दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च । कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः

ブラフマーは言った。「その顛末を聞くや、彼は自らの過去の振る舞いを責めて悔いた。ついである方角を見定め、ディークシタの子（ダクシャ）は旅立った。」

Verse 2

कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि । दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः

しばらく進んだのち、ヤジュニャダッタの子—悪しき者ながら名をグナニディという—は立ち止まり、意気は尽き、力もほとんど失われていた。

Verse 3

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् । नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम्

大いなる不安に覆われ、彼は思った。「私はどこへ行けばよいのか。何をすべきか。私は学問を修めた者ではなく、また莫大な財を持つ者でもない。」

Verse 4

देशांतरे यस्य धनं स सद्यस्सुखमेधते । भयमस्ति धने चौरात्स विघ्नस्सर्वतोभवः

財が遠国にある者は、しばしの間は安楽に栄えているように見える。だがその財には盗賊への恐れが伴い、そこからあらゆる方角に障りが生じる。

Verse 5

याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत् । अहो बलीयान्हि विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत्

「祭式を司るヤージャカ（祭官）の家に生まれたこの私に、なぜこの大いなる災いが来たのか。ああ—運命はまことに強い。未だ熟さぬ業（カルマ）を必ず追い、ついにそれを結実させるのだから。」

Verse 6

भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् । न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत्

乞いに行くべき場所すら分からない。どこにも知己がいない。しかも手元に財は一つもない—この境遇で、私にいったい何の拠り所があろうか。

Verse 7

सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मिष्टभोजनम् । दद्यादद्यात्र कं याचे न चेह जननी मम

太陽がまだ昇らぬ頃、産み落としたばかりの母は、私に甘き食を与えてくれた。今日ここで、私は誰に乞えばよいのか。母はここにいないのだ。

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति चिंतयतस्तस्य बहुशस्तत्र नारद । अति दीनं तरोर्मूले भानुरस्ताचलं गतः

ブラフマーは言った。「おおナーラダよ、彼がその場で幾度もかく思いめぐらしているうちに、木の根もとでひどく沈み込み、太陽は西の山へと沈んでいった。」

Verse 9

एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः । सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्

まさにその時、マハーデーヴァに帰依する一人の男が供物を携え、都の外へと出て行った。

Verse 10

नानाविधान्महादिव्यान्स्वजनैः परिवारितः । समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः

身内に囲まれ、さまざまな最上の神聖なる供物を携え、彼はシヴァの夜（マハーシヴァラートリ）に斎戒を守り、至上主シヴァたるイーシャーナを、満ちた帰依をもって礼拝しようとした。

Verse 11

शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तश्शिवसक्तधीः । यथोचितं सुचित्तेन पूजयामास शंकरम्

シヴァの मंदिरに入り、心がすべてシヴァに没していたその帰依者は、清らかな心をもって、定められた作法のとおりにシャンカラを礼拝した。

Verse 12

पक्वान्नगंधमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः । पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात्

炊き上がった食の香りを嗅ぐや、ヤジュニャダッタの子である若きバラモンは、父に捨てられ母を失い、飢えに責められて、その人の後を追った。

Verse 13

इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपकृतं निशि । सुप्ते शैवजने दैवात्सर्वस्मिन्विविधं महत्

この食は我が受け取るべきもの——夜に調えられ、シヴァに捧げるナイヴェーディヤ（供食）である。神の定めにより、シャイヴァの人々が眠りに落ちたとき、あらゆる所に多種多様な大いなる食が満ちていた。

Verse 14

इत्याशामवलम्ब्याथ द्वारि शंभोरुपाविशत् । ददर्श च महापूजां तेन भक्तेन निर्मिताम्

かくして希望にすがり、彼はシャンブ（Śambhu）の戸口に座した。すると、その帰依者が整えた壮大なるプージャー（大供養）を目の当たりにした。

Verse 15

विधाय नृत्यगीतादि भक्तास्सुप्ताः क्षणे यदा । नैवेद्यं स तदादातुं भर्गागारं विवेश ह

