Vṛṣeśākhya-Śivāvatāra and the Initiation of the Kṣīrasāgara-Manthana (Churning of the Milk Ocean)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर । शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्

ナンディーシュヴァラは言った。「聞け、ブラフマーの賢き御子よ――大牟尼ヴリシェーシャよ。われは、神聖なる戯れ（リーラー）に満ち、ハリ（ヴィシュヌ）の驕りを挫く高貴なる、シヴァの吉祥なる化身を語ろう。」

Verse 2

पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः । परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्

いにしえ、すべてのデーヴァとアスラは、老いと死への恐れに苦しめられ、互いに盟約を結んだ。かくして彼らのうちに、神聖なる宝（ラトナ）を得んとする強い欲求が起こった。

Verse 3

ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् । उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन

それから、すべてのデーヴァとアスラは――おお、牟尼に愛されし子よ――最上の乳海を攪拌せんと、身支度を整えた。

Verse 4

आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् । स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः

一同は清らかで柔らかな微笑をたたえて座し、こう言った。「おおブラフマーよ、この攪拌はいかなる者の働きによって成るのか。彼の目的が成就するよう、我らに告げよ。」—デーヴァとアスラはかく語った。

Verse 5

तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना । उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया

そのとき、雲の雷鳴のごとく深く轟く声が天空に響き、至上主イーシュヴァラの命により、デーヴァとダイティヤに語りかけて彼らを鎮め、心を定めさせた。

Verse 6

नभोवाण्युवाच । हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् । भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः

天よりの声が告げた。「おお、デーヴァとアスラよ、ともに乳海を攪拌せよ。これにより汝らのうちに力と澄みわたる決意が生ずる。疑いはない。」

Verse 7

मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात्

「マンダラ山を攪拌の杵とし、ヴァースキを綱とせよ。しかるのち、汝ら皆、互いに力を合わせ、敬虔なる努力をもって攪拌せよ。」

Verse 8

नन्दीश्वर उवाच । नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः । उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम

ナンディーシュヴァラは語った。「おお、最勝の聖仙よ。そのとき天空に響き渡る声を聞いて、デーヴァとアスラは皆ともに奮い立ち、命ぜられたことを成し遂げんと準備に取りかかった。」

Verse 9

सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् । कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः

一同に固く心を定め、彼らは山々の最勝たるマンダラへと赴いた。そこは端正にそびえ、黄金の光を帯び、さまざまな輝きにより荘厳されていた。

Verse 10

सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः । बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्

ギリーシャ（主シヴァ）を篤く供養して御心を和ませ、その御命令のもと、デーヴァとアスラは乳海へ運ばんとして、力をもって山を根こそぎ引き抜いた。

Verse 11

भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे । अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः

彼らは腕で（彼を）引きはがし、皆して乳海の都へ赴いた。だがそこで勢いは砕け、力尽きて、彼を連れ戻すことができなかった。

Verse 12

तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः । सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

その御腕に打たれて位置を外れ、マンダラ山は所を滑り、たちまち落下した――その途方もない重みが、デーヴァとダイティヤの上に確かに激しく落ちかかった。

Verse 13

एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा । चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

かくして、努力を砕かれた神々とアスラたちは、すっかり打ちひしがれた。やがて意識を取り戻すと、宇宙の主ジャガディーシュヴァラを讃嘆した。

Verse 14

तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम् । निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे

御意に促され、彼らは皆ふたたび起ち上がり、その山を運んで水中へ投じ、乳海の北岸に据え置いた。

Verse 15

ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् । रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम्

ついでデーヴァとアスラの群れは、ヴァースキを攪拌の綱として用い、貴き宝を得んと乳海を攪拌した。

Verse 16

क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया

乳海がかき混ぜられていたとき、天界の主宰たる女神シュリーは海より現れ出た。彼女はその大海から生じ、ブリグの娘として、またハリに愛される者として顕れた。

Verse 17

धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा

ダンヴァンタリ、月、天上の大樹パーリジャータ、馬ウッチャイシュラヴァス、そして象アイラーヴァタ——これらすべてが、ここに説かれる神聖なる顕現として数えられる。

Verse 18

सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च

次いで、神酒スラー、ハリの弓、法螺貝、願いをかなえる牛たち、カウストゥバと名高い宝珠、そして不死の甘露ピーユーシャが現れた。

Verse 19

पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम

さらに攪拌が続けられると、恐るべき毒カラクータが現れた——劫末の火のごとく燃えさかる巨大な猛毒であり、神々と阿修羅の双方に恐怖をもたらした。

Verse 20

पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः

甘露（アムリタ／ピーユーシャ）が生じたその時、外へとこぼれ出た滴があった。その滴から、見るも不思議なほど輝く多くの乙女たちが生まれ出た。

Verse 21

शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः । हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः

その面貌は秋の満月のごとく、光輝は稲妻・太陽・燃え盛る火のように照り映えた。首飾り、腕輪、手首の輪など、天上の宝玉をもって荘厳され、神々しい輝きに満ちていた。

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां विष्णूपद्रववृषावतारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第三巻「シャタルドラ・サンヒター」において、「ヴィシュヌの攪乱を鎮めた牡牛の化身の叙述」と題する第二十二章はここに終わる。

Verse 23

कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः । ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्

そのアムリタより欲望がほとばしり、無数のコーティにわたり生じた。さらにそれらの欲望から、再びアムリタが現れ出でた—老いと死を退ける霊妙の甘露として。

Verse 24

लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः । जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्

ケーシャヴァ（ヴィシュヌ）はラクシュミー、法螺貝（シャṅカ）、カウストゥバ宝珠、そして剣を受け取った。太陽神アルカは敬虔に、天馬ウッチャイヒシュラヴァス（Uccaiḥśravas）を受け取った。

Verse 25

पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् । शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात

そのとき、神々の主インドラ—シャチーの夫—は、神聖なる秩序を敬い、至上のパーリジャータ樹と象王アイラーヴァタを、深い恭敬をもって受け取った。

Verse 26

कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः । स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः

神々を守るため、シャンカラ—信者に慈しみ深いシャンブ—は自らの御意のままに、猛毒カーラクータを自らの喉に留め、さらに月をも戴かれた。

Verse 27

दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः । जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः

おおヴィヤーサよ、主の命により「スラー」と名づけられた乙女を介して惑わされたダイティヤたちは、皆そろってダンヴァンタリを捕らえた。まことに、全員が共に彼を取り押さえた。

Verse 28

जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः । सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः

ついで、すべてのムニ—苦行者の中の師たち—はカーマデーヌを取り押さえた。だがその女たちは、ただ茫然と惑い、ありふれた様子でそこに立ち尽くしていた。

Verse 29

अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम् । सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम्

アムリタを求めて、勝利を渇望する者たちの間に大戦が起こった。すなわち、デーヴァとアスラが互いに心をかき乱し、燃え立たせて争ったのである。

Verse 30

हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च । बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः

おおヴィヤーサよ、ダイティヤらは力ずくで神々を打ち負かし、ソーマをも奪い去った。さらにバリをはじめとする猛者たちは、劫末の火のごとく、燃えさかる太陽のごとき恐るべき光輝を放っていた。

Verse 31

देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया । सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्

いとしき者よ、インドラらすべての神々は、シヴァのマーヤーに惑わされ、ダイティヤの力に苦しめられて、シャンカラのもとへ赴き帰依した。

Verse 32

ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया । शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने

その後、聖仙よ、不死の甘露アムリタは、シヴァの命によりラメーシャ（ヴィシュヌ）が神なるマーヤーで女身を現し、慎重にダイティヤから奪い取った。

Verse 33

अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् । मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः

モーヒニーという惑わしの女身を帯びて、ハリはその神々に飲ませた。かくしてすべてのデーヴァを迷わせたのち、マーヤーを操る者の中で最勝のハリは目的を成就した。

Verse 34

गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः । पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु

彼女の近くへ進み寄り、ダイティヤの雄たちは言った。「このスダーを皆に飲ませよ。ここで座列の間に分裂や争いが起こらぬように。」

Verse 35

एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे । ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः

こう言い終えると、シヴァのマーヤーに惑わされたダイティヤとダーナヴァの一同は、欺きの姿を取ったそのヴィシュヌに（供物／恩寵）を手渡した。

Verse 36

एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः । अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्

その間、女たちを見たダーナヴァの雄たち――（甘露アムリタを得るための）攪拌によって現れた者たちは――彼女らをそれぞれ、ふさわしい場所へ、安らぎと礼にかなうように連れ去った。

Verse 37

तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि । घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च

