Shloka 85

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।

Transliteration

tatas sa saṁjñām upalabhya kṛcchrād balīyasaḥ tasya bhujāntarasthaḥ |

avekṣamāṇaḥ purasājamārgaṁ vicintayāmāsa muhur mahātmā ||

Translation

やがて苦労して意識を取り戻し、なおも強大な羅刹の腕の間に抱えられたまま、大心のスグリーヴァは都の王の大路を見やり、しばし当惑して、いかにすべきかと思案した。

Word by Word

• ततः: then
• ततः: —
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्ययम् (thereupon)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• संज्ञाम्: consciousness
• संज्ञाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: saṃjñā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उपलभ्य: having regained
• उपलभ्य: Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: upa-√labh (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive) ‘having regained/obtained’

• कृच्छ्रात्: with difficulty
• कृच्छ्रात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: kṛcchra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; प्रकार/हेतु-अर्थे (with difficulty)

• बलीयसः: of the stronger one
• बलीयसः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: balīyas (प्रातिपदिक; तुलनात्मक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; तुलनात्मक-प्रत्यय (तर/यस) ‘stronger’; तस्य विशेषणम्

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• भुजान्तरस्थः: situated between (his) arms
• भुजान्तरस्थः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: bhuja (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सप्तमी-तत्पुरुषः ‘भुजान्तरं (भुजयोः अन्तरम्) तत्र स्थितः’

• अवेक्षमाणः: looking around
• अवेक्षमाणः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ava-√īkṣ (धातु)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शानच्) ‘looking at’

• पुरसाजमार्गम्: the city’s royal road
• पुरसाजमार्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: pura (प्रातिपदिक) + rāja (प्रातिपदिक) + mārga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः ‘पुरस्य राजमार्गः’ (royal road of the city)

• विचिन्तयामास: pondered
• विचिन्तयामास: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi-√cint (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• मुहुः: again and again
• मुहुः: —
• Type: Indeclinable
• Root: muhuḥ (अव्यय)
• Form: काल/आवृत्ति-अव्ययम् (repeatedly)

• महात्मा: the great-souled one
• महात्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: mahātman (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘महान् आत्मा’ इति कर्मधारयः; सः इत्यस्य विशेषणम्

Context

(Sugriva) being strong and painfully gained senses, from the arms of the great Rakshasa, started looking at the royal path of the city. He was bewildered and started pondering this way.

Characters & Entities

• Sugrīva
• Kumbhakarṇa
• Laṅkā (implied: city/royal road)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is disciplined judgment under pressure: even in pain and danger, Sugrīva pauses to assess the situation rather than acting blindly.

What is the narrative situation?

Sugrīva has been seized by Kumbhakarṇa; he regains awareness and scans the city’s main road, considering his next move.

Which character virtue is emphasized?

Presence of mind (dhairya) and strategic reflection (nīti-buddhi) amid crisis.