舞と歌などを整え、信徒らがひととき眠りに落ちたその瞬間、彼はナイヴェーディヤ（供食）を持ち去らんとして、バルガ（Bharga）の聖なる御住まいへと入った。

Verse 16

दीपं मंदप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः । निजचैलांजलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाश्य च

灯の光がかすかであるのを見て、煮炊きした食を確かめんと、彼は自らの衣の裾で灯芯を作り、灯を明るくした。

Verse 17

यज्ञदत्तात्मजस्सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात् । जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्न वहुशस्ततः

そのときヤジュニャダッタの子は、敬虔なる心をもって、主シヴァに捧げられたナイヴェーディヤをただちに受け取った。歓喜と信愛に満たされ、彼はその熟した食を幾度も味わった。

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्यु पाख्याने कैलाशगमनोपाख्याने गुणनिधिसद्गतिवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』—第二巻「ルドラ・サンヒター」第一部、創造の物語のうち、カイラーサへの旅の副譚において—「グナニディがサドガティ（吉祥なる境地）を得たことの叙述」と名づけられた第十八章はここに終わる。

Verse 19

कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यता मसौ । इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया

「これは誰だ—誰だ—かくも急ぎ駆け来たる者は？ 捕えよ！ 捕えよ！」と、人々は大いなる恐怖にふくらんだ声で叫んだ。

Verse 20

यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः । पलायमानो निहतः क्षणादंधत्वमागतः

恐れにかられて近づくや否や、彼はたちまち城の守衛に打ち倒された。さらに逃れようとしたその刹那、瞬く間に盲目となった。

Verse 21

अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने । शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः

おお牟尼よ、ヤジュニャダッタの子は、供献されたナイヴェーディヤ（供物）を口にしなかった。まさしくそれは主シヴァの恩寵により、未来に生ずべき功徳の力によって彼が支えられるためであった。

Verse 22

अथ बद्धस्समागत्य पाशमुद्गरपाणिभिः । निनीषुभिः संयमनीं याम्यैस्स विकटैर्भटैः

そのとき彼は固く縛られ、縄と棍棒を手にした閻魔の猛き使者たちに捕らえられた。彼らは彼をサンヤマニー――制御の都、閻魔の住処――へ連れ去ろうとして来たのである。

Verse 23

तावत्पारिषदाः प्राप्ताः किंकि णीजालमालिनः । दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शूलपाणयः

そのとき、鈴の網飾りを身にまとったシヴァの眷属が到来した。彼ら三叉戟を携える従者たちは、天なるヴィマーナを取り、彼を連れ去るために来たのである。

Verse 24

शिवगणा ऊचुः । मुंचतैनं द्विजं याम्या गणाः परम धार्मिकम् । दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः

シヴァのガナたちは言った。「おお閻魔の眷属よ、この最も法にかなうバラモンを放て。彼は罰を受けるに値しない。積み重ねた一切の罪業は、すでに焼き尽くされたのだ。」

Verse 25

इत्याकर्ण्य वचस्ते हि यमराजगणास्ततः । महादेवगणानाहुर्बभूवुश्चकिता भृशम्

その言葉を聞くや、閻魔王の眷属はマハーデーヴァの眷属に言葉を返したが、彼らはひどく驚きおののいた。

Verse 26

शंभोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः । अवादि प्रणतैरित्थं दुर्वृत्तोऽयं गणा द्विजः

そのとき、シャンブ（シヴァ）のガナたちを見て、恐れおののいたヤマの使者たちはひれ伏してこう言った。「おおガナよ、このバラモンはまことに邪悪な行いの者である。」

Verse 27

यमगणा ऊचुः । कुलाचारं प्रतीर्य्यैष पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः । सत्यशौचपरिभ्रष्टस्संध्यास्नानविवर्जितः

ヤマの従者たちは言った。「この者は家系と伝統の定め（クラーチャーラ）を捨て、父母の言葉に背いた。真実と清浄から堕ち、日々のサンディヤーの儀礼と沐浴の作法をも放棄した。」

