Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 59
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Aditi; Agni (as Śrapayān)
Chandas: Yajus with itihāsa-style ‘iti’ closure
Samhita Patha (Devanagari)
अदि॑त्यै॒ रास्ना॒स्यदि॑तिष्टे॒ बिलं॑ गृभ्णातु । कृ॒त्वाय॒ सा म॒हीमु॒खां मृ॒न्मयीं॒ योनि॑म॒ग्नये॑ । पु॒त्रेभ्य॒: प्राय॑च्छ॒ददि॑तिः श्र॒पया॒निति॑
Transliteration
adityai rāsnā asi aditis te bilaṃ gṛbhṇātu | kṛtvāya sā mahīm ukhāṃ mṛṇmayīṃ yonim agnaye | putrebhyaḥ prāyacchad aditiḥ śrapayān iti ||
Translation
汝はアディティ（Aditi）の手綱なり。アディティよ、汝の穴（くぼみ）を占有せよ。かくして、アグニ（Agni）の胎（yoni）たる大いなる土製のウカー（ukhā）を作り、アディティはそれをその子らに与えた――（アグニ）「煮炊きする者」（śrapayān）に――と、かく語り伝えられる。
Padapatha (Word Analysis)
अदित्यै । रास्ना । असि । अदितिः । ते । बिलम् । गृभ्णातु । कृत्वाय । सा । महीम् । उखाम् । मृन्मयीम् । योनिम् । अग्नये । पुत्रेभ्यः । प्र-अयच्छत् । अदितिः । श्रपयान् । इति
Word by Word
अदित्यैto Aditi
अदित्यै:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअदिति- (प्रातिपदिक)
रास्नाwith the (plant) rāsnā
रास्ना:
करण
TypeNoun
Rootरास्ना- (प्रातिपदिक)
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअदिति- (प्रातिपदिक)
तेyou
ते:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बिलम्a hole, cavity
बिलम्:
कर्म
TypeNoun
Rootबिल- (प्रातिपदिक)
गृभ्णातुlet (her) seize/hold
गृभ्णातु:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootग्रह् (गृभ्)
कृत्वायhaving made
कृत्वाय:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकृत्वा (अव्ययीभाव/क्त्वान्त अव्यय)
साshe
सा:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
महीमुखाम्earth-faced; having the earth as its mouth/opening
महीमुखाम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootमहीमुखा- (प्रातिपदिक; मही + मुख)
मृन्मयीम्made of clay
मृन्मयीम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootमृन्मयी- (प्रातिपदिक; मृद् + मयट्)
योनिम्womb; place of origin; receptacle
योनिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootयोनि- (प्रातिपदिक)
अग्नयेfor Agni
अग्नये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
पुत्रेभ्यःto/for the sons
पुत्रेभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootपुत्र- (प्रातिपदिक)
प्रायच्छत्gave forth; handed over
प्रायच्छत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + यम्
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअदिति- (प्रातिपदिक)
श्रपयाby cooking/boiling; with heating
श्रपया:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootश्रपया (अव्यय; श्रप्/श्रपण-सम्बद्ध)
अनितिthus (it is said)
अनिति:
(उद्धरण/समाप्ति)
TypeIndeclinable
Rootअनिति (इति-समाप्तिसूचक निपात; वैदिक पाठ)
Entities Mentioned
A
AditiA
Agni (Śrapayān)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes