
Kartā
TypeNoun
Rootवि-√धृ (कृदन्त: तृ)
and
:
TypeIndeclinable
Root
अयम्this (one)
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम्
अधिपतिःoverlord / presider
अधिपतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेof you / your
ते:
Sampradāna
TypePronoun
Rootयुष्मद्
त्वाyou
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद्
सर्वेall
सर्वे:
Kartā
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
संविदानाःbeing in agreement / united
संविदानाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootसम्-√विद् (कृदन्त: क्त) / संविदान (प्रातिपदिक)
नाकस्यof heaven (nāka)
नाकस्य:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootनाक (प्रातिपदिक)
पृष्ठेon the back/summit
पृष्ठे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
स्वर्गेin heaven
स्वर्गे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
लोकेin the world
लोके:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
यजमानम्the sacrificer
यजमानम्:
Karma
TypeNoun
Rootयजमान (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
सादयन्तुmay they seat/establish
सादयन्तु:
Karma
TypeVerb
Root√सद् (णिच्) / √साद्
D
Dik (Quarter / Direction) as Bṛhatī
V
Viśve Devāḥ (All Gods)
B
Bṛhaspati
Ṛṣayaḥ (Seers), ‘prathamajāḥ deveṣu’
D
Dyauḥ–Pṛthivī (Heaven–Earth) implied