Verse 28

आस्तां दूरेस्य कर्मान्यच्छिवनिर्माल्यलंघकः । प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योऽयं भवादृशाम्

彼のほかの行いは遠くに置いておけ。この者はシヴァに供えられた聖なる残余（ニルマーリヤ）を踏み越え、汚したのだ。ここで直に見よ——汝らのような者にとって、彼は触れてはならぬ者である。

Verse 29

शिवनिर्माल्यभोक्तारश्शिवनिर्म्माल्यलंघकाः । शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत्

シヴァのニルマーリヤを食する者、ニルマーリヤの神聖を侮り踏みにじる者、またシヴァのニルマーリヤを他に与える者——そのような者に触れることは、まことに不徳（罪）を招く。

Verse 30

विषमालोक्य वा पेयं श्रेयो वा स्पर्शनं परम् । सेवितव्यं शिवस्वं न प्राणः कण्ठगतैरपि

たとえ毒を見せられ、さらには飲まされようとも、また至上の善がただ触れるだけで得られるとしても——シヴァに属するものを奪い取り享受してはならぬ。命が喉元に迫る極限の危難にあっても、なお然り。

Verse 31

यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथा न च तथा वयम् । अस्ति चेद्धर्मलेशोस्य गणास्तं शृणुमो वयम्

ダルマの事においては、汝らこそ権威ある規範であり、我らはそうではない。ゆえに、ガナたちよ、この件にダルマの一片でもあるならば、それを汝らから聞きたい。

Verse 32

इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यामानां शिवकिंकराः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रोचुः पारिषदास्तु तान्

かくしてその言葉を聞くや、ヤーマを守護するシヴァの眷属たる使者たちは、主シヴァの蓮華の御足を念じ、目の前の随伴者たちに向かって語りかけた。

Verse 33

शिवकिंकरा ऊचुः । किंकराश्शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते तु भवादृशैः । स्थूललक्ष्यैः कथं लक्ष्या लक्ष्या ये सूक्ष्मदृष्टिभिः

シヴァの従者たちは言った。「我らはシヴァの僕（きんから）にして、その本性は微妙である。そなたらのように精妙な眼を具える者のみが我らを知り得る。粗き外相の徴に心を留める者が、どうして我らを見分けられようか。我らはただ微細を観る者にのみ把捉される。」

Verse 34

अनेनानेनसा कर्म यत्कृतं शृणुतेह तत् । यज्ञदत्तात्मजेनाथ सावधानतया गणाः

「いま、この者自身がなした行いを聞け。おおガナたちよ、ヤジュニャダッタの子がここで成したことを、心して聴け。」

Verse 36

अपरोपि परो धर्मो जातस्तत्रास्य किंकरः । शृण्वतः शिवनामानि प्रसंगादपि गृह्णताम्

そこでは、たとえ副次の行いと思われるものでも、至上のダルマとなって彼に仕え、篤き従者のごとく働く――人がシヴァの御名を、たとえ偶然に聞き、たとえついでに口にし受け取るだけであっても。

Verse 37

भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता । उपोषितेन भूतायामनेनास्थितचेतसा

その礼拝は、信者が定められた作法に従って修しているさまを見届けられた――断食（ウパヴァーサ）を行い、夜を徹して守夜し、心を安住させて乱れぬ者によって。

Verse 38

शिवलोकमयं ह्यद्य गंतास्माभिस्सहैव तु । कंचित्कालं महाभोगान्करिष्यति शिवानुगः

「まことに今日、彼は我らと共にシヴァの世界へ赴くであろう。しばしの間、その信者—シヴァに随う者—は大いなる天上の歓喜を享受する。」

Verse 39

कलिंगराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः । एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः

その後、彼は罪垢をことごとく払い清められ、カリンガの王となるであろう。まことにこの優れたバラモンは、かくのごとき信愛と功徳ゆえ、主シヴァに最も愛される者である。

Verse 40

अन्यत्किंचिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् । यमदूतास्स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा

「これ以上語るべきことはない。汝らは来た道のまま帰れ。ヤマの使者たちよ、心をすっかり鎮め、己が界へ戻るがよい。」

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर । यथागतं ययुस्सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः

ブラフマーは言った。「おお聖仙の主よ、彼らの言葉をこのように聞くや、ヤマの使者たちは皆、背を向けてヤマの世界へと去り、来た道そのままに帰って行った。」

Verse 42

सर्वं निवेदयामासुश्शमनाय गणा मुने । तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शंभुदूतैश्च धर्मतः

おお聖仙よ、ガナたちはすべてをシャマナに報告した。ついでシャンブ（Śambhu）の使者たちが、法（ダルマ）にかなって、その一部始終を初めから語り告げた。

Verse 43

धर्मराज उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः । तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम्

ダルマラージャは言った。「ガナたちよ、皆、私の言葉を注意深く聞け。しかる後、喜びの心をもってその命を遂行し、私の命令を先頭に立てよ。」

Verse 44

ये त्रिपुण्ड्रधरा लोके विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

この世において、白き聖灰ヴィブーティ（vibhūti）で三本線の印トリプンダラ（tripuṇḍra）を帯びる者は、ことごとく避けるべし。いかなる時も、決して自らの交わりに迎え入れてはならない。

Verse 45

उद्धूलनकरा ये हि विभूत्या सितया गणाः । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

白きヴィブーティ（vibhūti）をもって身を払い、塗りまとうガナ（gaṇa）たちは、ことごとく避けるべし。いかなる時も、決して交わりや修行の場に迎え入れてはならない。

Verse 46

शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

この世において、いかなる理由であれシヴァ（Śiva）の姿を装う者は、ことごとく避けるべし。決して自らの交わりに迎え入れてはならない。

Verse 47

ये रुद्राक्षधरा लोके जटाधारिण एव ये । ते सवे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

この世でただルドラークシャを身につけ、ただ結髪（ジャター）をしているだけの者は、皆避けるべきである。決して仲間に引き入れてはならない。

Verse 48

उपजीवनहेतोश्च शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

ただ生計を立てるためにシヴァの装束や外見を装う者は、皆避けるべきである。決して仲間に引き入れてはならない。

Verse 49

दंभेनापि च्छलेनापि शिववेषधरा हि ये । ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन

偽善や欺瞞によって、シヴァ神の信者の姿を装うだけの者たちは、すべて避けるべきである。決して仲間に引き入れてはならない。

Verse 50

एवमाज्ञापयामास स यमो निज किंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णीमासञ्छुचिस्मिताः

このように、閻魔（ヤマ）はその従者たちに命じた。「その通りに」と考え、彼らは皆、清らかな微笑みを浮かべて静かにしていた。

Verse 51

ब्रह्मोवाच । पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति स द्विजः । शिवलोकं जगामाशु तैर्गणैश्शुचिमानसः

ブラフマーは言った。「このように、主の従者たちによって閻魔の使者から解放されたその再生族の男は、清らかな心を持ち、ガナたちと共に速やかにシヴァの世界へと向かった。」

Verse 52

तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्संसेव्य च शिवाशिवौ । अरिंदमस्य तनयः कलिंगाधिपतेरभूत्

そこで、あらゆる世の享楽を味わい、シヴァとシヴァー（パールヴァティー）に恭しく仕えたのち、アリンダマの子はカリンガの王となった。

Verse 53

दम इत्यभिधानोऽभूच्छिवसेवापरायणः । बालोऽपि शिशुभिः साकं शिवभक्तिं चकार सः

ダマという者がいて、主シヴァへの奉仕にひたすら身を捧げていた。幼子でありながら、ほかの子らと共にシヴァへの信愛（バクティ）を実践した。

Verse 54

क्रमाद्राज्यमवापाथ पितर्युपरते युवा । प्रीत्या प्रवर्तयामास शिवधर्मांश्च सर्वशः

やがて父が世を去ると、その若者は王国を継いだ。そして喜びに満ちた信愛をもって、シヴァの法（ダルマ）の規範をあまねく行き渡らせた。

Verse 55

नान्यं धर्मं स जानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः । शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विजः

