Niṣādasya Bhillasya Itihāsaḥ — Śivarātri-vrata-prabhāvaḥ (The Hunter’s Account and the Efficacy of the Śivarātri Observance)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः । विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम्

仙人たちは言った。「おおスータよ、あなたの言葉を聞いて、われらは至上の歓喜に至った。慈愛をもって、あの最上の誓願—この最高のヴラタを、詳しく語ってください。」

Verse 2

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतद्व्रतमुत्तमम् । कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम्

「おおスータよ、昔この地でこの最上の誓願を行ったのは誰ですか。さらに、たとえ無知のままに行じても、それを修することで得られる至上の果報とは何でしょうか。」

Verse 3

सूत उवाच । श्रूयतामृषयस्सर्वे कथयामि पुरातनम् । इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम्

スータは言った。「おお仙人たちよ、皆よく聞きなさい。私は古の物語—一人のニシャーダの伝承を語ろう。それはあらゆる罪を滅する。」

Verse 4

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः । कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः

昔、ある森に、グルドゥルハという名のビッラ（部族の狩人）がいた。彼は家を持つ者で、力強く荒々しく、残酷な行いに常に身を捧げていた。

Verse 5

निरन्तरं वने गत्वा मृगान्हन्ति स्म नित्यशः । चौर्य्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन्

彼は絶えず森へ赴き、日ごとに鹿を殺していた。さらに森に住みながら、さまざまな盗みも働いていた。

Verse 6

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं नहि । महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः

幼少の頃から、この世で吉祥なる善行をほんのわずかも行わなかった。大いなる時が過ぎ去り、あの邪心の者は森に住み続けていた。

Verse 7

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना । न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत्

ある時、吉祥にして輝かしいシヴァの夜（シヴァラートリ）がそこに訪れた。だが大いなる森に住むその邪心の者は、その聖なる意義を悟らなかった。

Verse 8

एतस्मिन्समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा । प्रार्थितश्च क्षुधाऽविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर

まさにその時、森に住むビッラ（Bhilla）は、飢えに苦しむ母と父、そして妻から懇願された。「おお森を行く者よ、食べ物を与えてください」と。

Verse 9

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् । जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्

かくして懇願されると、彼もまた急ぎ弓を取り、鹿を狩らんと出でて、森のすべてをさまよい歩いた。

Verse 10

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि । अस्तप्राप्तस्तदा सूर्यस्स वै दुःखमुपागतः

ただ運命のめぐり合わせにより、その時彼は何一つ得られなかった。日がまさに沈まんとするとき、彼はまことに悲嘆に沈んだ。

Verse 11

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन । बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति

「いま何をなすべきか、どこへ行くべきか。今日、我は何一つ得られぬ。家にいる幼子らはどうなるのか、その父母はどうなるのか。」

Verse 12

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति । किंचिद्गृहीत्वा हि मया गंतव्यं नान्यथा भवेत्

「彼女はまことに我が妻であり、その財のうちには我に属する分もある。ゆえに、何かを得てからでなければ去れぬ。ほかの道はない。」

Verse 13

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशय समीपगः । जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः

かく思案して、狩人は水のたまりの近くへ赴いた。水へ降りられる場所へ行き、自らそこに立ち構えた。

Verse 14

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति । तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः

「必ずや、ここへ何らかの生きものが来る。そいつを殺して、満ち足りて我が家へ帰ろう。目的は果たされるのだ。」

Verse 15

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम् । समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः

そう思って、ビッラカはビルヴァと呼ばれる一本の木に登り、そこに身を潜めて立ち、手に水を取っていた。

Verse 16

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः

「いつ誰かが来るのか。いつまた打ちかかれるのか」と思い定め、その決意に心を据えて彼はそこに立ち続け、飢えと渇きに苦しんでいた。

Verse 17

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता । तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा

