Previous Verse
Next Verse

Shloka 29

प्रहस्तवधः

The Slaying of Prahasta

हतवीरौघवस्रांतुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ।।।।शोणितौघमहातोयांयमसागरगामिनीम् ।यकृत् प्लीहमहापङ्कान्वििकीर्णान्त्रशैवलाम् ।।।।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।गृध्रहंसगणाकीर्णांकङ्कसारससेविताम् ।।।।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।तांकापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयींनदीम् ।।।।नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तांदुस्तरांनदीम् ।।।।यथापद्मरजोध्वस्तांनळिनींगजयूथपाः ।

hata-vīra-ogha-vasrāṃ tu bhagnāyudha-mahādrumām | śoṇita-ogha-mahā-toyāṃ yama-sāgara-gāminīm || yakṛt-plīha-mahā-paṅkāṃ vikīrṇāntra-śaivalām | bhinna-kāya-śiro-mīnāṃ aṅgāvayava-śādvalām || gṛdhra-haṃsa-gaṇākīrṇāṃ kaṅka-sārasa-sevitām | medaḥ-phena-samākīrṇām ārta-santati-svanām || tāṃ kāpuruṣa-dustārāṃ yuddha-bhūmi-mayīṃ nadīm | nadīm iva ghana-apāye haṃsa-sārasa-sevitām || rākṣasāḥ kapi-mukhyāś ca terus tāṃ dustarāṃ nadīm | yathā padma-rajo-dhvastāṃ naḷinīṃ gaja-yūthapāḥ ||

戦場は川のようになった。その岸辺は倒れた英雄たちの山であり、砕かれた武器はその大木であり、血の奔流はヤマ(死神)の海へと急ぐその広大な水であった。肝臓と脾臓はその泥を形成し、散らばった内臓はその水草、切断された胴体と頭はその魚、手足と体の一部はその草であった。ハゲワシは白鳥のように集まり、死肉を食らう鳥は鶴のように動き、脂肪は泡のように広がり、負傷者の叫び声はそのせせらぎとなった。臆病者には渡るのが難しいその場所は、白鳥や鶴が集うモンスーンの終わりの川のようであった。しかし、羅刹たちと主要な猿たちは、その困難な川を渡った。それはまるで、蓮の花粉にまみれた蓮池を渡る象の群れのリーダーたちのようであった。

