Shloka 66

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः

Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host

Devanagari script

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

Transliteration

sa vai gadābhir hariyūthamukhyān

nirbhidya bāṇais tapanīyavaṅkhaiḥ |

vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ

salakṣmaṇaṃ bhāskararasmikalpaiḥ ||

Translation

彼は棍棒で猿軍の将たちを打ち砕き、黄金色に輝く矢で貫いたのち、ラーマとラクシュマナに向けて、太陽の光線のごとく燃えさかる矢の網の嵐を降らせた。

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Agent/Doer)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम् (Singular); सर्वनाम (pronoun)

• वै: indeed
• वै: सम्बन्ध/निपात (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (निपात)
• Form: निपातः (particle); अव्ययम्; अर्थे—एव/खलु (emphasis/indeed)

• गदाभिः: with maces
• गदाभिः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: गदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural)

• हरियूथमुख्यान्: the leaders of the vanara troops
• हरियूथमुख्यान्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: हरि + यूथ + मुख्य (प्रातिपदिक); समासः—हरियूथस्य मुख्या इति
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), बहुवचनम् (Plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive-determinative)

• निर्भिद्य: having pierced/wounded
• निर्भिद्य: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier of main verb)
• Type: Verb
• Root: निर्भिद् (धातु) ← भिद् (छेदने) उपसर्गः—निर्
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (absolutive/gerund); पूर्वकालिकक्रिया (prior action): ‘having pierced/wounded’

• बाणैः: with arrows
• बाणैः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural)

• तपनीयवङ्खैः: golden-hued / shining like gold
• तपनीयवङ्खैः: करण (Instrument; adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तपनीय + वङ्ख (प्रातिपदिक); समासः—तपनीय इव/तपनीयस्य वङ्खाः
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); विशेषणम्—बाणैः इति (qualifies ‘arrows’)

• ववर्ष: rained down / showered
• ववर्ष: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: वृष् (धातु) (वर्षणे)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• शरवृष्टिजालैः: with nets/volleys of arrow-showers
• शरवृष्टिजालैः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: शर + वृष्टि + जाल (प्रातिपदिक); समासः—शराणां वृष्टिः, तस्य जालम्
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive-determinative)

• सलक्ष्मणम्: Rama along with Lakshmana
• सलक्ष्मणम्: कर्म (Object; ‘Rama together with Lakshmana’)
• Type: Noun
• Root: स + लक्ष्मण (प्रातिपदिक); समासः—लक्ष्मणेन सह
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular); सहार्थक-तत्पुरुषः (associative: ‘with Lakshmana’)

• भास्कररमशिकल्पैः: like the sun’s rays
• भास्कररमशिकल्पैः: करण (Instrument; adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भास्कर + रश्मि + कल्प (प्रातिपदिक); समासः—भास्करस्य रश्मयः, तैः कल्पाः (सदृशाः)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); विशेषणम्—शरवृष्टिजालैः/बाणैः इति (qualifies the arrow-volley); षष्ठी-तत्पुरुषः + ‘कल्प’ (like)

Context

Having hurt the Vanara leaders with maces and arrows shining like gold, he rained volley of arrows shining like sun rays on Lakshmana and Rama.

Characters & Entities

• Indrajit
• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Gadā (mace)
• Bāṇa (arrow)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is tested under suffering: the righteous must maintain composure and purpose even when violence escalates.

What is the narrative situation?

Indrajit turns his concentrated missile-storm from the vānara leaders toward Rāma and Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s steadiness (dhairya): he remains a stable center of dharma though attacked by overwhelming force.