Shloka 13
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha
Hanuman’s Duel
Devanagari script
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
Transliteration
sa tu tena prahāreṇa vicacāla mahākapiḥ |
parigheṇa samādhūto yathā bhūmi-cale 'calaḥ ||
Translation
鉄の棍棒の一撃を受けて揺らいだものの、大いなる猿は動じることなく、地震の際の山のように不動であった。
Word by Word
सःhe, that one
सः:
कर्ता
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि), एकवचनम्; सर्वनाम-शब्दः
तुbut, indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (non-karaka particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (निपात)
Formनिपातः (अव्ययम्); विरोध/विशेषार्थकः (but/indeed)
तेनby that, with that
तेन:
करणम्
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः/नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करणे), एकवचनम्; सर्वनाम-शब्दः
प्रहारेणby a blow, by the strike
प्रहारेण:
करणम्
TypeNoun
Rootप्रहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करणे), एकवचनम्
विचचालshook, reeled, moved
विचचाल:
क्रिया
TypeVerb
Rootचल् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Formलिट्-लकारः (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
महाकपिःthe great monkey (vanara)
महाकपिः:
कर्ता
TypeNoun
Rootमहान् (विशेषण-प्रातिपदिक) + कपि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि), एकवचनम्; कर्मधारय-समासः (महान् कपिः)
परिघेणby an iron club/bar
परिघेण:
करणम्
TypeNoun
Rootपरिघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करणे), एकवचनम्
समाधूतःshaken, violently struck
समाधूतः:
विशेषण (कर्ता-सम्बन्धी)
TypeAdjective
Rootसम् + आ + धू (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि कृदन्तः; पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (महाकपिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्)
यथाas, like
यथा:
उपमान-सम्बन्ध (non-karaka)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमानार्थक-अव्ययम् (as/like)
भूमिचलेin an earthquake (lit. earth-shaking)
भूमिचले:
अधिकरणम्
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक) + चल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरणे), एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (भूमेः चलः = भूमिचलः), तस्मिन् (भूमिचले)
अचलःa mountain (the immovable one)
अचलः:
उपमानम्
TypeNoun
Rootअ (नञ्-उपसर्ग) + चल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (उपमान-रूपेण), एकवचनम्; नञ्-समास/निषेध-पूर्वपद (अचल = पर्वत)
Context
Struck by the Rakshasa, Hanuman, the foremost of the monkeys of extraordinary strength clenched his fist violently.
Characters & Entities
H
HanumānP
parigha (iron club)FAQs
The verse teaches kṣānti and dhṛti—endurance and steadfastness—central to dharma when facing adversity and provocation.
Despite a heavy strike, Hanumān does not collapse or retreat; he holds his ground.
Dhṛti (unyielding firmness): Hanumān’s stability under attack becomes the turning point in the combat.