その制し難き王ダマは、これ以外の法を知らなかった。おお二度生まれの者よ、あらゆるシヴァ寺院において、彼は灯明の供養を欠かさず、光の施しを常に捧げた。

Verse 56

ग्रामाधीशान्समाहूय सर्वान्स विषयस्थितान् । इत्थमाज्ञापयामास दीपा देयाश्शिवालये

彼は村々の長と諸地方に配された者たちをことごとく召集し、次のように命じた。「シヴァの寺院に灯明を捧げよ。」

Verse 57

अन्यथा सत्यमेवेदं स मे दण्ड्यो भविष्यति । दीप दानाच्छिवस्तुष्टो भवतीति श्रुतीरितम्

さもなくば、これはまことの真実である。彼は我が罰を受けるべき者となろう。灯明の布施により主シヴァは歓喜されると、シュルティに宣言されている。

Verse 58

यस्ययस्याभितो ग्रामं यावतश्च शिवालयाः । तत्रतत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्

いかなる村であれ、その周辺に主シヴァの寺院（シヴァーラヤ）があるならば、そのすべての場所において、ためらうことなく常に灯明を輝かせておくべきである。

Verse 59

ममाज्ञाभंगदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम् । इति तद्भयतो दीपा दीप्ताः प्रतिशिवालयम्

「我が命令を破る罪により、我は必ずや首を斬られる。疑いはない。」その恐れゆえに、灯明は各シヴァーラヤごとに燃え上がり、主シヴァの御座へと光を放った。

Verse 60

अनेनैव स धर्मेण यावज्जीवं दमो नृपः । धर्मर्द्धिं महतीं प्राप्य कालधर्मवशं गतः

この同じダルマによって、王よ、ダマは命あるかぎり生き永らえた。正義より生じた大いなる繁栄を得て、ついにはカーラ（時）の法のもとに赴き、避けがたい死の道理に従った。

Verse 61

स दीपवासनायोगाद्बहून्दीपान्प्रदीप्य वै । अलकायाः पतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः

灯明供養の力と、そこから生じた信愛の薫習によって、彼はまことに多くの灯をともした。かくして宝灯の輝く炎の中に住し、アラカーの主となった。

Verse 62

एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् । इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः

かくして時が熟すと、シヴァのためになしたわずかな行いでさえ果報を結ぶ。これを知り、真の安寧を求める者はシヴァへの帰依の礼拝に励むべきである。

Verse 63

क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा । शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु । स्वार्थदीपदशोद्योतलिंगमौलितमोहरः

今やどこにいるのか、灌頂を受けた家系の嗣子でありながら、常にあらゆるダルマを忌み嫌っていた者は。天のめぐり合わせにより、財を盗まんとしてシヴァの神殿へ赴いた。だが、自らの企てのために灯した十の灯明の眩い炎を冠のごとく戴くリンガが、彼を惑わせ、心を奪った。

Verse 64

कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा । शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात्

カリンガの地で王権を得てのち、彼は常にダルマに帰依していた。さらに、過去の聖なる薫習が目覚めたゆえに、シヴァ神殿に灯明を明るくともさせた。

Verse 65

कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय । मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते

「おお、聖仙の主よ、ご覧ください——これは方位の守護者（ディクパーラ）のいかなる位でありましょう。ここ今、その位を享受しているのは、ただ人間としての境遇と振る舞いを帯びる者にすぎません。」

Verse 66

इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि । चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम्

かくして、ヤジュニャダッタの子グナニディの聖なる物語が説き明かされた——それは主シヴァを歓喜させる逸話である。信心をもってこれを聴く者にとって、それはあらゆる望みを成就させる授与者となる。

Verse 67

सर्वदेवशिवेनासौ सखित्वं च यथेयिवान् । तदप्येकमना भूत्वा शृणु तात ब्रवीमि ते

また、いかにして彼がサルヴァデーヴァ・シヴァとも友誼を得たのか——愛しき子よ、それも聞きなさい。心を一点に定め、わたしが語るところを聴くがよい。