दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

ダクシャは言った。「ああ、 देवदेव（神々の神）よ、ハリよ、ヴィシュヌよ、苦しむ者の友、慈悲の大海よ。どうか我を、そしてこの正しき（帰依の）者をもお護りください。」

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

この祭祀（ヤジュニャ）を護るのはただあなたのみ。あなたはその行為そのものであり、また内奥の本質でもある。主よ、どうか慈悲を垂れ、此のヤジュニャが破壊されぬように。

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

ブラフマーは言った。「このようにダクシャは敬虔に、さまざまな切なる嘆願を重ねたのち、恐れに心を揺さぶられ、その御足もとにひれ伏した。」

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

そのとき主ヴィシュヌは、心が揺らぎ沈み込んだダクシャを起こし上げた。ダクシャの誤った理解から発せられたその言葉を聞くと、ヴィシュヌは主シヴァを想起した。

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

シヴァ—大主マヘーシャーナ、己が主にして至上のイーシュヴァラ—を念じて、シヴァの真理（タットヴァ）を知るハリ（ヴィシュヌ）は、ダクシャに語りかけ、教え導いてその理解を目覚めさせた。

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

ハリ（ヴィシュヌ）は言った。「聞け、ダクシャ。真理をありのままに語ろう—わが言葉を聴け。それはあらゆる意味で汝の益となり、大いなるマントラより生ずる歓喜を授ける。」

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

ダクシャよ、汝はタットヴァを知らぬがゆえに、まことに侮りの罪を犯した—万有の主にして至上の自己なるシャンカラに対して。

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

イーシュヴァラ（Īśvara）を侮り背けば、いかなる営みもあらゆる面で空しくなる。真の果は結ばれず、災いが一歩ごとに起こる。

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

敬うに値しない者が崇められ、真に礼拝すべき御方が礼拝されぬところには、必ず三つが生じる――貧困、死、そして恐れ。

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

ゆえに、あらゆる努力を尽くして、牡牛を旗印とする主ヴリシャドヴァジャ（Vṛṣadhvaja）――マハーデーヴァ――を正しく敬い奉るべきである。マヘーシャ（Maheśa）を辱めれば、大いなる恐れ（災厄）が必ずその者に及ぶ。

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

たとえ今なお、われらのうち誰ひとりとして、真に独立の主権や支配を名乗ることはできぬ。そなたの誤った振る舞いゆえに、我はこの真実を明らかに語らねばならぬ。

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

ブラフマーは語った。ヴィシュヌのその言葉を聞くや、ダクシャは憂いの思いに沈んだ。顔色は失せ、地に立ったまま沈黙していた。

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

その折、ガナたちの将であるヴィーラバドラは軍勢を伴い、ルドラの命に促されて、祭祀の場へと進み出た。

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

ある者は背後より集い、ある者は天空より来た。さらに他の者たちは八方とその間の方角をすべて覆い、四方からその場を包囲した。

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

シャルヴァの命により、勇猛なるガナたちは恐れなく、ルドラそのものの武威を帯びて、数知れず進み来たり、最上の戦士のごとく獅子吼を轟かせた。

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

その大いなる音（ナーダ）によって三界は轟き渡った。虚空はラジャス（動揺・激動）に覆われ、方角はタマス（闇と惰性）に包まれた。

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

そのとき大地は—七つの大陸を伴って—激しい恐怖に震えた。そこでは山々と森も共に揺れ、あらゆる大海は波立ち、かき乱されて激しくうねった。

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

その大軍勢—諸世界を滅ぼし得るほどに巨大で恐るべきもの—を見て、神々をはじめ天上の者たちは皆、驚嘆に満たされた。

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

軍勢の備えを目にして、ダクシャは取り乱し、口は乱れて血にまみれた。妻とともにダンダヴァットの礼で全身を投げ伏し、ヴィシュヌ尊に申し上げた。

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

ダクシャは言った。「ただ御身の力によってこそ、私はこの大いなる祭祀を始め得ました。おおヴィシュヌよ、大いなる主よ、この正しき儀礼が成就するための権威ある証し、確かな支えは御身にほかなりません。」

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

おおヴィシュヌよ、御身はあらゆる行為の証人であり、祭祀の守護者です。ヴェーダを胎として生まれるダルマを支える大いなる主であり、またブラフマーをも大いに扶持する御方です。

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

それゆえ、我が主よ、この私の祭祀をお守りくださるようお取り計らいください。御身のほかに、誰がそれを成し得ましょうか。御身こそ万有の主であられるゆえに。

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

ブラフマーは言った。「ダクシャの言葉を聞いて、ヴィシュヌはその時いよいよ悲しみに沈み、シヴァの真理（タットヴァ）に背を向けたダクシャを悟らせようとして語った。」

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

ヴィシュヌは言った。「ダクシャよ、汝の祭祀（ヤジュニャ）を我は必ず守護せねばならぬ。なぜなら、我が世に知られた真実の誓願とは、ダルマを護り保つことだからである。」