彼らの古き住処は神聖にして、天界の徳すら凌ぐ性質を備えていた。しかも恐るべき護りの機巧によって堅く秘され、それらもまたマーヤ（Maya）の驚異の幻力（māyā）により造られたのである。

Verse 38

सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः । अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि

万事を堅く守り整えると、彼らは戦へと進み出た。まことにダイティヤたちは胸を傷つけられぬよう保ちつつ、戦いの約定と時刻とをそのとおり定めた。

Verse 39

न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः । इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः

「もしこの女たちがまことにデーヴァにより得られ（あるいは護られ）たのなら、我らは触れぬ。」そう言い終えると、戦を望む大勇のダイティヤたちは皆、戦闘の備えを整えた。

Verse 40

सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्

そのとき彼らは獅子のごとく咆哮し、各々がそれぞれに法螺貝を吹き鳴らした。まるで虚空を満たし尽くし、雨を運ぶ雲さえ歓ばせるかのようであった。

Verse 41

युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये

かくしてデーヴァとアスラの間に恐るべき戦が起こった。三界に名高い「デーヴァ＝アスラ戦争」と呼ばれる、比類なき大合戦であった。

Verse 42

जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः । दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना

ヴィシュヌに守護されて、すべてのデーヴァは勝利を得た。そこではダイティヤらが潰走して逃げ、戦場において戦士ヴィシュヌによって討ち滅ぼされた。

Verse 43

दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना । हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च

ダイティヤたちは、神々と大いなる魂をもつヴィシュヌによって惑わされ、殺戮ののち生き残った者はパーターラへ入り、地下の裂け目や隠れた洞窟へと退いた。

Verse 44

अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः । पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्

そのとき、円盤を携える大力のヴィシュヌは彼らを追跡した。最奥のパーターラに至ると、彼らがそこに立ち尽くし、恐れに恐れを重ねて震えているのを見いだした。

Verse 45

एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः । कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः

そのときヴィシュヌは、甘露より生まれた魅惑の乙女たちを見た――満月のごとき面貌、光り輝き、神なる美を誇っていた。

Verse 46

संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् । ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह

カーマの矢に惑わされ、彼はその場で歓喜を得た。かの優れた女たちと戯れつつ、まことに遊楽に没していた。

Verse 47

ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् । महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान्

その女たちより、ヴィシュヌは優れた武勇を備えた子らをもうけた。彼らは多様な戦の術に通じ、その威力は全大地を震わせた。

Verse 48

ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः । महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम्

やがてハリの子らは、巨大な力と武勇をもって大いなる災厄を引き起こし、天にも地にも苦しみをもたらした。

Verse 49

लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै । चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च

諸世界の患いを見て、不死の聖仙たちはブラフマーに伏して礼拝し、万有の苦境を告げる請願を奉った。

Verse 50

तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् । तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः

それを聞くと、ブラフマーは彼らを集めてカイラーサ山へ赴いた。そこで主シヴァを拝見し、神々とともに幾度も幾度も礼拝してひれ伏した。

Verse 51

तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः । जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्

肩を低く垂れて謙り、合掌して敬い、さまざまな讃歌によって（シヴァを）讃嘆し、「勝利あれ、神よ。マハーデーヴァよ、我がすべての主よ」と唱えた。

Verse 52

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो । उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः

ブラフマーは言った。「神々の神よ、マハーデーヴァよ、主よ、すべての世界をお護りください。パーターラに住み、凶暴で歪んだ変化に傾くヴィシュヌの子らによって、諸世界は悩まされています。」

Verse 53

नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो । पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्

遍く満ちる主よ、ハリは、まるで死の化身のごとき女たちに心を染めております。今やパーターラに留まり、変転の性に支配されて、そこで楽しみに耽っております。

Verse 54

नन्दीश्वर उवाच । इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः । लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च

ナンディーシュヴァラは語った。「このように、ブラフマーが仙人たちと不死の神々とともにシャンブ（Śambhu）を大いに讃えたとき、主は諸世界を守護するため、またヴィシュヌを連れ戻すために行動された。」

Verse 55

ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः । तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह

そのとき、慈悲の大海たるバガヴァーン・シャンブー――マヘーシュヴァラは、その災厄を悟り、まことに牡牛（ヴリシャ）の姿となって、ダルマを守り支えた。