その夜、初更の時、一頭の雌鹿がそこへやって来た。渇きに苦しみ、恐れに驚いて、その時、落ち着かず跳ね回り始めた。

Verse 18

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः । संहृष्टेन द्रुतं विष्णो धनुषि स्वे हि संदधे

それを見たとき、ヴィシュヌは喜びつつ素早く行い、自らの弓に矢をつがえ、彼女を討とうとした。

Verse 19

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च । पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिंगमभूत्ततः

彼がそのように続けていると、水とビルヴァの葉は下へと落ちた。するとその場所から、まさにそこに、シヴァ・リンガが顕現した。

Verse 20

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च । तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितन्तदा

夜の第一の刻に、主シヴァへの礼拝が成就した。その礼拝の栄光によって、彼の罪はたちまち溶け去った。

Verse 21

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया । व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्

その場でその音を聞いて、雌鹿は恐れおののいた。狩人を見て心乱れ、こう言葉を発した。

Verse 22

मृग्युवाच । किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः । तच्छुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत्

雌鹿が言った。「狩人よ、何をしようとしているのですか。わたしの前で真実を語りなさい。」雌鹿の言葉を聞いて、狩人は答えた。

Verse 23

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः । एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति

「わたしは常に家族を養ってきたが、そのために幾度も罪を重ねてしまった。ああ、このような罪業をなした後、わたしにはいかなる行く末が待つのだろうか。」

Verse 24

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् । इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्

「わたしは何をすべきか。どこへ行くべきか。まことに、いかにして手立てを案じようか。」このように思い巡らし、彼女はその場で次の言葉を語った。

Verse 25

मृग्युवाच । मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः । अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः

牝鹿ムリギーは言った。「わたしの肉によって、あなたが満たされますように—この身は不幸を招く器にすぎぬとしても。これ以上に大いなる、崇高な功徳がどこにあろう。わたしはまことに幸いである—疑いはない。」

Verse 27

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तंते स्वाश्रमेऽखिलाः । भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथ वा

しかし今日、わが子らは皆、わたし自身のアーシュラマにおります。彼らを姉妹に託してから、わたしは旅立とう——まことに、わが主のもとへ参ります。

Verse 28

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर । आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः

森に住む者よ、わが言葉は偽りではないと確かに知れ。われは再びここへ来て、必ず汝のもと近くへ戻る—疑いはない。

Verse 29

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः । सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वम्प्रतिष्ठितम्

真実によって大地は堅く立ち、真実によってこそ大海は久しく存する。真実によって水の流れは走り—この世の一切は真実の上に安立する。

Verse 30

सूत उवाच । इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा । तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः

スータは言った。彼女がそのように語っても、狩人がその言葉を受け入れなかったので、彼女はひどく驚き恐れて、再び言葉を発した。

Verse 31

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् । आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता

雌鹿は言った。「聞いてください、狩人よ。私は告げましょう—ここに誓いを立てます。自らの家へ行ったのち、あなたの近くへ再び戻れぬように。」

Verse 32

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् । स्त्रियस्स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः

ヴェーダを売るバラモン、日々三度のサンディヤーの作法を怠る者、そして宗教行為に励みながらも自らの夫の命に背く女たち—これらは正しきダルマに背く者として宣示される。

Verse 33

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे । द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने

恩知らずの者に属する罪は、そのままハラ（シヴァ）に背を向ける者に降りかかる。裏切り者に属する罪は、そのままダルマを踏み越え犯す者に降りかかる。

Verse 34

विश्वासघातके तच्च तथा वै छलकर्तरि । तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः

「もし我が再び戻らぬなら、信を裏切り欺きをなすその罪そのものによって、我は穢されんことを。」

Verse 35

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा । तदा व्याधस्य विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत्

このように数多の誓いを立てさせたのち、彼女は牝鹿の姿となってそこに留まった。やがて狩人ヴィシュヴァに「家へ帰れ」と告げた。

Verse 36

मृगी हृष्टाजलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् । तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः

牝鹿は喜びつつ水を飲み、自らのアーシュラマの境内へ帰っていった。その間、彼には眠りなく夜の第一の刻が過ぎ去った。

Verse 37

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता । तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी

そのとき、苦しみに沈む彼女の姉妹—同じく牝鹿—が、水を求めつつ、自らの道筋を探し回りながらやって来た。

Verse 38

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् । पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

彼女を見て、狩人は自ら矢を引き戻して放つのをやめた。以前と同じく、水に濡れた葉はシヴァの上に落ちた。

Verse 39

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः । पूजा जाता प्रसंगेन व्याधस्य सुखदायिनी

ついで第二のヤーマ（時刻）に、因縁のめぐり合わせによって、その猟師は大いなる魂をもつ主シャンブ（Śambhu）を礼拝した。その礼拝は彼に歓喜と霊的功徳をもたらした。

Verse 40

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर । पूर्ववत्कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः

彼を見て雌鹿は言った。「おお森に住む者よ、何をしているのですか。」彼は以前と同じように答えた。するとその言葉を聞いた雌鹿は、再び語りかけた。

Verse 41

मृग्युवाच । धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् । अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति

雌鹿は言った。「私は幸いです。聞いてください、猟師よ——この身を保ってきたことが今や実りとなりました。無常のこの身体であっても、聖なる奉仕と利益がいま成就するでしょう。」

Verse 42

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः । भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः

「けれども、わが幼子たちは家におります――まだ幼い子らです。夫に彼らを託してから、私は再びここへ戻ってまいります。」

Verse 43

व्याध उवाच । त्वया चोक्तं न मन्येहं हन्मि त्वां नात्र संशयः । तच्छुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरे

狩人は言った。「お前の言葉は受け入れぬ。お前を殺す――疑いはない。」それを聞いて雌鹿は、厳かな誓いを立てつつ言った。「おお、狩人よ。」

Verse 44

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि । वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम्

雌鹿は言った。「聞きなさい、狩人よ—私は告げよう。もし私が再び戻らぬなら、知るがよい。言葉ゆえに心が揺らぎ、与えた誓いを破る者は、自ら積んだ功徳を失い尽くすのだ。」

Verse 45

परिणीता स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् । वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत्

正しく娶った妻を捨てて他の女に走り、ヴェーダのダルマの規範を踏み越えて自作の考えに従う男は、定められた道から迷い出て、アダルマへと堕ちる。

Verse 46

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः । पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह

たとえヴィシュヌへの信愛に結ばれていても、シヴァを誹り罵る者は、祖先の家系の衰滅が臨むとき、この世において自ら破滅し、霊的な空虚へと堕ちる。

Verse 47

कृत्वा च पारतापं हि करोति वचनं पुनः । तेन पापेन लिंपामि नागच्छेयं पुनर्यदि

「この重い過ちを犯しておきながら、彼はまた保証の言葉を口にする。その罪ゆえに私は汚される——もし再びそこへ行くなら。」

Verse 48

सूत उवाच । इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः । सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टाऽगच्छत्स्वमाश्रमम्

スータは語った。彼女にそう言われると、猟師は雌鹿に「行け」と告げた。雌鹿は水を飲み、喜びに満ちて自らのアーシュラマへ帰っていった。

Verse 49

तावद्द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः । एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके

かくして彼にとって、夜の第二の時刻（夜半の番）は眠りなく過ぎ去った。まさにその時、そこに第三の時刻が到来すると、次なる出来事が展開した。

Verse 50

ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः । तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः

遅れを悟って彼は驚き憂い、探索に心を定めた。するとその同じ夜の刻に、水の通い路――小川の筋のような道を進む鹿を見いだした。

Verse 51

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरस्स वै । शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे

よく肥えたその鹿を見て、森に住む者は歓喜した。矢を弓につがえ、ただちにそれを討たんとし始めた。

Verse 52

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् । तत्प्रारब्धवशाद्विष्णो पतितानि शिवोपरि