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

汝の言はまことに真実である——ならば、なぜそれを踏み越えるのか。聞け、ダクシャよ、我が語るところを：今こそその残忍なる心を捨てよ。

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

ナイミシャ、聖なるニミシャ・クシェートラにて起こった驚異の出来事——なぜ思い起こさぬ、ダクシャよ。誤った理解ゆえに忘れたのか。

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

ルドラの憤怒が起これば、ここで誰が真に汝を守り得ようか。ダクシャよ——汝は御意に背いたのだ——いかなる愚かな守護者が汝を救えるというのか。

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

「何が行で、何が不行か」—そのように汝は誤って見ている、迷える者よ。行いのみでは、常に最高の善を成し遂げる力とはならない。

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

知れ。自らのカルマこそが、能力と相応しさを生じさせる。されど行為の果を真に授ける者は、主なるシャーンブー（Śaṃbhū）をおいて他にない。

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

しかし主へのバクティによって静まり、心が主に安住する者には、そのときシヴァ（Śiva）がその行いの真実の果を授け給う。

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

乾いた孤立した知のみを頼み、「主は無い」とする教えに帰依する人々は、まことに地獄へ赴き、幾百倶胝の劫にわたりそこに留まる。

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

カルマより成る縄の投げ縄により、再びまた再び—生まれては生まれ—縛られ、ただ行為者としてのみ生き（カルマのみを自己とする）者たちは、地獄界にて煮えたぎる苦を受ける。

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

「こちらはヴィーラバドラ、ルドラのガナ（眷属）を統べる主、敵を打ち砕く者。ルドラの憤怒の火焔より生まれ、いま供犠の庭に到来した。」

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

疑いはない——彼は我らを滅ぼすためにここへ来たのだ。彼に不可能はなく、まことに現実において成し得ぬことは何一つない。

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

かくして『シュリー・シヴァ・マハープラーナ』第二部「ルドラ・サンヒター」の第二章「サティー・カーンダ」、サティーの物語において、「ヴィシュヌの言葉の叙述」と題する第三十五章はここに終わる。

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

迷妄のゆえに、我はシュリー・マハーデーヴァの御名にかけて立てた聖なる誓いを踏み越えてしまった。汝が留まっていたその場所より、我が同じ境地に至ったとき、我もまた汝と共に悲しみに遭った。

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

まことに、ダクシャらのこの行いを止める力は私にはない。誓願を破ったがゆえに、私はシヴァに背く罪人となってしまった。

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

過去・現在・未来の三時において、マヘーシャを裏切る者に幸福はない。ゆえに私は今日、避けがたく苦しみに遭った――汝と共に。

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

スダルシャナと名づけられた円盤は、これには効力を及ぼさない。なぜならこれはシヴァの輪（シャイヴァ・チャクラ）であり、その本性によって非シャイヴァ（シヴァに敵対するもの）を滅ぼす原因となるからである。

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

「ヴィーラバドラがいなくとも、この神聖にして主権なる輪は、今ただちに罪ある者を討ち、速やかにハラ（シヴァ）の御前へ赴くであろう。」

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

シャイヴァの誓いを踏み越えたため、私はこのような有様となった――不安定に回転する輪のごとく。されど砕かれることなく、忽ちに――ただ恩寵のみによって――至上の境地において再び堅固に定められた。

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

それゆえ、この（宇宙の）輪ももはや確固として留まらない。今や炎の花環に包まれ乱れつつ、たちまち前へと奔りゆく。

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

「たとえ我らが急ぎ敬ってヴィーラバドラを供養しても、ひとたび大いなる憤怒に捉えられれば、彼は我らを守らぬであろう。」

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

「ああ、ああ！ 今日、時ならぬプララヤ（壊滅）が我らに来た。ああ！ まことに今、汝の滅亡は目前に迫り、我らの破滅もまた到来した。」

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

今や我らには、三界のいずこにも真の帰依処はない。この世においてシャンカラを裏切った者に、いったい誰が守護者となり、庇護の宿となろうか。

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

たとえ身が滅びた後であっても、なおヤマの刑罰に遭う。そしてその責め苦は—さまざまな苦しみをもたらすが—まことに彼ら（そのような罪ある者）だけが受け耐えるのである。

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

シヴァを裏切る者を見れば、ヤマ自らが怒りに歯を食いしばり、その罪人を煮えたぎる油の大釜へと投げ落とす。ほかの道はない。

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

「我は誓いを余すところなく立て、必ず去らんと決していた。されど悪しき者との交わりより生ずる罪ゆえに、速やかに旅立つことができなかった。」

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

もし今日ここから逃げようとするなら、シャルヴァ（主シヴァ）は必ずや我らを引き戻される――農夫が道具で引き寄せるように。

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

天界であれ地上であれパーターラ（地下界）であれ――いずこにあろうとも――栄光あるヴィーラバドラの武器が到りて打つことに、まこと困難はない。

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

栄光あるルドラ、三叉戟を執る御方のガナがいかほどあろうとも、そのすべてに、この同じ力が必ずや具わっている。

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

カーシーにおいて、聖なるカーラバイラヴァは、ただ爪先のみをもって、神聖なる戯れ（リーラー）として、遠い昔にブラフマーの堅固なる第五の首を断ち落とした。

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

そう言い終えると、ヴィシュヌはその場に立ち尽くし、蓮華のごとき御顔は大いなる恐怖に打たれていた。まさにその時、ヴィーラバドラもまた祭祀の मंडप（マンダパ）に到着した。

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

ゴーヴィンダがそのように語っている間、神々をはじめとする者たちは、海のごとく押し寄せる大軍が、ヴィーラバドラを伴って到来するのを目の当たりにした。