हताslain
हता:
विशेषणम् (कर्म-सम्बन्धे)
TypeAdjective
Rootहन् (धातु) → हत (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) विशेषणम्
वीरheroes/warriors
वीर:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
ओघflood/heap/mass
ओघ:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootओघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
वस्रान्तुbank/shore (as banks)
वस्रान्तु:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootवस् (धातु) + अन्तु (प्रत्यय) → वस्रान्तु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; (नदी-वर्णने) तट/कूलार्थे उपमान-रूपकप्रयोगः
भग्नbroken
भग्न:
विशेषणम् (समासे)
TypeAdjective
Rootभञ्ज् (धातु) → भग्न (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त विशेषणम्
आयुधweapon
आयुध:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootआयुध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
महाgreat/large
महा:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव/उपसर्गवत् पूर्वपद-विशेषणम् (समासाङ्ग)
द्रुमाम्tree (as trees)
द्रुमाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; (समासान्त)
शोणितblood
शोणित:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootशोणित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
ओघtorrent/flood
ओघ:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootओघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
महाgreat
महा:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक)
Formपूर्वपद-विशेषणम् (समासाङ्ग)
तोयाम्water
तोयाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootतोय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
यमYama (lord of death)
यम:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सागरocean
सागर:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootसागर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
गामिनीम्going to/flowing toward
गामिनीम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु) → गामिन् (कृदन्त, णिनि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; णिनि-प्रत्ययान्त (गामिन्) विशेषणम्
यकृत्liver
यकृत्:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootयकृत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
प्लीहspleen
प्लीह:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootप्लीहन्/प्लीह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
महाgreat
महा:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक)
Formपूर्वपद-विशेषणम् (समासाङ्ग)
पङ्काम्mire/mud
पङ्काम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootपङ्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
विकीर्णscattered
विकीर्ण:
विशेषणम् (समासे)
TypeAdjective
Rootवि + कृ (धातु) → विकीर्ण (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग); क्त-प्रत्ययान्त
अन्त्रentrails
अन्त्र:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootअन्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
शैवलाम्duckweed/algae
शैवलाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootशैवल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
भिन्नsplit/severed
भिन्न:
विशेषणम् (समासे)
TypeAdjective
Rootभिद् (धातु) → भिन्न (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग); क्त-प्रत्ययान्त
कायbody/trunk
काय:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
शिरस्head
शिरस्:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
मीनाम्fish
मीनाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootमीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-बहुवचनम् (काव्ये उपमान-रूपक)
अङ्गlimb
अङ्ग:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
अवयवpart/member
अवयव:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootअवयव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
शाद्वलाम्grass/turf
शाद्वलाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootशाद्वल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
गृध्रvulture
गृध्र:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootगृध्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
हंसswan
हंस:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
गणflock/group
गण:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootगण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
आकीर्णाम्filled/crowded
आकीर्णाम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootआ + कृ (धातु) → आकीर्ण (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त विशेषणम्
कङ्कheron/buzzard (kanka)
कङ्क:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकङ्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सारसcrane (sārasa)
सारस:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootसारस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सेविताम्frequented/inhabited
सेविताम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootसेव् (धातु) → सेवित (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त
मेदस्fat
मेदस्:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootमेदस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
फेनfoam
फेन:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootफेन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
समाकीर्णाम्completely filled/covered
समाकीर्णाम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootसम् + आ + कृ (धातु) → समाकीर्ण (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त
आर्तwounded/distressed
आर्त:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootआर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सन्ततिcontinuous stream/series
सन्तति:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootसन्तति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
स्वनाम्sound/murmur
स्वनाम्:
कर्म (नदी-वर्णनस्य विशेष्य-सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootस्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
ताम्that (river)
ताम्:
कर्म (तेरुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; सर्वनाम
कापुरुषcoward
कापुरुष:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकापुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
दुस्ताराम्hard to cross
दुस्ताराम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootदुर् + तॄ (धातु) → दुस्तार (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; (तॄ-धातोः) तव्यत्/अण्-भावे विशेषणम्
युद्धbattle
युद्ध:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootयुध् (धातु) → युद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
भूमिground/field
भूमि:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
मयीम्consisting of / formed of
मयीम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootमय (तद्धित-प्रत्यय)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; तद्धितान्त (मयट्) ‘made of/consisting of’
नदीम्river
नदीम्:
कर्म (तेरुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
नदीम्a river
नदीम्:
उपमान (इव-सम्बन्धे)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
इवlike/as
इव:
सम्बन्ध (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्ययम् (particle of comparison)
घनापायेat the end of the rains/when clouds disperse
घनापाये:
अधिकरण (काल)
TypeNoun
Rootघन (प्रातिपदिक) + अपाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी-एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (घनस्य अपायः) = मेघानां निवृत्तौ/वर्षान्ते
हंसswans
हंस:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सारसcranes
सारस:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootसारस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
सेविताम्frequented
सेविताम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootसेव् (धातु) → सेवित (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त
राक्षसाःRakshasas
राक्षसाः:
कर्ता (तेरुः)
TypeNoun
Rootराक्षस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-बहुवचनम्
कपिmonkey
कपि:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकपि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
मुख्याःchiefs/leaders
मुख्याः:
कर्ता (तेरुः)
TypeNoun
Rootमुख्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-बहुवचनम्; (समासान्त)
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)
तेरुःcrossed
तेरुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootतॄ (धातु)
Formलिट् (परस्मैपदम्); प्रथमपुरुषः; बहुवचनम्; धातोः ‘तॄ’ (to cross)
ताम्that
ताम्:
कर्म (तेरुः)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; सर्वनाम
दुस्तराम्difficult to cross
दुस्तराम्:
विशेषणम् (नदी)
TypeAdjective
Rootदुर् + तॄ (धातु) → दुस्तर (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; विशेषणम्
नदीम्river
नदीम्:
कर्म (तेरुः)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
यथाjust as
यथा:
सम्बन्ध (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमान/प्रकारवाचक-अव्ययम् (as/just as)
पद्मlotus
पद्म:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootपद्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
रजस्pollen/dust
रजस्:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
ध्वस्ताम्covered/strewn (with)
ध्वस्ताम्:
विशेषणम् (नलिनी)
TypeAdjective
Rootध्वंस् (धातु) → ध्वस्त (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त
नलिनीम्lotus-pond / lotus-bed
नलिनीम्:
कर्म (उपमान-रूपे)
TypeNoun
Rootनलिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम्
गजelephant
गज:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootगज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
यूथherd
यूथ:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootयूथ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
पाःleaders (of herds)
पाः:
कर्ता (अध्याहृत-क्रिया: तरन्ति/तेरुः)
TypeNoun
Rootपा (धातु) → प (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-बहुवचनम्; (समासान्त) ‘पालक/नेता’ अर्थे

Heaps of slain leaders as banks, broken weapons like large trees, torrents of blood as vast stretch of water, liver and spleens as its mire, scattered entrails as duckweeds, severed trunks and heads as fish, fingers and parts of limbs as grass, crowded with swans in the form of vultures, frequented with cranes in the shape of buzzards, overspread with f at in the form of foam, groans of the wounded for its murmur, difficult to cross for cowards, frequented by swans and cranes, that battlefield of river flowed. The Rakshasas and Vanaras swam across the river even though it were difficult to cross as leaders of elephant herds would cross a lotus pond covered with pollen of lotuses.

Y
Yama
R
rākṣasas
B
battlefield (yuddha-bhūmi)
L
lotus-pond (naḷinī)

FAQs

The passage insists on satya about war: even when undertaken for dharma, battle produces horrific suffering; righteous leadership must never forget this cost.

The narrator depicts the battlefield so filled with corpses and gore that it is imagined as a dreadful river, which both sides nevertheless cross and press through.

Dhairya (steadfast endurance) and utsāha (resolve): the foremost fighters continue despite a scene that would break the fearful.