Shloka 21

Devanagari script

दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ।।।।राक्षसंक्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।

Transliteration

durmukhaḥ punar utthāya kapiḥ sa vipula-drumam | rākṣasaṃ kṣipra-hastas tu samunnatam apothayat ||

Translation

再び立ち上がった猿のドゥルムカは巨大な樹を引き抜き、素早い手で、戦いに身を起こしていた羅刹サムンナタを打ち倒した。

Word by Word

• दुर्मुखः: Durmukha (name)
• दुर्मुखः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: दुर्मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः दुḥ+मुख (कर्मधारय)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• उत्थाय: having risen
• उत्थाय: क्रियासम्बन्ध (पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उत्-स्था (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल (having risen/after rising)

• कपिः: monkey
• कपिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• विपुलद्रुमम्: a huge tree
• विपुलद्रुमम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: विपुल + द्रुम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; समासः विपुलः द्रुमः (कर्मधारय)

• राक्षसम्: the rakshasa
• राक्षसम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन

• क्षिप्रहस्तः: swift-handed
• क्षिप्रहस्तः: कर्ता-विशेषण (Agent qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्षिप्र + हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; समासः क्षिप्रः हस्तः (कर्मधारय); विशेषणम् (qualifier)

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle), विरोध/विशेषार्थ (but/indeed)

• समुन्नतम्: raised up / uplifted
• समुन्नतम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम्-उत्-नम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; विशेषणम् राक्षसम् प्रति

• अपोथयत्: struck down / killed
• अपोथयत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अप्-उथ्/ओथ् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

Context

Dhurmukha monkey uprooting a huge tree holding it in hand killed the Rakshasa Samunnata.

Characters & Entities

• Durmukha
• Samunnata
• vānaras
• rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse reflects kṣātra-dharma in wartime: courage and decisive action in defense of a righteous cause (protecting Rāma’s mission and allies).

What is the narrative situation?

During the fierce battle at Laṅkā, Durmukha recovers and immediately returns to combat, killing the rākṣasa Samunnata with an uprooted tree.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya (valor) and dhṛti (resilience)—he rises again and continues fighting effectively.