そのとき、彼がそのようにしている最中に、いく枚かのビルヴァの葉が—すでに動き出した宿業の力に促されて—ヴィシュヌから落ち、シヴァの上に降りかかった。

Verse 53

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः । पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम्

その幸運により、その夜の第三の刻（第三夜分）に、まさしくシヴァへの礼拝が成就し、かくしてシヴァの慈悲が明らかに示された。

Verse 54

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः । कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोब्रवीत्

そこでその物音を聞くと、彼は言った。「何をしているのか。」狩人は答えた。「家族のために私は殺す—おまえもだ—私は狩人だから。」

Verse 55

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः । द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत्

狩人の言葉を聞くと、鹿は心に歓びを得た。ためらうことなくその狩人に語りかけ、次の言葉を述べた。

Verse 56

हरिण उवाच । धन्योहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति । यस्यांगं नोपकाराय तस्य सर्वं वृथा गतम्

ハリナは言った。「我は幸いにして、今日まことに養われた。汝の飢えは満たされよう。他者の益のために用いられぬ身を持つ者は、すべてが空しく徒労となる。」

Verse 57

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै । तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत्

力と才を備えながら助けを施さぬ者は、その力をむなしくし、来世において地獄へと赴く。

Verse 58

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् । आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः

「だがまず、わが幼子たちを母に託し、皆を慰めてから、私は再び戻って来よう。」

Verse 59

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि । मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत्

そのように告げられると、狩人は心の底から驚いた。心はわずかに清まり、罪の積み重ねは溶け始め、そして次の言葉を口にした。

Verse 60

व्याध उवाच । ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा । कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः

狩人は言った。「ここに来た者は誰であれ、皆、あなたがふさわしく語り聞かせ、そして去っていった。だが今なお、あの欺く者どもはここへ戻って来ない。」

Verse 61

त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि । मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग

汝もまた危難に陥り、恥辱へと追いやられよう。ああ鹿よ、今日、我が蘇生—我が命の帰還—はいかにして起こり得るのか。

Verse 62

मृग उवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि । सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम्

鹿は言った。「聞け、狩人よ。私は語ろう。私には偽りがない。まことに真実によって、この全宇宙—動くものも動かぬものも—支えられている。」

Verse 63

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् । तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक

言葉が偽りである者は、その功徳が一瞬にして溶け失せる。それでも、ビッラカよ、私の真実の誓いを聞け。

Verse 64

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने । कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा

サンディヤー（晨夕の礼拝）の時に交わること、シヴァラートリーに昼間食すること、偽証、預けられた財の横領、またサンディヤー礼拝を怠る二度生まれ（ドヴィジャ）——これらは、シヴァの帰依者に説かれる戒律における重い過失の行いである。

Verse 65

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् । पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे

たとえ他に能力があっても、口にシヴァの憶念なき者は真に人を益することができない。吉日に椰子を割りながら、食してはならぬものを食べるように、空しく不相応な行いとなる。

Verse 66

असंपूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः । एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि

「もし私が、まず主シヴァを礼拝せずに食を口にし、あるいは聖灰（バスマ）を身に帯びぬまま食を取るなら、そのような行いの罪は私に帰すであろう――願わくは、再びその境地へ戻らぬように。」

Verse 67

शिव उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज । स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः

シヴァは言われた。「その言葉を聞いて、『行け—速やかに戻れ』。」こうして猟師がそう告げると、鹿は水を飲み、去って行った。

Verse 68

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः । वृत्तांतं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्

彼らは皆、各々の庵（アーシュラマ）に集い、吉祥なる堅固な決意を定めた。ついで互いに一切の経緯を正しく聞き合い、すべてを明らかに知った。

Verse 69

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यंत्रिताः । आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा

真実の縄に固く縛られ、「必ずあそこへ行かねばならぬ」と定めた彼らは、その場で子らを慰め、胸を焦がす思いに満ちて旅立つ支度をした。

Verse 70

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् । त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यंति वै मृग

