Shloka 95

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

सतस्यवाक्यंप्रतिपूर्णघोषंज्याशब्दमुग्रंचनिशम्यराजा ।आसाद्यसौमित्रिमवस्थितंतंकोपान्वितोवाचमुवाचरक्षः ।।6.59.95।।

Transliteration

sa tasya vākyaṃ pratipūrṇa-ghoṣaṃ jyā-śabdam ugraṃ ca niśamya rājā |

āsādya saumitrim avasthitaṃ taṃ kopānvito vācam uvāca rakṣaḥ ||6.59.95||

Translation

その王は、挑み満ちた響きある言葉と、弓弦の荒々しい音を聞くや、堅く立つサウミトリーに迫り、怒りに燃えて羅刹は言い放った。

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Possessor)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• वाक्यम्: speech/words
• वाक्यम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रतिपूर्ण-घोषम्: fully resounding
• प्रतिपूर्ण-घोषम्: Karma (कर्म/Object complement)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिपूर्ण (प्रातिपदिक) + घोष (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (प्रतिपूर्णः घोषः), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• ज्या-शब्दम्: the bowstring sound
• ज्या-शब्दम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: ज्या (प्रातिपदिक) + शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ज्यायाः शब्दः), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘निशम्य’ इत्यस्य कर्म

• उग्रम्: fierce
• उग्रम्: Karma (कर्म/Object complement)
• Type: Adjective
• Root: उग्र (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘ज्याशब्दम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• निशम्य: having heard
• निशम्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + शम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund)

• राजा: the king
• राजा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• आसाद्य: having approached
• आसाद्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + सद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund)

• सौमित्रिम्: Saumitrī (Lakṣmaṇa)
• सौमित्रिम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अवस्थितम्: standing firm
• अवस्थितम्: Karma (कर्म/Object complement)
• Type: Adjective
• Root: अवस्थित (कृदन्त, अव + स्था धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past active participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• कोप-अन्वितः: filled with anger
• कोप-अन्वितः: Karta (कर्ता/Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + अन्वित (कृदन्त, अन्वि+इ धातु)
• Form: तत्पुरुष-समास (कोपेन अन्वितः), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘राजा/रक्षः’ इत्यस्य विशेषणम्

• वाचम्: words
• वाचम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उवाच: spoke
• उवाच: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• रक्षः: the rākṣasa
• रक्षः: Karta (कर्ता/Subject apposition)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (collective), प्रथमा, एकवचन; ‘राजा’ इत्यस्य विशेषणवत् (the rākṣasa king)

Context

Hearing the challenging statement of the king of Rakshasas and hearing the vibrating sound, Saumithri standing close by spoke these wrathful words.

Characters & Entities

• Rāvaṇa (rājā, rakṣaḥ)
• Saumitrī (Lakṣmaṇa)
• bowstring (jyā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It warns that anger (krodha) distorts judgment; dharma requires self-mastery, especially for rulers and warriors whose emotions can decide life and death.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa hears Lakṣmaṇa’s challenge and the bow’s fierce twang, then advances and prepares to reply in wrath.

Which character virtue is emphasized?

Steadfastness in Saumitrī (standing firm) is contrasted with wrath in Rāvaṇa (loss of inner balance).