そこで年長の雌鹿が主である雄鹿に言った。「おお雄鹿よ、あなたなくして、この子らはここでどうして留まり、生き延びられましょうか。」

Verse 71

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो । तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह

主よ、まず私はあの地で誓願を立てました。ゆえに私は行かねばなりません。あなたがた二人はここに留まりなさい。

Verse 72

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् । अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया

その言葉を聞いて、年少の者は答えた。「私はあなたの侍女です。今日は私が参ります。あなたはここに留まってください。」

Verse 73

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया । भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्

それを聞いて鹿は言った。「わたしは必ずそこへ行く。そなたら二人はここに留まり、母の側として幼子を守りなさい。」

Verse 74

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः । प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक्

夫の言葉を聞いて、メナーはそれを法（ダルマ）にかなうものとして受け入れなかった。愛情をこめて夫に言った。「寡婦として生きる命など、恥ずべきものです！」

Verse 75

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः । गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः

子らを慰め、その場で同居の者たちに託すと、彼らは皆ただちに、最上の狩人が滞在する所へと急ぎ向かった。

Verse 76

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः । एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति

子どもたちでさえ、それを見て皆集まり言った。「この帰依者たちにどのような宿命、どのような霊的帰結が訪れようとも、その同じ境地が私たちのものともなりますように。」

Verse 77

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे । पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

それらを見て狩人は歓喜し、弓に矢をつがえた。すると再び、水に濡れた木の葉が上よりシヴァ（御身の上）へと降り落ちた。

Verse 78

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा । तस्य पापन्तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात्

その行いによって、第四のヤーマ（夜の時刻）の吉祥なる礼拝は正しく成就した。まさにその瞬間、彼の罪はことごとくたちまち灰と化した。

Verse 79

मृगी मृगी मृगश्चोचुश्शीघ्रं वै व्याधसत्तम । अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु

雌鹿と牝鹿と牡鹿は叫んだ。「急いでください、狩人の中の最勝者よ！どうか慈悲を示し、我らの身を意義あるものとなさしめてください—憐れみをお授けください。」

Verse 80

शिव उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः । शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान्

シヴァ神は仰せになった。「このように彼らの言葉を聞いて、狩人は驚嘆に満たされた。さらにシヴァ礼拝の威力により、得がたい霊的知（ジュニャーナ, jñāna）を得たのである。」

Verse 81

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनास्सुसंमताः । स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः

まことにこの鹿たちは福徳ある者である。教義の知を欠くとはいえ、実に称賛に値する。自らの身をもって、他者の利益に資することに励んでいるからである。

Verse 82

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना । परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया

「人として生を受けながら、今に至るまで私はいかなる霊的成就を得たというのか。他者の身を苦しめて、ただ自らの身を養ったにすぎない。」

Verse 84

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् । इदानीं चिंतयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम

「生まれながらに罪を重ねてきたこの私が、いかなる行き先に至り得ようか。今、私はこう思う――恥ずべきかな、恥ずべきかな、我が命よ。」

Verse 85

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा । गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्

かくして真の知を得ると、彼はその矢を引き留めて言った。「行け、鹿の中の最上なるものよ。汝らは祝福されている。」

Verse 86

शिव उवाच । इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नश्शंकरस्तदा । पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम्

シヴァは言った。彼がそのように語ると、シャンカラは満悦された。しかるのち、正しく供養を受けた主は、嘉納され慈悲に満ちた御自身の御姿を顕された。

Verse 87

संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक

慈悲に動かされたシャンブ（主シヴァ）はその狩人に触れ、歓喜して告げた。「汝の望む恩寵を申せ。この誓戒（ヴラタ）により、ああビッラカよ、我は汝を嘉した。」

Verse 88

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् । पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन्

狩人でさえ、シヴァそのものの御姿を拝した瞬間、たちまち解脱した。彼はシヴァの御足の前にひれ伏し、「すべてを得ました」と告げた。

Verse 89

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च । विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात्

シヴァもまた、全き恩寵の御性により、彼に「スプランナートマー」という名を授け、さらに「グハ」とも呼ばれた。ついで慈悲の御眼差しを注ぎ、彼に天上の恩寵を授けられた。

Verse 90

शिव उवाच । शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुंक्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् । राजधानीं समाश्रित्य शृंगवेरपुरे पराम्

シヴァは言われた。「聞け、狩人よ。今日より汝は、望むままに天上の歓楽を享受せよ。シュリンガヴェーラプラの至高の王都に身を寄せて住むがよい。」

Verse 91

अनपाया वंशवृद्धिश्श्लाघनीयः सुरैरपि । गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम्

狩人よ、汝の家系は衰えることなく増え広がり、神々にさえ称えられるであろう。しかも必ず、ラーマは汝の家を訪れる。

Verse 92

करिष्यति त्वया मैत्री मद्भक्तस्नेहकारकः । मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम्

汝によって友愛が結ばれ、我が信徒（バクタ）への慈愛が呼び覚まされる。心を我が奉仕（セーヴァ）に専らにすれば、得難き解脱（モークシャ）に至るであろう。

Verse 93

एतस्मिन्नंतरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् । सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे

その間に彼らはシャンカラの吉祥なるダルシャナを得て、皆ことごとく恭しく礼拝し、真実の解脱に到達した—畜生の胎に再生する輪廻より解き放たれたのである。

Verse 94

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा । शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः

そのとき彼らは天のヴィマーナに乗り、光り輝く神妙なる身を得て旅立った。主シヴァのただ一度のダルシャナによって呪いは解け、天界へと昇った。

Verse 95

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले । दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

アルブダ山において、主シヴァはヴィヤーデーシュヴァラとして顕現した。ひとたび拝観（ダルシャナ）し供養すれば、ただちにブクティ（現世の成就）とムクティ（解脱）を授かる。

Verse 96

व्याधोपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स सुरसत्तम । भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान्

その狩人でさえも、ああ神々の中の最勝者よ、その日のうちに確かに天上の歓楽を味わった。さらにラーマの恩寵を得て、シヴァ・サーユジュヤ――主シヴァとの解脱の合一を成就した。

Verse 97

अज्ञानात्स व्रतञ्चैतत्कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् । किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्

無知のままにこの誓戒を行ったとしても、彼はサーユジュヤ――シヴァとの合一を得た。ましてやバクティに満ちた者たちは、いかにいっそう吉祥なるタンマヤター――主のうちに完全に没入する境地へ至ることか。

Verse 98

विचार्य्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः । शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्

あらゆるシャーストラと多様なるダルマの道を幾度も熟考したのち、このシヴァラートリの誓戒は、すべての誓いの中で最上と称えられる。

Verse 99

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च । दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा

ここには種々の誓いがあり、また種々のティールタ（聖なる巡礼地）もある。さらに妙なるダーナ（布施）があり、同様に多様なマカ（祭祀・供犠）もある。

Verse 100

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्य नेकशः । नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च

たとえ種々の苦行（タパス）や数知れぬジャパ（真言誦持）があろうとも、シヴァラートリの誓戒には等しく及ばない。シヴァラートリ・ヴラタを守る功徳と霊験に比肩し得ない。

Verse 101

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः । शिवरात्रिव्रतन्दिव्यं भुक्ति मुक्तिप्रदं सदा

ゆえに、真の利益を求める者は、この最も吉祥なる行を必ず修すべきである――神聖なるシヴァラートリの誓戒。これは常に、ブクティ（世の享受）とムクティ（究竟の解脱）とを授ける。

Verse 102

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

かくして、吉祥なるシヴァラートリの誓戒――「誓いの王」として名高いもの――を余すところなく説き明かした。なお何を聞きたいのか。